Ο Πωλ-Μισέλ Φουκώ (1926-1984) δίδαξε στο Collège de France από το 1971 έως το θάνατό του. Σπούδασε φιλοσοφία στην École Normale Supérieure (1946) και απέκτησε παράλληλα license στην ψυχολογία. Η διδακτορική του διατριβή «Folie et déraison» [«Τρέλα και Παραλογισμός / Αλογία / Παράλογο»] εκδόθηκε το 1961 «ψαλιδισμένη» στις εκδόσεις Plon. Επανεκδόθηκε αργότερα, πλήρης, με τον τίτλο «Ιστορία της τρέλας στην κλασική εποχή» (Gallimard), προϊόν της οποίας είναι η αναμφισβήτητα ποιοτική μετάφραση του Πάρι Μπουρλάκη, σε επιμέλεια Χ. Ζαφειρόπουλου.

Στην Ιστορία της τρέλας, η κλασική εποχή ξεκόβει από τη μεσαιωνική παράστασή της, κατά την οποία η τρέλα κυκλοφορεί ελεύθερα στην κοινότητα, ακόμη και ταξιδεύοντας με το πλοίο των τρελών από λιμάνι σε λιμάνι (la nef des fous). Από εκείνη τη στιγμή κι ύστερα, η τρέλα σχετίζεται με το λόγο, τόσο στο κείμενο του Έρασμου (Éloge de la folie) όσο και του Montaigne: δεν υπάρχει λογικός λόγος χωρίς ένα σπόρο τρέλας. Η τρέλα συνεχίζει όμως να διαλέγεται και να συνομιλεί με το λόγο.

Κατά τον Φουκώ, όμως, στην κλασική εποχή [17^ο αιώνα], επιχειρείται ένας κάθετος διαχωρισμός μεταξύ του raison και του déraison (λόγου και αλογίας, λόγου και παράλογου), με την περίφημη φράση «Mais quoi ce sont des fous!» του Descartes στις Méditations. Σημάδι μιας άλλης εποχής, όπου η τρέλα παύει να είναι απειλή, σαγήνη και υπεράνω της γνώσης για να γίνει ο Άλλος του ορθού λόγου (raison), σύμφωνα με τους λόγους του λόγου/λογικής: Η τρέλα εγκλείεται στo Γενικό Νοσοκομείο (1656), έναν καινούργιο χώρο αποκλεισμού, μαζί με άλλες περιθωριακές κοινωνικές ομάδες [φτωχούς, άνεργους, άεργους, ζητιάνους, εγκληματίες κ.ά]. Ο Φουκώ θα απογυμνώσει αυτή την πρακτική και θα κάνει φανερό ότι ο κύριος άξονας είναι η φτώχεια, ο έλεγχος της ανεργίας και των κοινωνικών κινδύνων σε σχέση με υπόγειες λανθάνουσες διαδικασίες που προμηνύουν την έλευση της αστικής πόλης και επανάστασης. Η déraison / η αλογία, το παράλογο έχει ηθική σημασία. Φανερώνει «την ηθική συνείδηση του 17^ου αιώνα», η οποία αποκλείει κάθε ομάδα ανθρώπων που διαφοροποιείται ή είναι αντίθετη με τις αξίες της, μεταξύ των οποίων είναι και οι τρελοί. Σε αυτούς τους χώρους του εγκλεισμού [«φυλακές ηθικής τάξης»] το ενδιαφέρον επικεντρώνεται στη θεραπεία μιας κοινωνικής παθολογίας μέσα από την υποχρεωτική εργασία. Η εξουσία θέλει να διορθώσει από τις διαταραχές της συμπεριφοράς έως τις ηθικές προσβολές της αστικής πόλης και οικογένειας. Η τρέλα διαταράσσει τη δημόσια και οικογενειακή τάξη και συνταυτίζεται με μια σεξουαλικότητα «ανώμαλη». Επακόλουθο αυτού είναι η αντίληψη που κυκλοφορεί στην κλασική εποχή για τρελούς, υπεύθυνους για τη τρέλα τους, και παράλληλα για τρελούς, με θηριώδη/άγρια συμπεριφορά.

Ωστόσο, η κοινωνική αντιμετώπιση της τρέλας στο επίπεδο των πρακτικών δεν συναντά κανένα ιατρικά θεραπευτικό σχέδιο. Στους χώρους του μεγάλου εγκλεισμού δεν τίθεται ζήτημα θεραπείας των τρελών. Η κλασική εποχή εγκλείει, αλλά και μελετά τη φύση της τρέλας, το παραλήρημα, σαν μια γλωσσική δομή και βλέπει ότι η τρέλα είναι το κενό, η απουσία ορθού λόγου/λογικής.

