Η δυνατότητα να χρησιμοποιηθεί η γενετική της συμπεριφοράς ως βάση για κάποιο είδος «γενετικής υπεράσπισης» σε περιπτώσεις εγκληματιών έγινε για πρώτη φορά ευρέως γνωστή μέσω της δημοσιότητας που πήρε η περίπτωση του Μobley, ενός αμερικανού καταδικασμένου σε θάνατο το 1994 για δολοφονία. Η υπεράσπιση είχε ισχυριστεί τότε ότι υπήρχε ένα pattern επιθετικότητας, αλλά και επιχειρηματικής επιτυχίας (!) στους προγόνους του, που συνηγορούσε υπέρ του γενετικού καθορισμού της εγκληματικής του συμπεριφοράς.*

* Philpott M, «Not guilty, by reason of genetic determinism», Tam H (Ed) Punishment, excuses and moral development. By Society of Applied Philosophy, Abevury 1996.

Το θετικιστικό «αναγωγιστικό» όνειρο κρατάει από τον καρτεσιανισμό-νευτωνισμό, από την επιθυμία δηλαδή να αποδοθεί η λειτουργία των ζώντων οργανισμών με αναγωγή από το πολυπλοκότερο επίπεδο στο πιο απλό. Στην περίπτωση του ανθρώπου και σε ακραία διατύπωση, πρόκειται για το εγχείρημα να ερμηνευθεί η κοινωνιολογία μέσω της ψυχολογίας, η ψυχολογία μέσω της φυσιολογίας και η φυσιολογία μέσω της βιολογίας κι αυτή, πάλι, μέσω της χημείας για να καταλήξουν όλα στη φυσική. Η αναγωγή, βέβαια, τείνοντας στην ενοποίηση της φυσικής γνώσης, επιτυγχάνει εννοιολογική οικονομία και δεν υπάρχει αμφιβολία ότι το αναγωγιστικό κίνητρο έχει συμβάλλει (και αυτό) στην ανάπτυξη πολλών από τις λεγόμενες βασικές επιστήμες που προσφέρουν άμεσες πρακτικές εφαρμογές, κάτι που σαφώς αυξάνει τις αναγωγιστικές διαθέσεις. Όπως, όμως, παρατηρεί ο Skrabanek, σε άρθρο του στο International Journal of Mental Health, δεν ήταν πάντοτε αποδοτικές οι προκύπτουσες από τον αναγωγισμό θεραπείες των ψυχιατρικών διαταραχών.* Ας μη θεωρηθεί πανάκεια κάτι που απλώς είναι υπαρκτό και γι’ αυτό σχετικό.

* Skrabanek P. Reductionist fallacies in the theory and treatment of mental disorders. International Journal of Mental Health, 1990, 19, 3, 6-18.

Η αξιοπιστία και η εγκυρότητα των νευροψυχολογικών μετρήσεων της εγκεφαλικής πλαγίωσης συνήθως υποτιμώνται ή έρχονται σε δεύτερη μοίρα, ιδίως για μη-λεκτικούς στόχους· βρίσκονται πάντως σε χαμηλά, αν και σχετικώς ικανοποιητικά, επίπεδα, ποικίλλοντας ανάλογα με το είδος της εγκεφαλικής λειτουργίας που εμπλέκεται, τον στόχο, αλλά και τον βαθμό ομοιογένειας της ομάδας που ελέγχεται.* O Segalowitz παρατηρούσε από παλιά ότι οι πλέον δημοφιλείς μετρήσεις της πλαγίωσης (κυρίως μέσω της διχωτικής ακοής) τείνουν να είναι αξιόπιστες και έγκυρες ως μετρήσεις ομάδας, ενώ η ατομική αξιοπιστία είναι σχετικά αδύναμη.** Βλέπε και την πρόσφατη παρουσίαση –κάτω από τον χαρακτηριστικό τίτλο «Brain is retaled to behavior (p>.05)»– των απλουστευτικών αναγνώσεων της στατιστικής σημαντικότητας στις νευροψυχολογικές έρευνες.***

* Voyer D. On the reliability and validity of noninvasive laterality measures. Brain and Cognition 1998, 36, 2, 209-236.

** Segalowitz Ν. Validity and reliability of noninvasive lateralization measures. Στο: Obrzut JE, Hynd GW (Eds) Child neuropsychology, Vol 1: Theory and research, San Diego, Academic Press 1986, 191-208. αναφέρεται από τον Voyer D. ό.π..

*** Zakzanis K. Brain is retaled to behavior (p>.05). Journal of Clinical and Experimental Neuropsychology 1998, 20, 3, 419-427.

Η ανάπτυξη του εγκεφάλου των πρωτευόντων καθορίζεται από τη διαντίδραση μεταξύ γενετικών και περιβαλλοντικών παραγόντων· στον άνθρωπο, οι διαπιστούμενες δι-ατομικές διαφορές βάρους εμπεριέχουν ισχυρό γενετικό καθορισμό, ενώ οι διαφορές στους σχηματισμούς των ελίκων, υπαρκτές και σε μονοζυγώτες, οφείλονται κυρίως σε περιβαλλοντικές επιδράσεις.*

* Bartley AJ, et al. Genetic variability of human brain size and cortical gyral patterns». Brain 1997, 10, 257-269. Βλ επίσης: (α) Levitt P, Barbe MF, Eagleson KL. Patterning and specification of the cerebral cortex. Annual Review of Neurosciences 1997, 20, 1-24, (β) Maudgil DD. Changing interpretations of the human cortical pattern. Archives of Neurology 1997, 54, 769-75.

