Υπάρχει κάποια αντικειμενική, βιολογική βάση που να εξηγεί την εμπειρία της ομορφιάς της τέχνης; Ή μήπως η αισθητική εμπειρία είναι απολύτως υποκειμενική; Χρησιμοποιώντας την τεχνική της λειτουργικής απεικόνισης με μαγνητικό συντονισμό (fMRI), θέσαμε το παραπάνω ερώτημα παρουσιάζοντας σε εθελοντές, μη ειδικούς στην κριτική τέχνης, εικόνες από αριστουργήματα της κλασικής και αναγεννησιακής γλυπτικής. Χρησιμοποιώντας την αναλογία ως ανεξάρτητη μεταβλητή, δημιουργήσαμε δύο ομάδες ερεθισμάτων: μια πρώτη ομάδα από εικόνες των αυθεντικών γλυπτών και μια δεύτερη ομάδα ερεθισμάτων από τροποποιημένες εικόνες των ίδιων γλυπτών. Τα ερεθίσματα παρουσιάστηκαν σε τρεις συνθήκες: παρατήρηση, αισθητική κρίση και κρίση των αναλογιών. Στη συνθήκη παρατήρησης, ζητήθηκε από τους θεατές να παρατηρήσουν τις εικόνες με τον τρόπο που θα το έκαναν σε ένα μουσείο. Στις άλλες δύο συνθήκες ζητήθηκε από τους θεατές να κρίνουν την αισθητική ή τις αναλογίες των ίδιων εικόνων. Η ανάλυση έγινε με δύο τρόπους: συγκρίναμε την ανταπόκριση του εγκεφάλου αφενός στα κανονικά και στα τροποποιημένα γλυπτά και, αφετέρου, στα αισθητικά όμορφα και στα αισθητικά άσχημα γλυπτά, σύμφωνα την κρίση του κάθε εθελοντή. Το πλέον εντυπωσιακό αποτέλεσμα ήταν ότι η παρατήρηση των αυθεντικών γλυπτών οδήγησε, σε σχέση με την παρατήρηση των τροποποιημένων, σε ενεργοποίηση της δεξιάς νήσου καθώς και κάποιων εξωτερικών και εσωτερικών περιοχών του φλοιού (έξω ινιακή έλικα, προσφηνοειδές λοβίο και προμετωπιαίες περιοχές). Η ενεργοποίηση της νήσου ήταν ιδιαίτερα έντονη κατά τη διάρκεια της συνθήκης παρατήρησης. Μεγαλύτερο ακόμη ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι όταν ζητήθηκε από τους εθελοντές να διατυπώσουν ρητά μια αισθητική κρίση, οι εικόνες που αξιολογήθηκαν ως όμορφες ενεργοποίησαν επιλεκτικά τη δεξιά αμυγδαλή, σε σύγκριση με εκείνες που αξιολογήθηκαν ως άσχημες. Συμπεραίνουμε ότι, για παρατηρητές μη ειδικούς στην κριτική τέχνης, η αίσθηση της ομορφιάς διαμεσολαβείται από δύο μη αποκλειόμενες αμοιβαία διεργασίες: μία η οποία βασίζεται στην ενεργοποίηση ομάδων νευρώνων του φλοιού – που εκλύεται από εγγενείς παραμέτρους των ερεθισμάτων – σε συνδυασμό με την ενεργοποίηση της νήσου (αντικειμενική ομορφιά), και μια άλλη η οποία βασίζεται στην ενεργοποίηση της αμυγδαλής, η οποία ορμάται από προσωπικές συγκινησιακές εμπειρίες (υποκειμενική ομορφιά).

Εισαγωγή

Ένα από τα πλέον πολυσυζητημένα ζητήματα στο χώρο της αισθητικής είναι κατά πόσον η ομορφιά μπορεί να οριστεί από κάποιες αντικειμενικές παράμετρους ή κατά πόσον αυτή εξαρτάται αποκλειστικά από υποκειμενικούς παράγοντες. Η πρώτη θεώρηση ανάγεται ιστορικά στην αντικειμενιστική άποψη του Πλάτωνα για την αισθητική αντίληψη, σύμφωνα με την οποία η ομορφιά θεωρείται ιδιότητα του αντικειμένου που προκαλεί μια ευχάριστη εμπειρία σε κάθε κατάλληλο θεατή. Αυτή η θέση μπορεί να αναδιατυπωθεί με βιολογικούς όρους υποστηρίζοντας ότι οι άνθρωποι είναι προικισμένοι με εξειδικευμένους για το είδος μηχανισμούς που συντονίζονται απαντώντας σε συγκεκριμένες παραμέτρους των έργων τέχνης. Η εναλλακτική θέση υποστηρίζει ότι η αξιολόγηση της τέχνης είναι απολύτως υποκειμενική για τον θεατή και καθορίζεται από την εμπειρία και το προσωπικό σύστημα αξιών (βλέπε [1, 2]).