Ο Φουκώ στο τρίτο μέρος της Ιστορίας της τρέλας απομονώνει το δεύτερο μισό του 18^ου αιώνα και τις αρχές του 19^ου αιώνα, όταν παρατηρείται το πέρασμα στην αλλοτρίωση μιας ανθρωπολογικής αλήθειας της τρέλας. Στο μέσο του 18^ου αιώνα, ο γιατρός επεμβαίνει στους τόπους εγκλεισμού, όχι τόσο για να θεραπεύσει τον τρελό/άρρωστο, όσο για να αντιμετωπίσει το φόβο μιας επιδημίας, προστατεύοντας τους άλλους. Η τρέλα παρουσιάζεται σαν μια ιστορία που εξοστρακίζει τον άνθρωπο από την άμεση αλήθεια. Οι τρελοί απομακρύνονται και ξεχωρίζουν από τις άλλες κατηγορίες της déraison. Αποκτούν μια κάποια ιδιαιτερότητα και τοποθετούνται πλέον σε ειδικά ιδρύματα που δημιουργούνται σταδιακά για να τους δεχθούν, καθώς ο μεγάλος εγκλεισμός ορισμένων ομάδων της déraison θεωρείται μέγα πολιτικό ζήτημα και ορισμένες ομάδες θύματα μιας αδυσώπητης τυραννίας.

Η Γαλλική Επανάσταση καταδικάζει κάθε μέτρο αυθαίρετου εγκλεισμού και, σε αυτό το κρίσιμο σημείο, εμφανίζεται μια καινούργια εμπειρία της τρέλας με την ιατρικοποίησή της και το σχέδιο ιατρικοποίησης των δομών απομόνωσής της. «Για τον άνθρωπο, το ενδεχόμενο να είναι τρελός και η δυνατότητα να είναι αντικείμενο συνενώθηκαν στα τέλη του 18^ου αιώνα και εκείνη η συνάντηση γέννησε συγχρόνως (και σε αυτήν την περίπτωση δεν είναι καθόλου τυχαία η χρονολογία) τα αιτήματα της θετικής ψυχιατρικής και τα θέματα μιας αντικειμενικής επιστήμης του ανθρώπου». Ο Φουκώ θα επιμείνει στη μελέτη των κειμένων γύρω από το 1790 και θα υποστηρίξει ότι, αν και η ψυχιατρική δίνει σαν ημερομηνία γέννησής της την περίφημη εικονογράφηση του Pinel (1793) που απελευθερώνει τους τρελούς από τις παλιές αλυσίδες τους, την ίδια στιγμή ο τρελός εγκλείεται μέσα σε ένα ιατρικό ορισμό και αποκτά νόημα μέσα από το βλέμμα του Άλλου, του ψυχιάτρου. Υπάρχει ένα ολόκληρο ζήτημα για το τι είχε στο κεφάλι του ο Pinel να κάνει στο άσυλο της Bicêtre! Το σημαντικό είναι ο μύθος που νοηματοδότησε αυτή την απελευθέρωση. Για τον Φουκώ είναι σαφές ότι από τον 19^ο αιώνα η τρέλα δεν απελευθερώθηκε μέσα από την ψυχιατρική, αλλά αντίθετα αιχμαλωτίστηκε. Η έννοια του εγκλεισμού αλλάζει και τη θέση του σωφρονισμού καταλαμβάνει η θεραπεία. Όμως, κάθε θεραπευτικό εγχείρημα των πρώτων ψυχιάτρων (aliénistes) εκείνης της εποχής στηρίζεται στη λεγόμενη «ηθική θεραπεία των παθών» που φέρει τα στοιχεία της επιτήρησης, της κρίσης, της ταπείνωσης, της βίας κ.ά και οδηγεί σε μια ενοχοποίηση. «Αυτό που συνιστά την ίαση του τρελού, για τον Pinel, είναι η σταθεροποίησή του σε έναν κοινωνικό τύπο ηθικά αναγνωρισμένο και εγκεκριμένο. Τελικά, ο Φουκώ μέσα από την ιστορία της τρέλας αναδεικνύει κριτικά τη δυνατότητα εμφάνισης μιας ψυχολογίας που είναι γέννημα του homo mente captus.

Η μετάφραση από τον Πάρι Μπουρλάκη καταφέρνει να αποδώσει τον Φουκώ με Φουκώ, δύσκολο και εξαιρετικό εγχείρημα. Μόνη μου επιφύλαξη η λέξη déraison που η απόδοσή της ως αλογία [που πιθανόν να είναι ορθότερη από οποιαδήποτε άλλη επιλογή] δεν προκαλεί συνειρμικά την ίδια φόρτιση, όπως, κατά τη γνώμη μου, η λέξη παράλογο.