Θα ήμουν ίσως ο λιγότερο ενδεδειγμένος να προλογίσω αυτό τον τόμο της ελληνικής μετάφρασης του έργου του Paul-Laurent Assoun για τις θέσεις αλλά και τις προεκτάσεις των θέσεων του Φρόυντ για τη διαμόρφωση της γυναικείας ταυτότητας. Ως προς τις ψυχαναλυτικές απόψεις για τη γυναίκα όσο και ως προς το βίωμα του θήλεος μπορώ να μιλήσω μόνο από τη θέση του αναγνώστη και του παρατηρητή. Από μια τέτοια εξωτερική θέση κερδίζει κανείς μερικές φορές σε αντικειμενικότητα, περιορίζεται όμως σε μια θεώρηση κάπως γενική. Το ειδικό μου ενδιαφέρον προέρχεται από την περιοχή της επιστημονικής μου ευθύνης, το πρόγραμμα Ψυχικής Υγείας Γυναικών της A΄ Ψυχιατρικής Κλινικής του Πανεπιστημίου Αθηνών. Σε αυτό το διαθεωρητικό κλινικο-ερευνητικό πρόγραμμα, τόσο εγώ όσο και οι συνεργάτες μου έχουμε εμπλακεί πολλές φορές στη λαβυρινθώδη διαδικασία να επιχειρούμε να ανιχνεύσουμε την πορεία και την ουσία των επιστημονικών τοποθετήσεων γύρω από τη θηλυκή φύση και τη θηλυκή ταυτότητα. Και από τη θέση αυτή αναζητούσαμε εδώ και καιρό κάποια κείμενα που να μπορούν να προσεγγίσουν συνθετικά αλλά και κριτικά τις θέσεις του Φρόυντ για τη γυναίκα. Το βιβλίο του Paul-Laurent Assoun είναι ένα ουσιαστικό απόκτημα σε αυτό τον τομέα.  Καθηγητής Ψυχανάλυσης στο Paris VII,  φιλόσοφος και ιστορικός της σχολής της Φρανκφούρτης (Horck-heimer, Adorno, Benjamin, Marcuse, Haber-mas, Lowenthal, Fromm κ.ά.) και κυρίως φροϋδιστής και λακανιστής ο ίδιος (αν και όχι αναγκαστικά φροϋδικός ή λακανικός), γνωρίζει όσο λίγοι τις ίδιες τις πηγές και έχει γράψει εκτεταμένα πάνω σε αυτά τα θέματα. Εδώ επαναφέρει την απαραίτητη σύνθετη ματιά στο έργο και στα κείμενα του Φρόυντ αναφορικά με τις γυναίκες, αλλά και στις σχέσεις του με αυτές, δένοντας τις νεότερες θεωρίες με τις θέσεις του Φρόυντ και αποκαθιστώντας τον τελικά ως θεωρητικό στο συγκεκριμένο θέμα.

Η γενική (και απλουστευτικά εκλαϊκευμένη) εντύπωση για τον Φρόυντ είναι ότι κοίταξε τις γυναίκες με μια ανδρική ματιά και βάσισε την ανάλυσή τους σε μια θεωρία ελλειμματικότητας: η γυναίκα βιώνει την ταυτότητά της ως την ταυτότητα ενός κατώτερου όντος, ενός ευνουχισμένου όντος που προσπαθεί να αποκαταστήσει την αναπηρία του μέσα από τη σεξουαλική ένωσή του με τον άντρα και την απόκτηση παιδιού. Στην πρώτη περίπτωση δανείζεται το φαλλό του άνδρα, στη δεύτερη το παιδί αποτελεί τον συμβολικό φαλλό, και είναι ευνόητο ότι είναι καλύτερα εάν το παιδί είναι αγόρι. Δεν εντυπωσιάζει που οι φεμινίστριες εξανέστησαν! Πέρα από αυτά, ο Φρόυντ φέρεται να σήκωσε τελικά τα χέρια ψηλά ως προς τη δυνατότητα να γίνουν κατανοητές οι γυναίκες, έτσι τουλάχιστον ερμηνεύονται τα γραπτά του στο περίφημο δοκίμιό του για τη θηλυκότητα (1932). Τις επόμενες δεκαετίες η ψυχανάλυση εξελίχθηκε και, σε συνδυασμό με τη μελέτη των γυναικών από γυναίκες, πολλά πράγματα μπήκαν σε καλύτερη προοπτική: η σημασία των πρώιμων αντικειμενοτρόπων σχέσεων, η κεντρική θέση της σχέσης της γυναίκας με τη μητέρα της, ο ρόλος του ενστίκτου της αναπαραγωγής στη διαμόρφωση της γυναικείας ταυτότητας, η «σωματικότητα» του γυναικείου βιώματος και άλλα. Η ακαδημαϊκή ψυχιατρική, η νευροψυχολογία και η νευροβιολογία, οι ψυχοκοινωνικές μελέτες, φώτισαν άλλες πλευρές της διαφορετικότητας ανδρών και γυναικών τόσο ως προς την «κατασκευή» τους όσο και ως προς το ρόλο τους. Όπως στην περίφημη εικόνα του Escher, όπου ένα χέρι σχεδιάζει το χέρι που το σχεδιάζει, έγινε φανερή η αλληλεπίδραση βιολογίας και περιβάλλοντος στη διαμόρφωση της γυναίκας. Οποιοσδήποτε ασχολείται πια με το ζήτημα της ψυχικής υγείας της γυναίκας έχει a priori αντιληφθεί και αποδεχτεί την ιδιαιτερότητα, και κυρίως τη διαφορετικότητα της γυναικείας φύσης σε σχέση με την ανδρική. Ο Assoun τοποθετεί σε μια ακόμη βάση αυτή τη διαφορετικότητα: το γυναικείο ασυνείδητο, μας λέει, είναι δομημένο διαφορετικά από το ανδρικό, μια διατύπωση που έχει ποικίλες επιπτώσεις στην ψυχοθεραπεία. Μεταθέτει επίσης το κέντρο βάρους από οιδιπόδεια σε προ-οιδιπόδεια θέματα, από την τριγωνική σχέση με τους γονείς στη δυαδική σχέση με τη μητέρα.