Αν και είναι κοινά αποδεκτό ότι τα υποκειμενικά κριτήρια διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στην αισθητική εμπειρία του ατόμου (βλέπε [3]), εύλογο είναι να αποδεχτούμε ότι υπάρχουν επίσης και κάποιες εξειδικευμένες βιολογικά καθορισμένες αρχές που ενδεχομένως διευκολύνουν την αντίληψη της ομορφιάς από τον παρατηρητή. Σε τελική ανάλυση, κλασικά οι νέοι καλλιτέχνες πρώτα γίνονται κάτοχοι της ικανότητας αναπαράστασης των δεδομένων αρχών της ομορφιάς, όπως η συμμετρία και η αναλογία, και μόνο τότε υποτάσσουν τελικά αυτούς τους κανόνες προκειμένου να αναπαραστήσουν τη συνολική τους οπτική για τον κόσμο (βλέπε [4]).

Στην παρούσα μελέτη διερευνήσαμε την αισθητική επίδραση αντικειμενικών παραμέτρων των έργων τέχνης, μελετώντας την εγκεφαλική ενεργοποίηση (fMRI) σε θεατές μη ειδικούς στην κριτική τέχνης ενώ παρατηρούσαν εικόνες γλυπτών που είχαν επιλεγεί ανάμεσα σε αριστουργήματα της κλασικής και αναγεννησιακής τέχνης επειδή γενικά θεωρούνται ως κανονιστικές Δυτικές αναπαραστάσεις της ομορφιάς. Ένα σημαντικό στοιχείο της παρούσας μελέτης, που τη διακρίνει από άλλες που επίσης επιχείρησαν να διευκρινίσουν το νευρωνικό υπόστρωμα της αισθητικής αντίληψης [5-8], ήταν η χρήση δύο ομάδων ερεθισμάτων τα οποία ήσαν όμοια απ’ όλες τις απόψεις εκτός μιας: της αναλογίας. Πιο συγκεκριμένα, τροποποιήθηκε ο χρυσούς κανόνας (1:1.618) (για βιβλιογραφικές ανασκοπήσεις βλ. [9, 10]), παράμετρος που θεωρείται ότι αναπαριστά την ιδανική ομορφιά, προκειμένου να δημιουργηθεί με ελεγχόμενο τρόπο μια υποβαθμισμένη αισθητική αξία των ίδιων ερεθισμάτων (Σχήμα 1). Η επεξεργασία των ερεθισμάτων ήταν πολύ περιορισμένη και σε καμία περίπτωση τα τροποποιημένα γλυπτά δεν κρίθηκαν ως παραμορφωμένες αναπαραστάσεις του ανθρώπινου σώματος, όπως διευκρινίστηκε από τις ερωτήσεις που έγιναν μετά την απεικόνιση. Ένα ακόμη σημαντικό χαρακτηριστικό της παρούσας μελέτης ήταν ότι τα ίδια ερεθίσματα παρουσιάστηκαν σε πειραματικές συνθήκες που διέφεραν μόνο ως προς τις οδηγίες που δίνονταν στους συμμετέχοντες.

Σε μια κατάσταση παρατήρησης (Π) οι θεατές έπρεπε να παρατηρούν τα γλυπτά σαν να βρίσκονταν στο μουσείο, χωρίς ρητή απαίτηση να τα κρίνουν. Με την εισαγωγή ενός πλαισίου «απλής ευχαρίστησης» όπου δεν ζητούσαμε από τους εθελοντές να εκτελέσουν κάποιο συγκεκριμένο νοητικό έργο, επιδιώκαμε να προκαλέσουμε τις πλέον αυθόρμητες/ανεπηρέαστες εγκεφαλικές απαντήσεις στα έργα τέχνης. Απ’ την άλλη μεριά, σε μια δεύτερη κατάσταση – αισθητικής  κρίσης (ΑΚ) – και σε μια τρίτη κατάσταση – κρίσης αναλογίας (ΚΑ) – ζητούσαμε απ’ τους θεατές να κρίνουν τα ερεθίσματα, αντίστοιχα, βάσει της αισθητικής και της αναλογικής ποιότητάς τους.

Ως εκ τούτου, και στις δύο αυτές καταστάσεις, οι συμμετέχοντες επιδίδονταν σε μια πρόσθετη νοητική αξιολόγηση των ερεθισμάτων. Η μεν συνθήκη αισθητικής κρίσης μας επέτρεψε να ορίσουμε πώς ανταποκρινόταν ο εγκέφαλος στην υποκειμενική αξιολόγηση των ερεθισμάτων από τον εθελοντή, η δε συνθήκη ΚΑ χρησιμοποιήθηκε για να παρατηρήσουμε την απάντηση του εγκεφάλου σε ένα έργο ρητής αξιολόγησης των αναλογιών.

Προκειμένου να διερευνηθούν οι «αντικειμενικές» όσο και οι «υποκειμενικές» αισθητικές αξίες πραγματοποιήθηκαν δύο τύποι ανάλυσης. Στην πρώτη, με στόχο την τεκμηρίωση των νευρωνικών απαντήσεων σε αντικειμενικές παραμέτρους της ομορφιάς, αντιπαρατέθηκαν οι εγκεφαλικές δραστηριότητες κατά την παρουσίαση των κανονικών γλυπτών έναντι της παρουσίασης των τροποποιημένων αντιστοίχων τους. Το υποκείμενο σκεπτικό ήταν ότι οι εγγενείς στα πρωτότυπα έργα τέχνης κανονικές αναλογίες προκαλούν αυξημένη δραστηριότητα περιοχών που διαμεσολαβούν την ευχαρίστηση και, ειδικότερα, της νήσου, της φλοιϊκής περιοχής που είναι γνωστό ότι συμμετέχει στο αισθάνεσθαι της συγκίνησης (βλέπε [11-15]).

