Η ραγδαία συσσώρευση δεδομένων και γνώσεων στις νευροεπιστήμες δεν περίμενε τη δεκαετία του εγκεφάλου (1990-1999) για να γίνει αισθητή και σε μη επαΐοντες. Ήταν ήδη ένα σημαντικό γεγονός της τελευταίας 30ετίας του 20^ου αιώνα που συνέχισε, φυσικά, την πορεία του στον 21^ο, τον αιώνα του εγκεφάλου, όπως είχαν σπεύσει, από το 1994, να τον ονομάσουν οι Ιάπωνες.¹

Οι νέες επιστημονικές κατακτήσεις δεν άργησαν, φυσικά, να κινητοποιήσουν αισθήματα θαυμασμού και ελπίδας: θαυμασμού για την αποκρυπτογράφηση εφτασφράγιστων μυστικών της φύσης και ελπίδας για την προσδοκώμενη συμβολή τους στην ανακούφιση από τα δεινά των νόσων, της νόσου Αλτσχάιμερ ιδίως. Γιατί όχι και στην πραγματοποίηση του φαουστικού ονείρου της απ-αλλαγής μας από τα βάρη του φυσιολογικού γήρατος, χωρίς συν-αλλαγή με το διάβολο, αλλά σε συν-εννόηση με τον πλησιέστερο νευροεπιστήμονα. Αναπόφευκτα, μαζί με τις προμηθεϊκές φαντασιώσεις ήρθαν και τα αισθήματα ανησυχίας ότι, κάπου εκεί, ελλοχεύει πάντα και ένας Δρ Φρανκενστάιν για να συμβολίζει την αστείρευτη ροπή μας στην ρηξικέλευθη επιστημονική έρευνα, αλλά και να υπενθυμίζει τους επαπειλούμενους κινδύνους από την αλόγιστη χρήση τους.

Οι επισημάνσεις αυτές δεν μετριάζουν την εμβέλεια των σύγχρονων τεχνολογικών επιτευγμάτων. Ίσα-ίσα, το μέγεθος της ουσιαστικής προσφοράς τους είναι αυτό που μας υποχρεώνει να σταθούμε, περισσότερο από κάθε άλλη φορά, στο ευρύτερο φιλοσοφικό και ηθικό πλαίσιο στο οποίο, ούτως ή άλλως, ανήκουν.

Είναι γι’ αυτό ιδιαίτερα σημαντικό να κρατάμε σήμερα στα χέρια μας την ελληνική απόδοση του συλλογικού τόμου «Οι νέες επιστήμες του εγκεφάλου. Κίνδυνοι και προοπτικές», στη ρέουσα γλώσσα του Πάρη Μπουρλάκη, που υποβοηθά την ανάγνωση και από μη επαΐοντες (λίγες οι μεταφραστικές αστοχίες σε κάποιους όρους δεν σκιάζουν το δύσκολο έργο που καταπιάστηκε). Το σημαντικό είναι πως ο τόμος αναφέρεται στα επιτεύγματα των νευροεπιστημών χωρίς να αγνοεί τη νευροηθική (neuroethics),² τον νέο αυτό κλάδο που εισήλθε πλησίστια στο χώρο των νευροεπιστημών και της ψυχιατρικής από το 2002 και μετά.³

Δεκαεφτά είναι τα κείμενα που συνέλεξαν (2004) ο Dai Rees και ο Steven Rose, απευθυνόμενοι στην «κριτική ειδημοσύνη» 21 ειδικών από τη νευροεπιστήμη, τη βιολογία, την ψυχολογία, την κοινωνιολογία, τη νομική, τη φιλοσοφία, την ηθική. Πρόκειται για ανακοινώσεις σε δύο ειδικά συνέδρια (Στοκχόλμη, 2001 και Λονδίνο, 2002), τα οποία, πέραν της εισαγωγής και των συμπερασμάτων, κατένειμαν σε 3 ενότητες: (α) την κριτική παρουσίαση των θεμάτων του αναγωγισμού, της γενετικής, της ανθρώπινης φύσης, της συνείδησης, της αιτιοκρατίας και της ελεύθερης βούλησης, (β) τη σχέση των νευροεπιστημών με το δίκαιο και (γ) τη διαχείριση των νέων επιστημών, σε σχέση με τα γονίδια και τη συμπεριφορά, τα βλαστοκύτταρα και τα ψυχοφάρμακα.

