Μία από τις πλέον  σημαντικές ανακαλύψεις των τελευταίων 20-30 χρόνων είναι η κατανόηση, σε ένα αρκετά καλό επίπεδο, της κυτταρικής και μοριακής βάσης των πλαστικών αλλαγών που υφίσταται ο εγκέφαλος από την επίδραση του περιβάλλοντος και των μηχανισμών της μνήμης. Σε αυτή την όντως συναρπαστική ερευνητική περιπέτεια, ο Eric Kandel έπαιξε πρωταγωνιστικό ρόλο. Η εξαιρετική ευφυΐα του και η διεισδυτική του σκέψη σφράγισαν τούτο τον ερευνητικό χώρο. Ξεκίνησε από τη μελέτη της βραχύχρονης μνήμης σε έναν πολύ απλό οργανισμό, την Aplysia. H δομή του νευρικού συστήματος αυτού του οργανισμού είχε περιγραφεί από την ελληνοαιγυπτιακής καταγωγής νευροφυσιολόγο Αγγελική Αρβανιτάκη-Χαλαζωνίτη. Η μελέτη αυτή οδήγησε στη δημιουργία του πληρέστερου μοντέλου που έχει υπάρξει μέχρι σήμερα για τη μοριακή βάση της βραχύχρονης μνήμης. Βρισκόμαστε στη δεκαετία του 1980 και ο Εric Kandel ξεκινάει το δεύτερο μέρος του ταξιδιού στα έγκατα της μνήμης. Οι νέοι στόχοι είναι η κατανόηση της μοριακής βάσης της μακρόχρονης μνήμης και της έκδηλης μνήμης, ο εντοπισμός των γονιδίων της μνήμης και η αλληλεπίδραση των συνάψεων με τα γονίδια. Πρόκειται για την προσπάθεια κατανόησης των μηχανισμών που ορίζουν την ατομικότητα του καθενός από εμάς. Όλα αυτά περιγράφονται με συναρπαστικό τρόπο σε τούτο το βιβλίο, όπου η αναζήτηση των αναμνήσεων από τη ζωή του συγγραφέα συνδυάζεται με την αναζήτηση των μοριακών μηχανισμών μέσω των οποίων εγκαθίστανται στον εγκέφαλο.

Ο Βιεννέζος Eric Kandel άρχισε την ιατρική του εκπαίδευση με σκοπό να γίνει ψυχαναλυτής. Εκπαιδεύτηκε στην ψυχιατρική κλινική του Πανεπιστημίου Harvard, η οποία εκείνα τα χρόνια είχε ψυχαναλυτικό προσανατολισμό. Συνέχισε με μια τελείως διαφορετική ερευνητική πορεία αναζητώντας τη βιολογική βάση της ατομικότητας, φαίνεται όμως ότι ποτέ δεν ξέχασε τον άλλο μεγάλο Βιεννέζο, τον Sigmund Freud. Έτσι σε άρθρο του στο περιοδικό American Journal of Psychiatry με τόλμη και σοφία δηλώνει ότι η ψυχανάλυση είναι η πλέον συνεκτική και ικανοποιητική θεωρία για τον νου και προτείνει την έναρξη ενός διαλόγου μεταξύ ψυχανάλυσης και νευροβιολογίας. Υποστηρίζει ότι ένα μέρος του ασυνείδητου εγώ, που το ονομάζει διαδικασιακό ασυνείδητο, δεν έχει απωθηθεί και σχετίζεται με ασυνείδητες συνήθειες, αντιληπτικές και κινητικές ικανότητες που είναι καταγεγραμμένες στη διαδικασιακή (άδηλη) μνήμη. Πολλές αλλαγές οι οποίες λαμβάνουν χώραν κατά την ψυχανάλυση σχετίζονται με αυτό το μέρος του ασυνείδητου. Δηλαδή η πρόοδος κατά την ψυχαναλυτική διαδικασία δεν εξαρτάται από τη συνειδητοποίηση του απωθημένου ασυνείδητου όπως υπεστήριξε ο Freud. Δεν απαιτείται, με άλλα λόγια, η μεταφορά του ασυνείδητου στο επίπεδο της συνείδησης. Η πρόοδος κατά την ψυχαναλυτική διαδικασία συνίσταται στην αύξηση της κλίμακας των διαδικασιακών στρατηγικών που διαθέτει το άτομο προκειμένου να υπάρξει και να πράξει. Πρόκειται για μια τολμηρή και εξαιρετικά δημιουργική υπόθεση που τάραξε τα νερά τόσο της ψυχανάλυσης όσο και της νευροεπιστήμης.

Ο Eric Kandel, όμως, δεν είναι μόνο ένας μεγαλοφυής επιστήμονας. Είναι κάτι ακόμη, ίσως πιο πολύτιμο. Είναι μια αναγεννησιακή προσωπικότητα με βαθιά και ευρύτατη κουλτούρα. Αναφέρω για παράδειγμα ότι πριν από δύο χρόνια, στο συνέδριο της Ευρωπαϊκής Εταιρείας Νευροεπιστημών στη Βιέννη, ένα ακροατήριο μερικών χιλιάδων ανθρώπων άκουγε με κατάνυξη την ομιλία του για τη σχέση της βιεννεζικής ιατρικής με τον βιεννέζικο εξπρεσιονισμό, τον Klimt, τον Kokoschka, τον Schiele.

Kλείνοντας τον πρόλογο της ελληνικής έκδοσης αυτού του βιβλίου, θέλω να ευχαριστήσω τον εκλεκτό συνάδελφο και φίλο Αζαρία Καραμανλίδη για την εξαίρετη μετάφραση, και τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης γιατί, για μια φορά ακόμη, προσφέρουν στο ελληνικό κοινό ένα γοητευτικό βιβλίο.

Από τον πρόλογο του Ηλία Κούβελα