Περιμέναμε, επίσης, ότι η αύξηση του σήματος θα ήταν ιδιαίτερα έντονη κατά τη διάρκεια της κατάστασης παρατήρησης, όταν δηλαδή στην ανταπόκριση του εγκεφάλου προς τα έργα τέχνης δεν παρεμβάλλονταν πρόσθετες νοητικές απαιτήσεις (η αισθητική κρίση ή η κρίση της αναλογίας). Ο δεύτερος τύπος ανάλυσης είχε ως στόχο την αξιολόγηση των εγκεφαλικών απαντήσεων που σχετίζονται με τη ρητή υποκειμενική εκτίμηση των ερεθισμάτων, συγκρίνοντας τις εγκεφαλικές δραστηριότητες που καταγράφονταν κατά τη διάρκεια της παρουσίασης αφενός των εικόνων που κρίθηκαν ως όμορφες και αφετέρου των εικόνων που κρίθηκαν ως άσχημες. Σε αυτή την ανάλυση περιμέναμε ότι οι κρινόμενες ως όμορφες, σε σύγκριση με τις κρινόμενες ως άσχημες εικόνες, θα προκαλούσαν ισχυρότερη ενεργοποίηση σε περιοχές που συμμετέχουν στην υποκειμενική συγκινησιακή αποτίμηση των ερεθισμάτων. Σε αυτή την περίπτωση, ωστόσο, δεν προχωρήσαμε σε συγκεκριμένες προβλέψεις, δεδομένων των αντιτιθέμενων ευρημάτων που υπάρχουν σε αυτό το πεδίο.

Μέθοδος¹

Σε 14 εθελοντές, φοιτητές και πτυχιούχους μη ειδικούς στην κριτική της τέχνης, οι ερευνητές έδειξαν 30 φωτογραφίες Κλασικών και Αναγεννησιακών γλυπτών (20 ανδρικά και 10 γυναικεία σώματα), ενώ οι αντιδράσεις του εγκεφάλου τους καταγράφονταν μέσω λειτουργικής μαγνητικής τομογραφίας. Οι 15 από τις φωτογραφίες απεικόνιζαν τα πρωτότυπα γλυπτά τα οποία ικανοποιούν το κριτήριο των κανονικών αναλογιών του σώματος σύμφωνα με το λόγο 1:1.618, ενώ στις άλλες 15 οι αναλογίες είχαν αλλοιωθεί έτσι που οι επτά είχαν μακρύ κορμό και κοντά πόδια, και οι οκτώ κοντό κορμό και μακριά πόδια. Τα ίδια ερεθίσματα παρουσιάστηκαν σε τρεις διαφορετικές πειραματικές συνθήκες, με την ίδια πάντα σειρά: συνθήκη παρατήρησης (Π), συνθήκη αισθητικής κρίσης (ΑΚ) και συνθήκη κρίσης αναλογιών (ΚΑ). Η πρόθεση των ερευνητών, διατηρώντας σταθερά πρώτη τη συνθήκη απλής παρατήρησης, ήταν οι εγκεφαλικές απαντήσεις στους δύο τύπους ερεθισμάτων (κανονικά και τροποποιημένα) να είναι αυθόρμητες, ανεπηρέαστες δηλαδή από ρητές αξιολογήσεις, ενώ η συνθήκη ΑΚ προηγείτο σταθερά της συνθήκης ΚΑ προκειμένου η αισθητική κρίση να μην επηρεάζεται από τη ρητή αξιολόγηση των αναλογιών.

Σε όλες τις συνθήκες οι εθελοντές απαντούσαν στις εικόνες πιέζοντας με το δάκτυλό τους ένα κουμπί που αντιστοιχούσε στο ναι ή στο όχι. Στη συνθήκη Π παρατηρούσαν τις εικόνες σαν να βρίσκονταν στο μουσείο και απλώς δήλωναν αν πρόσεξαν την εικόνα ή όχι, ώστε να εξασφαλιστεί ότι πράγματι κοιτούσαν τα ερεθίσματα κατά τη διάρκεια της σάρωσης του fMRI. Στη συνθήκη ΑΚ, οι εθελοντές δήλωναν αν τους άρεσε η εικόνα ή όχι και, στην ΚΑ, αν θεωρούσαν σωστές ή όχι τις αναλογίες της εικόνας.

Αποτελεσματα και Συζητηση

Τα συμπεριφορικά δεδομένα από το fMRI

Από τις απαντήσεις των θεατών στη συνθήκη αισθητικής κρίσης φάνηκε ότι οι κανονικές εικόνες αξιολογήθηκαν στις περισσότερες περιπτώσεις θετικά (76%, sd=0.18), ενώ συνολικά οι τροποποιημένες εικόνες βαθμολογήθηκαν αρνητικά (63%, sd=0.25). Αυτό το εύρημα συμφωνεί με μια προκαταρκτική συμπεριφορική δοκιμασία που χρησιμοποιήθηκε για την επιλογή των εικόνων, στην οποία επίσης φάνηκε η σημασία της αναλογίας για την αισθητική εκτίμηση. Σε αυτή τη δοκιμασία η παραβίαση των κανονικών αναλογιών ευθυνόταν για το 77% της διακύμανσης στην αισθητική βαθμολόγηση (partial Eta2, βλ. Πρόσθετες Πληροφορίες, Κείμενο S1, για λεπτομέρειες σχετικά με το προκαταρκτικό συμπεριφορικό πείραμα).