Δεν είναι «μάντεις κακών» οι συγγραφείς· όμως, αποφεύγοντας τις «αυτόματες απορριπτικές αντιδράσεις», εκθέτουν τις απόψεις τους χωρίς «αφελείς υπεραισιοδοξίες» (S. Rose). Βρίσκονται, δηλαδή, μακράν δύο συνήθων ιδεολογημάτων, του επιστημονισμού και της τεχνοφοβίας. Ιδού ένα βασικό συμπέρασμα του τελευταίου κεφαλαίου: «η συζήτηση πρέπει να είναι γνήσια αμφίδρομη – οι φιλιππικοί, οι λεονταρισμοί και τα παιχνίδια των ψόγων είναι πιθανόν αναπόφευκτα αλλά μη εξυπηρετικά, απ’ όπου κι αν προέρχονται». Είναι προτροπή που φαίνεται να τηρείται στα κείμενα –αλλού περισσότερο, αλλού λιγότερο–, αλλά αφορά και στις περιπτώσεις των αναπόφευκτων αντιρρήσεων που θα προκύψουν. Προέχει, βέβαια, το γεγονός ότι τα εν λόγω κείμενα θέτουν προβληματισμούς που ως τώρα τους αγνοούσαν, τους απέφευγαν ή τους κάλυπταν. Όπως προέχουν και οι ακόλουθες βασικές παραδοχές: (α) η παραγωγή και η διαχείριση της γνώσης λειτουργούν εντός συγκεκριμένου, κάθε φορά, κοινωνικού και πολιτισμικού περιβάλλοντος και (β) έχει παραχθεί «ένας σχεδόν αφάνταστος πλούτος δεδομένων, γεγονότων, πειραματικών ευρημάτων σε κάθε επίπεδο, από το υπομοριακό μέχρις αυτό του εγκεφάλου ως όλου», όμως παραμένει το πρόβλημα «πώς να συναρμολογήσουμε αυτόν τον όγκο σε μια συνεκτική θεωρία του εγκεφάλου» (S. Rose).

Ένας ελπιδοφόρος δρόμος ανοίγεται, κατά τη γνώμη μου, αν ακολουθήσουμε τον μίτο που μπορεί να μας παραγάγει η ανθρωποποιητική σημασία της «μίμησης» και της «γλώσσας» στην εξελικτική διαδικασία την οποία πραγματεύεται το άρθρο για την «ανθρώπινη φύση». Διότι, όσο αναγκαία προϋπόθεση για την ανάπτυξη του ανθρώπινου ψυχισμού είναι η ωρίμανση και η ακεραιότητα του νευρικού συστήματος, άλλο τόσο βέβαιο είναι ότι ο ανθρώπινος ψυχισμός υπερβαίνει τις σωματικές του ρίζες: αν το ηπατικό κύτταρο είναι εξ αρχής έτοιμο να λειτουργήσει, παράγοντας π.χ. χολερυθρίνη, το νευρικό κύτταρο που προορίζεται, ως εκ της θέσεώς του, να παράξει λόγο, δεν θα το κάνει από μόνο του σε ένα περιβάλλον χωρίς γλώσσα, χωρίς κοινωνία. Αν δεν ακούσει λόγο, το βρέφος δεν θα μιλήσει. Άλλωστε, είναι γνωστή η «αποτύπωση» του περιβάλλοντος στο νευρικό σύστημα κατά την ωρίμανσή του που συνεχίζεται και στην εξωμήτριο ζωή. Ο ψυχισμός δεν είναι ούτε ανεγκέφαλος, ούτε άψυχος, ούτε ακοινώνητος.

Το βιβλίο των Dai Rees & Steven Rose κοσμεί την ισχνή, στα θέματα αυτά, ελληνική βιβλιογραφία, όντας ιδιαίτερα χρήσιμο σήμερα, σε εποχή, που ο Rose ονομάζει νευροκεντρική εποχή,⁴ κατά την οποία διακηρύσσεται (2007) η ανάγκη και για μια άλλη δεκαετία, τη δεκαετία του νου.⁵