Οι γιατροί έχουν μια ξεχωριστή κλίση προς τη λογοτεχνία. Πολλοί διάση-μοι συγγραφείς είχαν σπουδάσει ιατρική και ορισμένοι απ’ αυτούς την είχαν ασκήσει ως επάγγελμα. Ο Franqois Rabelais, ο John Keats, ο Somerset Maugham, ο Arthur Conan Doyle, ο Anton Chekhov, ο Axel Mounte, ο James Joyce είναι μερικοί απ’ τους πιο γνωστούς. Και στη χώρα μας, ο Παύλος Νιρβάνας, ο Ζα-χαρίας Παπαντωνίου, ο Ανδρέας Καρκαβίτσας, ο Μανόλης Αναγνωστάκης, ο Γώργος Χειμώνας. Πολύ περισσότεροι είναι οι γιατροί που γράφουν για τον εαυτό τους – αυτοί που σε εκπλήττουν ανασύροντας ξαφνικά από το συρτάρι τους κείμενά τους σε λόγο πεζό ή ποίηση. Το φαινόμενο αυτό έχει, φυσικά, την εξήγηση του: η λογοτεχνία και η ιατρική έχουν ως κοινό αντικείμενο τους τον άνθρωπο. Επιπλέον, η ικανότητα της σαφούς διατύπωσης αποτελεί απα-ραίτητο προσόν για ένα γιατρό, αφού αναπόσπαστο μέρος της καθημερινής άσκησης της ιατρικής είναι η σύνταξη ιστορικών ασθενών, εκθέσεων και γνω-ματεύσεων. Στο θέμα αυτό, από όλες τις ιατρικές ειδικότητες, η ψυχιατρική εί-ναι η κατ’ εξοχήν απαιτητική.

Ο κ. Γιάννης Πολυχρονίδης, συγγραφέας του βιβλίου «Δημόσια Υγεία, Κοι-νωνική Πρόνοια και Υγειονομική Πολιτική στην Κρητική Πολιτεία», είναι ψυ-χίατρος, και η άνεση του στον χειρισμό της ελληνικής γλώσσας γίνεται από τις πρώτες ήδη σελίδες του βιβλίου εμφανής. Εκείνο, όμως, που πραγματικά εντυ-πωσιάζει είναι η ενδελέχεια με την οποία ένας γιατρός διεξέρχεται ένα τόσο πολύπλοκο ιστορικό θέμα. Μερικοί άνθρωποι νοιώθουν ιδιαίτερα έντονα τη γοητεία που κρύβει η αναδρομή στο χθες. Είναι εκείνοι που η αναδίφηση αρ-χείων για την αναζήτηση απαντήσεων σε ερωτήματα που ανάγονται στο πα-ρελθόν τους συναρπάζει σαν ένα κυνήγι κρυμμένου θησαυρού. Είναι προφα-νές ότι ο συγγραφέας της «Κρητικής Πολιτείας» ανήκει στην κατηγορία των ανθρώπων αυτών. Το ενδιαφέρον του για την ιστορία της Δημόσιας Υγείας στην πατρίδα του, την Κρήτη, είχε ήδη διαφανεί πριν από δέκα χρόνια, όταν ως διευθυντής του Ναυτικού Νοσοκομείου Κρήτης είχε επιμεληθεί την έκδο-ση ενός ιστορικού και φωτογραφικού λευκώματος για το νοσοκομείο που συμ-πλήρωνε τότε τριάντα χρόνια λειτουργίας. Το λεύκωμα αυτό του έδωσε, φαί-νεται, την αφορμή για την αναζήτηση ιστορικών στοιχείων για τα στρατιωτι-κά νοσοκομεία της Κρήτης από την περίοδο του Βυζαντίου μέχρι σήμερα. Η ιστορική αυτή αναδρομή αποτελεί το εισαγωγικό μέρος στο κυρίως λεύκωμα που αναφέρεται στο ιστορικό της ίδρυσης και στον απολογισμό της λειτουργίας του Ναυτικού Νοσοκομείου της Σούδας.