Η γενική επίδραση της παρατήρησης των γλυπτών

Η ανάλυση των δεδομένων του MRI ξεκίνησε ελέγχοντας τη γενική επίδραση της παρατήρησης των γλυπτών, με την αντιπαράθεση των κανονικών (Κ) και των τροποποιημένων (Τ) εικόνων (ως ενιαία ομάδα, Κ+Τ) προς τη συνθήκη ανάπαυσης, και στις τρεις συνθήκες (Π, ΑΚ, ΚΑ, p- με διόρθωση < 0.05).

Όπως φαίνεται στην Εικόνα 2, παρατηρήθηκε ενεργοποίηση των ινιακών και των κροταφικών οπτικών περιοχών, συμπεριλαμβανομένης της γλωσσοειδούς και της ατρακτοειδούς έλικας. Παρατηρήθηκε επιπλέον αμφοτερόπλευρη ενεργοποίηση του κάτω βρεγματικού λοβίου (IPL), του συμπλέγματος της συμπληρωματικής και της προσυμπληρωματικής κινητικής περιοχής (SMA/pre-SMA), των κοιλιακών προκινητικών περιοχών και του οπίσθιου τμήματος της δεξιάς κάτω μετωπιαίας έλικας (IFG). Αύξηση του σήματος παρατηρήθηκε επίσης στη νήσο και τον ιππόκαμπο. Οι περισσότερες δραστηριότητες ήσαν αμφοτερόπλευρες, αν και εντονότερες στο δεξιό ημισφαίριο. Τα αποτελέσματα αυτά συνοψίζονται στον Πίνακα 1.

Μεταξύ των οπτικών ενεργοποιήσεων, εκτός του πρωτοταγούς οπτικού φλοιού, αύξηση του σήματος βρέθηκε στον έξω ινιακό φλοιό και στον κατώτερο κροταφικό λοβό (περιοχές ευαίσθητες στα σχήματα), όπως και στο σύμπλεγμα MT/MST. Το τελευταίο αυτό εύρημα, αν και αρχικά αναπάντεχο δεδομένου ότι το σύμπλεγμα MT/MST εμπλέκεται στην ανάλυση της κίνησης [22-24], συνάδει με προηγούμενα δεδομένα που δείχνουν ότι οι περιοχές αυτές μπορεί να ενεργοποιούνται και από στατικές εικόνες που υποδηλώνουν κίνηση [25]. Ιδιαίτερα αξιοσημείωτη ήταν η ενεργοποίηση του κάτω βρεγματικού λοβίου και ειδικότερα του προκινητικού φλοιού. Αυτές οι περιοχές είναι γνωστό ότι ενεργοποιούνται κατά την παρατήρηση πράξεων που γίνονται από άλλους (βλ. [26]). Φαίνεται ότι η δραστηριότητά τους σχετιζόταν με τις εγγενείς δυναμικές ιδιότητες των γλυπτών που χρησιμοποιήθηκαν στη μελέτη αυτή και της αίσθησης δράσης που προκαλούσαν στον παρατηρητή (βλέπε [27)].

Κανονικά προς τροποποιημένα γλυπτά: Η «αντικειμενική ομορφιά»

Η άμεση αντιπαράθεση των κανονικών προς τις τροποποιημένες εικόνες και στις τρεις πειραματικές συνθήκες αποκάλυψε ότι, στα κανονικά ερεθίσματα, το σήμα ήταν αυξημένο στον δεξιό ινιακό φλοιό με επέκταση στη γλωσσοειδή έλικα, στο προσφηνοειδές λοβίο αμφοτερόπλευρα, στη δεξιά οπίσθια υπερμεσολόβια έλικα, καθώς και στο βάθος της δεξιάς κάτω μετωπιαίας αύλακας με επέκταση μέχρι την παρακείμενη κυρτότητα της μέσης μετωπιαίας έλικας (p- με διόρθωση < 0.05, Εικόνα 3α, βλ. επίσης Πίνακα 2α).

Ο έξω ινιακός φλοιός (LOC, [28, 29]) και οι κροταφικές οπτικές περιοχές είναι γνωστό ότι αποκρίνονται στην παρουσίαση μερών του σώματος ή ακόμη και σε ολόκληρο το ανθρώπινο σώμα [30, 31]. Η αύξηση του σήματος σε αυτές τις περιοχές μπορεί ως εκ τούτου να οφείλεται σε πιο εκτεταμένη αναπαράσταση των κανονικών σωματικών δομών σε σύγκριση με δομές δυσανάλογες. Απ’ την άλλη μεριά, η ενεργοποίηση των έσω βρεγματικών περιοχών και του προμετωπιαίου λοβού σχετίζεται ενδεχομένως με μνημονικές λειτουργίες (π.χ. [32, 33], για ανασκόπηση βλ. [34]), πιθανώς λόγω της ανάκλησης πρόσφορων κινητικών συνδυασμών οι οποίοι αντιπροσωπεύονται καλύτερα από το υλικό με κανονικές αναλογίες.