O γραμμικός ντετερμινισμός δεν ανταποκρίνεται στα πράγματα, υποστήριζε ο R. Angelergues. «Ούτε η κοινωνία παρήγαγε τη γλώσσα, ούτε η γλώσσα την κοινωνία· αναδύθηκαν μαζί, από την αλλαγή των ανθρώπινων σχέσεων, που την ίδια στιγμή επέτρεπαν και εκ των οποίων επωφελούνταν. Η κοινωνική κατασκευή και η γλώσσα είναι μαζί συνθήκες και συνέπειες της ειδικής εξέλιξης του ανθρώπινου είδους· βρίσκονται αξεδιάλυτα συνδεδεμένες μέσα στο ίδιο “εξελικτικό σύμπλεγμα”, που σημαδεύεται από την ιδιότητα του ανθρώπου, δηλαδή την ψυχική του εργασία». Εντός της εργασίας αυτής, εξελικτικά, ξεκινώντας από το δίπολο «ευχαρίστηση-δυσαρέσκεια», δημιουργείται το «σύμπλεγμα ασυνείδητο-συνειδητό», όχι ως έκφραση «μιας μάχης για την εξουσία αλλά ως μια συγκρουσιακή αρμονία που, σε καμιά περίπτωση, δεν μπορεί να αναχθεί σε μια απλή αντίθεση μεταξύ τους».*

* Angelergues R. L’homme psychique, Paris, Calmann Levy, 1993, 144, 112.

Τι μπορεί να σημαίνει ακριβώς η έκφραση «βλέπω τον εγκέφαλο να σκέφτεται», όταν π.χ. διαπιστώνω μια αύξηση της κατανάλωσης γλυκόζης ταυτόχρονα με μια εγκεφαλική δραστηριότητα; Ένας από τους πιο έγκριτους γάλλους ψυχοφαρμακολόγους, ο Edouard Zarifian (1941-2007), παρατηρούσε: Το οξυγόνο και η γλυκόζη, των οποίων μετρούμε τη συγκέντρωση στο χώρο και τον χρόνο, δεν είναι παρά τα καύσιμα της εγκεφαλικής δραστηριότητας. Σε περίπτωση βλάβης ή τοπικής υπερδραστηριότητας, η μείωση ή αύξηση αυτών των ουσιών μαρτυρούν, βέβαια, την λειτουργική κατάσταση μιας συγκεκριμένης δομής, κατά τι όμως τούτο αντιστοιχεί σ’ αυτό που αποκαλούμε ψυχιατρική παθολογία; Η δραστηριότητα του μετωπιαίου λοβού σχετίζεται με το επίπεδο μιας λειτουργίας, όχι με την ιδιαιτερότητα μιας παθολογίας.* Όπως, για παράδειγμα, η περίφημη hypofrontality που την «βλέπουμε» τόσο σε έναν καταθλιπτικό όσο και σε έναν ελλειμματικό σχιζοφρενή. Αυτό δεν θα μας φωτίσει ούτε για την κατάθλιψη ούτε για τη σχιζοφρένεια. Έχει διαπιστωθεί ότι στη διάρκεια ακουστικών ψευδαισθήσεων δραστηριοποιείται ο κροταφικός λοβός.** Ακουστική ψευδαίσθηση έχουμε σε μια επιληψία ή μια σχιζοφρένεια. Ο επιληπτικός δεν της δίνει καμιά ειδική σημασία, ενώ, αντίθετα, για τον σχιζοφρενή η ψευδαίσθηση έχει μια σημασία που αφορά μόνο αυτόν και την ιστορία του.

Ένα άλλο, αρνητικό παράδειγμα: Το γνωστό διάγραμμα του Wernicke για τις αφασίες ενέπνευσε στον ελβετό Gottlieb Burckhardt την ψυχοχειρουργική θεραπεία των ψυχώσεων, δηλαδή, την τοπεκτομή της υπεύθυνης για την παραγωγή των ακουστικών ψευδαισθήσεων πρώτης κροταφικής έλικας που, κατά μια άλλη άποψη την οποία αποδεχόταν επίσης, ήταν υπερτροφική σε αυτούς τους αρρώστους. Τα αποτελέσματα δημοσιεύτηκαν σε ψυχιατρικό περιοδικό το 1891 –την ίδια δηλαδή χρονιά με τις Αφασίες του Freud– αλλά έγιναν δεκτά με «ψυχρότητα» όταν τα ανακοίνωσε στο Βερολίνο. Δεν επανέλαβε το εγχείρημα και σύντομα αποσύρθηκε από την ενεργό δράση.

* Zarifian E. L’outil, les fonctions et le sens. La Recherche, 1996, 289, 117-119.

** (α) Silbersweig D, et al. A functional neuroanatomy of hallucinations in schizophrenia. Nature 1995, 378, 176-179, (β) Silbersweig D, Stern E. Functional neuroimaging of hallucinations in schizophrenia: toward an integration of bottom-up and top-down approaches. Molecular Psychiatry 1996, 1, 5, 367-75.

*** Joanette Y, Stemmer B, Assal G, Whitaker H. From theory to practice: the unconventional contribution of Gottlieb Burckhardt to psychosurgery. Brain and language 1993, 45, 572-587.