Σήμερα, στο πολυσέλιδο σύγγραμμα του, ο κ. Πολυχρονίδης από τη μια μεριά επεκτείνεται θεματικά στη γενικότερη –πέραν των στρατιωτικών νοσοκομείων– θεώρηση της Δημόσιας Υγείας στην Κρήτη και από την άλλη περιόριζεται χρονικά στη δεκαπενταετή περίοδο (1898-1913) της Κρητικής Πολιτεία μιαν ιστορική περίοδο που ασκεί ακατανίκητη έλξη σε κάθε Κρητικό. Η Κρητική Πολιτεία ήταν το αυτόνομο κράτος που δημιουργήθηκε στην Κρήτη, μετά την αιματηρή Κρητική επανάσταση του 1896, υπό την προστασία των Μεγάλων Δυνάμεων που χώρισαν το νησί σε τέσσερις διεθνείς τομείς (Ιταλικό, Ρωσικό, Αγγλικό, Γαλλικό). Στα τέλη του 19^ου αιώνα, τα ίχνη της μακρόχρονης τουρκικής κατοχής ήταν ακόμη εμφανή σε ολόκληρη την Κρήτη. Η παρουσία όμως, των Ευρωπαίων επιτάχυνε τον πολιτισμικό εκσυγχρονισμό των εγχώριων αστικών στρωμάτων. Την ίδια εποχή, το νεοσύστατο Ελληνικό κράτος, με ιστορία λίγων μόνο δεκαετιών, προσπαθούσε να αναρρώσει από τον ατυχή ελληνοτουρκικό πόλεμο του 1897. Η κοινωνική, λοιπόν, οργάνωση μιας νεογέννητης ελληνόφωνης, χριστιανικής, ανεξάρτητης πολιτείας και, ειδικότερα, η υγειονομική της οργάνωση ήταν αναπόφευκτο να δεχθούν πολλαπλές επιρ-ροές: την επιρροή που άφησε πίσω της η Οθωμανική Αυτοκρατορία, την επιρ-ροή που ασκούσε η μητέρα Ελλάδα, προς την οποία προσέβλεπαν οι Κρητικοί με διακαή τον πόθο της ένωσης, και την επιρροή των αντιλήψεων που επικρα-τούσαν στον Ευρωπαϊκό χώρο στο μεταίχμιο του 19°^ν προς τον 20° αιώνα. Με την πολυπλοκότητα αυτή των επιρροών, η περιγραφή των συνθηκών που επι-κρατούσαν, τα μοναδικά αυτά δεκαπέντε χρόνια, στον τομέα της Δημόσιας Υγείας στην Κρήτη θα έθετε σε δοκιμασία τις ικανότητες οιουδήποτε αποφά-σιζε να επιδοθεί στο έργο αυτό. Ο συγγραφέας του ανά χείρας βιβλίου αντι-μετώπισε την πρόκληση με εξαιρετική επιτυχία.

Με εντυπωσιακή μεθοδικότητα καταπιάνεται, στο πρώτο από τα επτά μέ-ρη στα οποία κατανέμονται τα 27 κεφάλαια του βιβλίου του, με τις συνθήκες και τις αντιλήψεις για τη δημόσια υγεία, που επικρατούσαν εκείνη την εποχή στην Ευρώπη, την Ελλάδα και την Οθωμανική Αυτοκρατορία, ενώ δεν πα-ραλείπει να αναφερθεί στις σχετικές με τη Δημόσια Υγεία νομοθετικές ρυθμίσεις που δημοσιεύθηκαν διαδοχικά στην επίσημη Εφημερίδα της Κρητικής Πολιτείας και επεκτείνεται τη διεξοδική περιγραφή όλων των τομέων της υγιεινής των πόλεων (ρυμοτομίας, ύδρευσης, αποχέτευσης, αποκομιδής απορριμμάτων, νεκροταφείων). Η ύλη του δευτέρου μέρους συμπληρώνεται με πληροφορίες για τον υγειονομικό έλεγχο των τροφίμων και των ποτών, τη σχολική υγιεινή και την υγιεινή των φυλακών. Το τρίτο μέρος είναι αφιερωμένο στα νοσοκομεία της Κρήτης κατά τη δεκαπενταετία της Κρητικής Πολιτείας και κατά την Οθωμανική περίοδο που είχε προηγηθεί, καθώς και στους γιατρούς, τους φαρμακοποιούς, τους οδοντιάτρους, τις μαίες και το