Η κεντρική υπόθεση της παρούσας μελέτης ήταν ότι η αντίθεση κανονικών έναντι τροποποιημένων ερεθισμάτων θα είχε ως αποτέλεσμα αυξημένο σήμα εντός της νήσου. Ως εκ τούτου, στο πλαίσιο της ανάλυσης των κυρίων επιδράσεων (Κ-Τ) προχωρήσαμε σε μια διόρθωση για μικρό όγκο χρησιμοποιώντας τις ανατομικές συντεταγμένες όπως αναφέρονται στο [12] σχετικά με το αισθάνεσθαι της συγκίνησης (βλ. επίσης [14, 15]. Τα αποτελέσματα αποκάλυψαν μια σημαντική αύξηση του σήματος στο πρόσθιο τμήμα του δεξιού φλοιού της νήσου με επέκταση στη λοβιώδη περιοχήoperculum region (μέγιστο x, y, z=30, 26, 12, Εικόνα 3β, p<0.05 με διόρθωση για μικρό όγκο).

Η επίδραση αυτή βρέθηκε ιδιαίτερα ισχυρή στη διάρκεια της συνθήκης παρατήρησης (p<0.02, με διόρθωση για το συνολικό όγκο του εγκεφάλου, Πίνακας 2β_ p=0.005, με διόρθωση για μικρό όγκο), όταν δηλαδή οι εθελοντές βρίσκονταν απλώς σε πλαίσιο παρατήρησης (όπως στο μουσείο) (βλ. Εικόνα 3γ). Απ’ την άλλη μεριά, η αύξηση του σήματος στις συνθήκες ΑΚ και ΚΑ ήταν ουσιαστικά η ίδια. Η πιθανότερη ερμηνεία αυτού του αποτελέσματος βρίσκεται στις διαφορετικές νοητικές απαιτήσεις μεταξύ της πρώτης (Π) και των δύο τελευταίων (ΑΚ, ΚΑ) συνθηκών. Πράγματι, στις δυο τελευταίες, η ρητή απαίτηση για έκδηλη κρίση των ερεθισμάτων εξέτρεπε τους πόρους προσοχής των εθελοντών προς μια ειδική νοητική απαίτηση, μειώνοντας έτσι την αναμενόμενη νευρική απάντηση στο εσωτερικό της νήσου.

Φαινομενικά, αυτά τα δεδομένα βρίσκονται σε ασυμφωνία με τα προηγούμενα ευρήματα μιας μελέτης όπου η συμμετρία είχε χρησιμοποιηθεί ως αντικειμενική παράμετρος της αισθητικής κρίσης [8]. Οι συγγραφείς της πράγματι βρήκαν σημαντική ενεργοποίηση της πρόσθιας νήσου τόσο κατά την αντιπαράθεση της αισθητικής κρίσης προς τη συνθήκη ελέγχου, όσο και της κρίσης συμμετρίας προς τη συνθήκη ελέγχου. Θεώρησαν, ωστόσο, ότι αυτές οι περιοχές που ενεργοποιούνταν τόσο από την αισθητική κρίση όσο και από την κρίση συμμετρίας δεν εμπλέκονται στην καθαρώς αισθητική κρίση και παρέλειψαν, συνεπώς, να τις συμπεριλάβουν στην ανάλυση η οποία αντιπαρέθετε άμεσα την εγκεφαλική ενεργοποίηση για ερεθίσματα που κρίθηκαν ως όμορφα προς εκείνα που κρίθηκαν ως άσχημα. Συνεπώς, κατ’ αυτόν τον τρόπο, παρέβλεψαν και τη δραστηριότητα της νήσου που προκαλείται από εγγενείς στα ερεθίσματα αντικειμενικές παραμέτρους (δηλαδή τη συμμετρία) και συμμετέχει στη διαμεσολάβηση της αίσθησης της ομορφιάς.

Το ερώτημα που προκύπτει τώρα αφορά τους μηχανισμούς που πιθανώς ευθύνονται για τη δραστηριότητα της νήσου κατά την παρατήρηση των κανονικών γλυπτών. Το πρόσθιο τμήμα της νήσου έχει μια ακοκκιώδη/ δυσκοκκιώδη κυτταροαρχιτεκτονική οργάνωση και χαρακτηρίζεται από εκτεταμένες συνδέσεις με μεταιχμιακές δομές και με κέντρα που εμπλέκονται σε αυτόνομες λειτουργίες [35-37]. Λειτουργικά, η πρόσθια νήσος θεωρείται ότι διαμεσολαβεί συναισθήματα που σχετίζονται με συγκεκριμένες συγκινησιακές καταστάσεις [38,11-15]. Αναλογιζόμενοι τη μορφή δραστηριότητας που περιγράφηκε στην κύρια επίδραση (Κ+Τ έναντι συνθήκης ανάπαυσης), υπάρχουν δύο ανταγωνιστικές ερμηνείες για την ενεργοποίηση της νήσου. Σύμφωνα με την πρώτη, στον έξω ινιακό (LOC) και στον βρεγματικό φλοιό υπάρχουν νευρώνες ευαίσθητοι ειδικά στις κανονικές εικόνες του σώματος οι οποίοι διαθέτουν προνομιακή πρόσβαση στη νήσο. Εναλλακτικά, μπορεί κανείς να υποθέσει ότι τα κανονικά γλυπτά απλώς καθορίζουν μια ισχυρότερη δραστηριοποίηση φλοιϊκών νευρώνων που στέλνουν τις απαγωγές τους προς τη νήσο.

