Ο άνθρωπος ξέφυγε από τη μονοκρατορία των ενστίκτων και των εξαρτημένων του αντανακλαστικών μέσα από τη ικανότητά του να αναπαραστήσει τα πράγματα με λέξεις. Η λέξη καλύπτει, βέβαια, την απουσία αλλά όχι την αμεσότητα. Μέσα από αυτή τη μικρή «ατέλεια» ο άνθρωπος θα κατακτήσει την «ελευθερία» της πολιτισμικής του ανέλιξης, αναλλώμασι, φυσικά, της βιολογικής του ασφάλειας. Το ζώο υπάρχει  κατά έναν μη ιστορικό τρόπο. Αντίθετα στον άνθρωπο, η όρθια στάση, η απελευθέρωση του χεριού από τις ανάγκες της μετακίνησης και η συνακόλουθη ανάπτυξη του εγκεφάλου (ιδίως του μετωπιαίου λοβού και η λειτουργική ασυμμετρία) θα εγκαινιάσουν έναν νέο, πολιτισμικό, τρόπο εξέλιξης: τώρα, κυρίαρχα στοιχεία είναι η κοινωνική επικοινωνία και ανταλλαγή, η κατασκευή εργαλείων και η συμβολική λειτουργία. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο o άνθρωπος θα συνειδητοποιήσει τον θάνατο, θα αποκτήσει δηλαδή ιστορία και μνήμη, πάει να πει γνώση του χρόνου. Μας το διηγούνται οι ταφικές τελετουργίες των πρωτόγονων κοινωνιών και η μυθολογία. Με τον Αριστοτέλη, που βεβαίωνε πως «υπάρχει αίσθηση του παρόντος, ελπίδα του μέλλοντος και μνήμη του παρελθόντος», ο χρόνος θα κατέβη στη γη, στο σώμα και τον ψυχισμό του ανθρώπου. Έκτοτε, θα έχουμε να κάνουμε και με το βίωμα του χρόνου, όπου το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον μπορεί να εμπλέκονται όπως στα  τέσσερα κουαρτέτα του TS Elliot: Ο χρόνος ο παρών κι ο παρελθών χρόνος / Ίσως κι οι δυο νάναι παρόντες στον μέλλοντα χρόνο / Κι ο παρελθών χρόνος να κλείνει μέσα του τον μέλλοντα.

Αυτονόητα, λοιπόν, Ο ΧΡΟΝΟΣ θα γίνει αντικείμενο μελέτης των θρησκειών, της φιλοσοφίας, της φυσικής, της βιολογίας, της ψυχολογίας, της κοινωνιολογίας, της ιστορίας, των τεχνών –φυσικά και της ψυχιατρικής, των νευροεπιστημών και της ψυχανάλυσης. Το θέμα είναι τεράστιο! Οι Συναντήσεις της Κοζάνης 3, φιλοδοξούν να γίνουν ένας Κοινός Τόπος προσέγγισης κάποιων όψεων αυτού του προβληματισμού.

Θανάσης Καράβατος

απόδοση Θανάσης Καράβατος

Το ρολόι

Οι Κινέζοι βλέπουν την ώρα στα μάτια της γάτας.

Ένας ιεραπόστολος που σεργιανούσε μια μέρα στα περίχωρα του Νανκίνγκ, βλέπει πως είχε ξεχάσει το ρολόι του και ρωτάει ένα αγόρι τι ώρα νάταν.

Το παιδί αυτής της Ουράνιας Αυτοκρατορίας δίστασε προς στιγμή, μα ύστερα μετάνιωσε κι απάντησε:  «θα σας πω». Λίγα λεπτά αργότερα, επανήλθε κρατώντας μια χοντρή γάτα και, κοιτάζοντάς την στα μάτια, βεβαίωσε χωρίς δισταγμό: «κοντεύει μεσημέρι». Και ήταν αλήθεια.

Κι εγώ, όταν σκύβω στην όμορφή μου Φελίν, που έχει τόσο ταιριαστό όνομα και που τιμά το φύλο της, όντας το καμάρι της ψυχής μου, η ευωδιά του πνεύματός μου, είτε είναι νύχτα είτε μέρα, στο γεμάτο φως ή στη πυκνή σκιά, βλέπω πεντακάθαρα στα αξιολάτρευτά της μάτια τον χρόνο· πάντα τον ίδιο, έναν απλόχωρο χρόνο, κατανυκτικό, μεγάλο όσο το διάστημα, χωρίς υποδιαιρέσεις σε ώρες, λεπτά και δευτερόλεπτα –έναν ασάλευτο χρόνο που δεν σημειώνεται πάνω στα ρολόγια, κι όμως ανάλαφρο σαν τον αναστεναγμό, γοργό σαν το βλέμμα.

Κι όταν ερχόταν κάτι τις το ενοχλητικό να με ταράξει, όσο το βλέμμα μου αναπαυόταν πάνω σε αυτό το γοητευτικό καντράν, όταν κάποια ανάγωγη ιδιοφυΐα, ένας δαίμων παράκαιρος, ερχόταν να μου πει: «Τι κοιτάς περίφροντις; Τι ψάχνεις στα μάτια αυτού του ζωντανού; Μη τάχα και βλέπεις την ώρα, αργόσχολε και άσωτε θνητέ;», εγώ απαντούσα χωρίς δισταγμό: «ναι, βλέπω την αιωνιότητα!»  

Ιδού λοιπόν κυρία μου, τούτο το μικρό μου ποιηματάκι δεν είναι τάχα τόσο αξιαγάπητο όσο κι εσείς; Κι ήταν, πράγματι, τόση η ευχαρίστησή μου κεντώντας αυτή την επιτηδευμένη φιλοφρόνησή μου που δεν θα σας ζητήσω τίποτε σε αντάλλαγμα.

Charles Baudelaire. Le spleen de Paris (1862). L’horloge

Το ρολόι

Ρολόι ! θεός, ολέθριος, τρομακτικός, απαίσιος
Που το δάκτυλό του μας απειλεί και μας λέει: «Θυμήσου!»
….

Κάθε λεπτό κατατρώει κάτι από την ευφροσύνη
Που δόθηκε στον καθένα για όλη του τη ζωή
…..
Θυμήσου ότι ο χρόνος είναι άπληστος παίκτης
Που κερδίζει σε κάθε χτύπο χωρίς ζαβολιές! Είναι ο νόμος.
Η μέρα μικραίνει, η νύχτα μεγαλώνει· Θυμήσου
Το χάσμα πάντα διψάει· αδειάζει η κλεψύδρα.

Charles Baudelaire. Les fleurs du mal (β΄ έκδοση, 1861),
LXXXV –  L’ horloge