νοσηλευτικό προσωπικό της εποχής. Το τελευταίο κεφάλαιο του τρίτου μέρους αναφέρεται στην υγειονομική οργάνωση της Κρητικής Χωροφυλακής και τα στρατιωτικά νοσοκομεία Χανίων και Ηρακλείου. Το επόμενο μέρος έχει ως θέμα τα άσυλα: λεπροκομεία και ψυχιατρεία. Εδώ γίνεται εκτενής αναφορά στο θρυλικό λεπροκομείο της Σπιναλόγκα. Ακολουθούν, στο πέμπτο μέρος, η περιγραφή των επιδημιών και των λοιμωδών νοσημάτων κατά την περίοδο της Κρητικής Πολιτείας, η παράθεση πληροφοριών για τα υγειονομεία και τα λοιμοκαθαρτήρια και η αναφορά στην πορνεία και τα αφροδίσια νοσήματα, καθώς και σε επιμέρους λοιμώδη νοσήματα (ευλογιά, ελονοσία, φυματίωση, λύσσα, τέτανο) που αποτελούσαν μάστιγες της δημόσιας υγείας εκείνη την εποχή. Το μέρος αυτό συμπληρώται με πληροφορίες για τις ζωονόσους και την οργάνωση της κτηνιατρικής υπηρεσίας. Η κοινωνική πρόνοια στην Κρήτη πριν και μετά την αυτονομία και το ζήτημα των Κρητών προσφύγων καλύπτουν την ύλη του έκτου μέρους, ουσιαστικά τελευταίου, αφού το έβδομο μέρος αντιστοιχεί στον επίλογο-περίληψη στην ελληνική και την αγγλική γλώσσα. Στο τέλος κάθε κεφαλαίου υπάρχουν πολυάριθμες λεπτομερείς σημειώσεις και βιβλιογραφικές παραπομπές που μαρτυρούν την ευσυνείδητη φροντίδα του συγγραφέα για τεκμηρίωση. Εξάλλου, στο τέλος του βιβλίου ο συγγραφέ-παραθέτει εκτενή κατάλογο των πηγών του, ταξινομημένων συστηματικά σε αρχεία, επίσημα πρακτικά, εφημερίδες, απομνημονεύματα, ημερολόγια και αναφορές ξένων συγγραφέων, απομνημονεύματα και ημερολόγια Ελλήνων συγγραφέων, μελέτες και βιβλία. Στο πολυσέλιδο Παράρτημα που ακολουθεί, ο αναγνώστης απολαμβάνει τη γοητεία μέρους από το πλούσιο αρχειακό υλικό πάνω στο οποίο θεμελιώθηκε το βιβλίο. Ένα χρήσιμο αλφαβητικό ευρετήριο συμπληρώνει την ΰλη.

Αρκετοί γιατροί επιδίδονται στη συγγραφή βιβλίων με θέματα ιστορίας της ιατρικής. Άλλοτε λιγότερο και άλλοτε περισσότερο επιτυχημένα, τα βιβλία αυτά προδίδουν, κατά κανόνα, εύκολα την ερασιτεχνική ιδιότητα των συγγραφέων τους. Το βιβλίο του κ. Πολυχρονίδη αποτελεί την εξαίρεση. Η συ-στηματική αναζήτηση αρχειακού υλικού (που σε αξιόλογο ποσοστό έρχεται για πρώτη φορά στο φως της δημοσιότητας), η αναλυτική ερμηνεία ιστορικών γεγονότων, η παράθεση χαρακτηριστικών αποσπασμάτων από δημόσια έγγγραφα, αφηγήσεις ή τον ημερήσιο τύπο της εποχής και η πολύπλευρη κι όμως συγκροτημένη ανάπτυξη του θέματος δημιουργούν συχνά στον αναγνώστη την εντύπωση ότι απολαμβάνει το κείμενο ενός έμπειρου ιστορικού. Και φυσι-κά, για τη συγγραφή ενός βιβλίου με ιατρικό θέμα, η ιατρική ιδιότητα φέρνει τον συγγραφέα σε πλεονεκτική θέση έναντι των πτυχιούχων ιστορικών που στερούνται ιατρικών γνώσεων. Θα ήταν παράλειψη, αν δεν επισημαίνονταν τα εύστοχα παραθέματα στην αρχή του κάθε κεφαλαίου. Παραθέματα που μαρτυρούν την ευρύτερη καλλιέργεια του συγγραφέα.