Μια άλλη πιθανή ερμηνεία, βασισμένη στην ανάλυση τόσο των κύριων όσο και των απλών επιδράσεων (Κ-Τ), είναι ότι η νήσος ενεργοποιήθηκε όχι από τα απλούστερα χαρακτηριστικά των οπτικών ερεθισμάτων (π.χ. σχήμα ή κίνηση), αλλά μάλλον από υψηλότερης τάξης πληροφορίες προερχόμενες από τις προμετωπιαίες περιοχές 45 και 46. Μελέτες σε πρωτεύοντα [39] έδειξαν ότι η περιοχή 45 ενσωματώνει πληροφορίες σχετικές με το σχήμα των αντικειμένων σε πληροφορίες σχετικές με πράξεις. Ενώ στον άνθρωπο η αριστερή περιοχή 45 εξυπηρετεί γλωσσικές λειτουργίες, φαίνεται πιθανόν η δεξιά περιοχή 45, που στο παρόν πείραμα ενεργοποιήθηκε επιλεκτικά, να εμπλέκεται και στην απαρτίωση πράξη/σχήμα. Υπό αυτό το πρίσμα, ίσως τα κανονικά ερεθίσματα να κωδικοποιούνται αποτελεσματικότερα σε αυτή την περιοχή και επομένως να καθορίζουν μια εντονότερη δραστηριότητα της νήσου σε σύγκριση με τα τροποποιημένα ερεθίσματα. Σε αυτό το πλαίσιο αξιοσημείωτο λειτουργικό ρόλο θα έχει η προμετωπιαία περιοχή 46 με την αντιπαραβολή πληροφοριών από τη μνήμη (π.χ. την πρότυπη διάπλαση του σώματος) με τις τρέχουσες εισερχόμενες πληροφορίες (παρατήρηση κανονικών και τροποποιημένων ερεθισμάτων).

Συνοψίζοντας, προτείνουμε ότι το θετικό συγκινησιακό αισθάνεσθαι που εκλύει η θέαση των κανονικών εικόνων καθορίζεται από την κωδικοποίηση αυτών των εικόνων κατά προτίμηση – συγκριτικά με τις τροποποιημένες εικόνες – σε διάφορες φλοιϊκές περιοχές σε συνδυασμό με την ταυτόχρονη ενεργοποίηση της πρόσθιας νήσου.

Γλυπτά που κρίθηκαν ως όμορφα έναντι  γλυπτών που κρίθηκαν ως άσχημα:  Η «υποκειμενική ομορφιά»

Με αυτή την περαιτέρω ανάλυση διερευνήσαμε το νευρωνικό υπόστρωμα που συνδέεται με την υποκειμενική εκτίμηση των γλυπτών, όπως αυτή εκφράστηκε από τους συμμετέχοντες στη συνθήκη ΑΚ (2 σειρές). Τα συμπεριφορικά δεδομένα έδειξαν ότι το 49% και το 38% των ερεθισμάτων κρίθηκαν αντίστοιχα ως όμορφα (Ο) και ως άσχημα (Α), σταθερά, και στις δύο σειρές ΑΚ, ενώ το 13% των ερεθισμάτων δεν είχε σταθερή βαθμολόγηση. Μόνο τα ερεθίσματα που βαθμολογήθηκαν με συνέπεια χρησιμοποιήθηκαν στην ανάλυση.

Οι εικόνες που κρίθηκαν ως όμορφες ενεργοποιούσαν επιλεκτικά την αριστερή αμυγδαλή. Το αποτέλεσμα αυτό παρατηρήθηκε στη συνθήκη αισθητικής κρίσης, όπως δείχνει η ανάλυση της αλληλεπίδρασης ερέθισμα x συνθήκη (μέγιστο: x, y, z = 32, 2, -28, p-με διόρθωση<0.03_ Εικόνα 4α,β).

Η αμυγδαλή είναι μια σύνθετη δομή πυρήνων. Συνδέεται αμφίδρομα με πολυάριθμες φλοιϊκές περιοχές και υποφλοιώδη εγκεφαλικά κέντρα και έχει ποικίλους λειτουργικούς ρόλους. Η θεμελιώδης ωστόσο λειτουργία της είναι η απόδοση σε ουδέτερα ερεθίσματα μιας θετικής ή αρνητικής αξίας μέσω της συνειρμικής μάθησης (π.χ. [40-43]).