Για τον Assoun η γυναίκα, για να γίνει γυναίκα, πρέπει να διαπραγματευθεί το αδιέξοδο πάθος της για τη μητέρα. «Η γυναίκα είναι το προϊόν του πένθους της». Είναι δύσκολο να μη σταθεί κανείς στην ποιητική δύναμη αυτής της ρήσης, αλλά και στη διευκρινιστική της ισχύ. Αν το αγόρι πρέπει να απομακρυνθεί από την απαγορευμένη σχέση με τη συγκεκριμένη γυναίκα, το κορίτσι καλείται να βρει τη θηλυκότητά του εγκαταλείποντας την προσκόλλησή του στην πρωταρχική εκπρόσωπο του ίδιου του φύλου της. Η εγγενής αντίφαση και οι επιπτώσεις της στη φυσιολογική διαδικασία του πένθους είναι προφανείς. Το κυριότερο με τον Assoun δεν είναι ότι εστιάζει στα ζητήματα του δεσμού του κοριτσιού με τη μητέρα – πολλοί σύγχρονοι ψυχαναλυτές έχουν ήδη στρέψει σ’ αυτό την οπτική τους για την ανάπτυξη της θηλυκής ταυτότητας· είναι ότι ανιχνεύει αυτά τα ζητήματα στα ίδια τα κείμενα και στη ζωή του Φρόυντ.

Ο λόγος του συγγραφέα, επίσης, χρήζει σχολιασμού. Σύνθετος σε πρώτη ματιά (και ιδιαίτερα πυκνός στον εκτενή πρόλογο του βιβλίου όπου συνοψίζει τη θεωρία που θα αναπτύξει στη συνέχεια), επιτυγχάνει μέσα από την ποιητικότητά του την απόδοση του ακριβούς συναισθηματικού βάρους εννοιών που σε άλλα χέρια θα έμοιαζαν πολύ διανοητικές και δυσνόητες. Η γνώμη μου είναι πως, με εξαίρεση λίγα σημεία, πετυχαίνει να κατασκευάσει μια αφήγηση της περιπέτειας της δημιουργίας του θήλεος. Η αφήγηση γίνεται ιδιαίτερα προσιτή μέσα από τη μετάφραση της Δέσποινας Σαραφείδου που δεξιοτεχνικά κατορθώνει να ισορροπεί συνεχώς, όπως το πρωτότυπο κείμενο, μεταξύ ακρίβειας και ευρηματικότητας.

Πιστεύω ότι το βιβλίο του Assoun αποτελεί ένα κείμενο βάσης που καταφέρνει να ανιχνεύσει με το απαραίτητο βάθος και κύρος, αλλά και μια αναγκαία θεωρητική παρέμβαση, τις φροϋδικές θέσεις για το θήλυ. Από όποια σχολή και αν προέρχεται κανείς, είναι δύσκολο να προχωρήσει σε μια ολοκληρωμένη μελέτη του ζητήματος, αν δεν τις έχει υπόψη του.