Για πολύ καιρό οι έρευνες που ασχολούνταν με την αμυγδαλή εστιάζονταν κυρίως στην εξαρτημένη μάθηση αρνητικών ερεθισμάτων. Πρόσφατες έρευνες ωστόσο αποδίδουν στην αμυγδαλή ρόλο και στην επεξεργασία των θετικών συγκινήσεων, τόσο στα ζώα [43] όσο και στους ανθρώπους [π.χ. 42]. Αυτή η ιδιότητα της αμυγδαλής την καθιστά σοβαρή υποψήφια για την αποθήκευση άδηλων συγκινησιακών αναμνήσεων, οι οποίες μπορούν έπειτα να γίνουν προσπελάσιμες και να χρησιμοποιηθούν. Κάτω αυτό το πρίσμα, τα ερεθίσματα που κρίθηκαν ως όμορφα μπορεί να κρίθηκαν ως τέτοια όχι βάσει των αντικειμενικών τους παραμέτρων αλλά επειδή συνδέθηκαν με αναμνήσεις φορτισμένες με θετική συγκινησιακή αξία. Η ιδιαιτερότητα της εμπειρίας του καθενός θα εξηγούσε έτσι εν μέρει τη διακύμανση που παρατηρήθηκε στην υποκειμενική βαθμολόγηση των παρατηρούμενων εικόνων.

Συγκρίναμε τέλος τα ερεθίσματα που κρίθηκαν ως άσχημα με αυτά που κρίθηκαν ως όμορφα. Όπως φαίνεται στην Εικόνα 4γ, η μόνη περιοχή που ενεργοποιήθηκε ήταν μια περιοχή γύρω από την κεντρική αύλακα (σωματοκινητικές περιοχές του φλοιού_ p-με διόρθωση<0.05, βλ. επίσης Πίνακα 3α). Η Εικόνα 4δ δείχνει τροποποίηση του σήματος σε αυτή την περιοχή, αποκαλύπτοντας μια ιδιαίτερα ισχυρή επίδραση των «άσχημων» εικόνων σε σύγκριση με τις «όμορφες» κατά τη διάρκεια της συνθήκης ρητής αισθητικής κρίσης. Αυτή η επιλεκτικότητα επιβεβαιώθηκε από τη σημαντική αλληλεπίδραση ερεθίσματος ανά συνθήκη, όπως φαίνεται στον Πίν. 3.

Αυτά τα δεδομένα συμφωνούν με προηγούμενα ευρήματα των Kawabata και Zeki [6] που έδειξαν ότι η αρνητική αξιολόγηση ζωγραφικών έργων (τοπία, αφηρημένοι πίνακες, πορτραίτα, νεκρές φύσεις) ενεργοποιεί τη σωματοκινητική περιοχή. Υπάρχουν επίσης ενδείξεις από άλλες μελέτες ότι τα αρνητικά συγκινησιακά ερεθίσματα προκαλούν μονόπλευρη ή αμφοτερόπλευρη δραστηριοποίηση αυτής της περιοχής (π.χ. ο φόβος [44], ο θυμός [45, 46]).

Η ενεργοποίηση της σωματοκινητικής περιοχής κατά τη διάρκεια της αισθητικής κρίσης μοιάζει μάλλον απροσδόκητη, δεδομένης της απουσίας κάποιας πραγματικής κίνησης. Αυτή ωστόσο η ενεργοποίηση μπορεί να βρει μια ερμηνεία αν αναλογιστούμε επιπλέον και τον τύπο δραστηριότητας (απενεργοποίηση) του κογχομετωπιαίου φλοιού, όπως αναφέρεται στο [6] και όπως βρέθηκε σε μια εκ των υστέρων ανάλυση της δικής μας δουλειάς (βλ. Πρόσθετες Πληροφορίες, Κείμενο S1 και Εικόνα S1). Αν και τα τελευταία χρόνια η προσοχή έχει στραφεί κυρίως στο ρόλο του κογχομετωπιαίου φλοιού σε σχέση με τη θετική ανταμοιβή (για ανασκόπηση, βλ. [47, 48]), υπάρχουν επίσης ενδείξεις από μελέτες βλαβών ότι η καταστροφή του κογχομετωπιαίου φλοιού έχει ως συνέπεια την απελευθέρωση ποικιλίας συμπεριφορών που κυμαίνονται από ακραία ευερεθιστότητα, οξυθυμία και αντικοινωνική συμπεριφορά έως ευφορία, κινητική υπερδραστηριότητα και άρση σεξουαλικών αναστολών (π.χ. [49], για μια ανασκόπηση, βλ. [50]). Εάν δεχθούμε ότι η μείωση της δραστηριότητας του κογχομετωπιαίου φλοιού μιμείται, αν και σε διαφορετικό βαθμό, την επίπτωση μιας βλάβης του, μπορούμε να ερμηνεύσουμε την κινητική ενεργοποίηση ως απόκριση στα άσχημα ερεθίσματα ως συγκεκαλυμμένη απελευθέρωση μιας προσαρμοσμένης κινητικής συμπεριφοράς.

Τελικοί συλλογισμοί

Το κύριο ερώτημα που θέσαμε στην παρούσα μελέτη ήταν κατά πόσο υπάρχει αντικειμενική ομορφιά, εάν δηλαδή αντικειμενικές παράμετροι, εγγενείς στα έργα τέχνης, είναι ικανές να εκλύσουν έναν ειδικό τύπο νευρικής ενεργοποίησης που υπόκειται της αίσθησης ομορφιάς που έχει ο παρατηρητής. Τα αποτελέσματά μας έδωσαν θετική απάντηση σε αυτό το ερώτημα. Η παρουσία μιας συγκεκριμένης παραμέτρου (χρυσούς κανών) στα ερεθίσματα που παρουσιάσαμε καθόρισε εγκεφαλικές δραστηριότητες διαφορετικές από εκείνες που παρατηρήθηκαν όταν η παράμετρος αυτή παραβιάστηκε. Το έναυσμα της αλλαγής της αντίληψης ενός γλυπτού από «άσχημο» σε όμορφο φαίνεται να είναι η συνδυασμένη ενεργοποίηση συγκεκριμένων πληθυσμών φλοιϊκών νευρώνων, οι οποίοι αποκρίνονται στις φυσικές ιδιότητες των ερεθισμάτων και νευρώνων που βρίσκονται στην πρόσθια νήσο.

Η νήσος διαμεσολαβεί το αισθάνεσθαι των συγκινήσεων. Θα ήταν υπερβολικά αναγωγικό ωστόσο να θεωρήσουμε ότι η αίσθηση της ομορφιάς προκύπτει εξαιτίας της δραστηριοτητας αυτής της δομής και μόνο. Η νήσος ενεργοποιείται επιπλέον από ερεθίσματα μη καλλιτεχνικής φύσης, το συναίσθημα ωστόσο που αυτά τα ερεθίσματα προκαλούν διαφέρει ποιοτικά από αυτά που καθορίζονται από έργα τέχνης. Η άποψή μας είναι ότι αυτή η ιδιαίτερη ποιότητα – η αίσθηση της ομορφιάς – προκύπτει από μια συνδυασμένη δραστηριότητα νευρικών πληθυσμών του φλοιού ευαίσθητων σε ειδικά στοιχειώδη ή υψηλής τάξεως χαρακτηριστικά, παρόντα στα έργα τέχνης, και νευρώνων που βρίσκονται σε κέντρα ελέγχου των συγκινήσεων.

Έχει συχνά υποστηριχθεί ότι ομορφιά, αντικειμενικά καθορισμένη, δεν υπάρχει εξ αιτίας βαθιών υποκειμενικών διαφορών στην εκτίμηση του τι είναι όμορφο και τι όχι. Αν και οι ατομικές επιδράσεις είναι αδιαμφισβήτητες, μάλλον δεν μπορεί να επικροτηθεί ούτε ο ισχυρισμός ότι η ομορφιά δεν διαθέτει κανένα βιολογικό υπόστρωμα και αποτελεί απλώς μια συμβατική, εμπειρικά καθορισμένη έννοια. Όπως έγραψε ο Gombrich [51], τα στοιχεία μιας εικόνας που καθορίζουν την αισθητική εμπειρία «είναι βαθιά ριζωμένα στη βιολογική μας κληρονομιά», αν και είμαστε ανίκανοι να τους δώσουμε μια συνειδητή ερμηνεία (βλ. επίσης [52]).

Σημασία στο σημείο αυτό έχουν επίσης τα αποτελέσματα του πειράματός μας όσον αφορά αυτό που ονομάσαμε υποκειμενική ομορφιά. Στην κατάσταση όπου ζητούσαμε από τους θεατές να υποδείξουν ρητά ποια γλυπτά τους άρεσαν υπήρχε μια έντονη αύξηση της δραστηριότητας της αμυγδαλής, μιας δομής που αποκρίνεται σε εισερχόμενες πληροφορίες φορτισμένες με συγκινησιακή αξία. Έτσι, αντί να επιτρέπουν στα νευρικά τους κέντρα να «συντονίζονται» με τα παρατηρούμενα ερεθίσματα (κατάσταση παρατήρησης), όταν οι θεατές έκριναν τα ερεθίσματα σύμφωνα με τα ατομικά ιδιοσυγκρασιακά τους κριτήρια (ρητή αισθητική κρίση) ενεργοποιόταν η δομή αυτή, η οποία σηματοδοτεί τα ερεθίσματα εκείνα που είχαν προκαλέσει ευχάριστες εμπειρίες κατά το παρελθόν.

Συμπερασματικά, τόσο αντικειμενικοί όσο και υποκειμενικοί παράγοντες παρεμβαίνουν στον προσδιορισμό της αποτίμησης ενός έργου τέχνης. Η ιστορία της τέχνης βρίθει από διαρκείς αντιπαραθέσεις μεταξύ αντικειμενικών αξιών και υποκειμενικών κρίσεων. Οι αντιπαραθέσεις αυτές βαθαίνουν όταν οι καλλιτέχνες ανακαλύπτουν νέες αισθητικές παραμέτρους που μπορεί να είναι ελκυστικές για ποικίλους λόγους, είτε διότι σχετίζονται με τη βιολογική κληρονομιά μας είτε λόγω συρμού ή νεωτερισμού. Παρ’ όλα αυτά, το κεντρικό ερώτημα παραμένει: όταν ο συρμός και ο νεωτερισμός εκπνέουν μπορούν ποτέ αυτά τα έργα να αποτελέσουν σταθερή πολιτιστική κληρονομιά της ανθρωπότητας χωρίς το συντονισμό που προκαλούν κάποιες βιολογικά εγγενείς παράμετροι;