Το περασμένο καλοκαίρι, οι ανά τον κόσμο γιατροί ελάμβαναν το ακόλουθο e-mail: «Ο Όμιλος του BMJ (British Medical Journal) έχει εγκαινιάσει μια online δημιουργική υπηρεσία –το BMJ Case Reports. Είναι πιθανόν ότι κάποια case reports που είχατε αποστείλει κατά το παρελθόν στο BMJ, τα περιοδικά του Ομίλου μας ή άλλα περιοδικά, θα απορρίφθηκαν. Εντούτοις, αντιλαμβανόμαστε σήμερα ότι όλες αυτές οι περιγραφές “περιπτώσεων” αποτελούν ένα μεγάλο εκπαιδευτικό πλούτο» [η έμφαση δική μου]. Την «ομολογία» ακολουθούσε η πληροφορία ότι εφεξής θα δέχονταν case reports που θα δημοσιεύονταν, μετά από κρίση, στο casereports.bmj.com, όπως και γίνεται.

Το μήνυμα το επεσήμανε στενός μου συνεργάτης θυμίζοντάς μου πως, πριν από κάποια χρόνια, είχα αναπτύξει σε συνεδρίαση [2/6/2005] του Τμήματος Μακεδονίας της ΕΨΕ το θέμα: «Επί μίας περιπτώσεως …»: Ο τρόπος του παρελθόντος και το κλινικo-ερευνητικό ενδιαφέρον της μελέτης μεμονωμένων ψυχιατρικών περιστατικών. Πρόθεσή μου ήταν, βέβαια, να θυμίσω στους νεότερους έναν «τρόπο» κλινικής μελέτης που μάλλον είχε «ξεχαστεί». Οποία συνηγορία σήμερα! Η ομιλία μου εκείνη είχε ξεμείνει στο συρτάρι. Και να που τώρα μου δίνεται η ευκαιρία να επανέλθω στην υπέρ των Case Reports παλαιά συνηγορία μου, δημοσιεύοντας σήμερα όσα είχα τότε υποστηρίξει, με αφορμή την παρουσίαση του «περιστατικού» μιας «βραχείας (αντιδραστικής) ψύχωσης».

Όπως φάνηκε από την παρουσίαση του περιστατικού, η αξιολόγηση μιας οξείας ψύχωσης, ιδιαίτερα όταν είναι αντιδραστική, δεν μπορεί να γίνει αγνοώντας το ιδιαίτερο πλαίσιο εντός του οποίου εκδηλώνεται και αναπτύσσεται. Προϋποθέτει δηλαδή όχι μόνο την ακριβή γνώση της παρούσας κατάστασης, αλλά και της βιογραφίας του/της ασθενούς. Το δεύτερο σκέλος αυτής της προϋπόθεσης συνήθως λησμονείται, μπροστά στην πρωτοκαθεδρία των ποικίλων, ευρύτατης χρήσης, ερωτηματολογίων και κλιμάκων βαθμολόγησης που έχουν σχεδόν (μετ)αλλάξει την σύγχρονη κλινική ψυχιατρική. Οι Ungvari & Mullen προσθέτουν στις αιτίες και την οργάνωση των σύγχρονων ταξινομικών συστημάτων σε πολλαπλούς άξονες (κλινική εικόνα, προσωπικότητα, γεγονότα της ζωής) που δυνατόν να κερματίζουν την αξιολόγηση, δημιουργώντας ένα περιβάλλον όπου η σημασία της δυναμικής και της αλληλεπίδρασης υποβιβάζονται στην πτωχή έννοια της συννοσηρότητας.¹ Εν μέσω των γνωστών –και ασφαλώς χρήσιμων– ποσοτικών αναλύσεων μεγάλων δειγμάτων, που έλκουν την προτίμηση της σύγχρονης έρευνας και των επιστημονικών περιοδικών, δεν πρέπει να λησμονείται και η χρησιμότητα των λεγόμενων «case reports». Διότι η περιγραφή μιας περίπτωσης αντιστοιχεί, με χαρακτηριστική ακρίβεια, στη εμπειρία των ψυχικών διαταραχών που είναι εκ φύσεως ατομικά φαινόμενα.²

Το ενδιαφέρον για τη βιογραφία του ψυχικά αρρώστου ακολουθεί φθίνουσα πορεία εδώ και πολλά χρόνια. Λίγο ο [απόλυτος] ενθουσιασμός της «δεκαετίας του εγκεφάλου», λίγο ο τρόπος χρήσης [εν είδει «οδηγού μαγειρικής»] των διαδοχικών εκδόσεων του DSM-, δεν άργησε να φανεί το πρόβλημα: ολοένα και συχνότερα ωθούνταν οι νέοι, ιδίως, συνάδελφοι στην αποστήθιση των έτοιμων «νέων γνώσεων», όπως ήταν συσκευασμένες και με τις οδηγίες χρήσης τους. Πριν από οκτώ χρόνια [12 σήμερα], είχα την ευκαιρία να παρακολουθήσω την εικονογράφηση του «προβλήματος», ακούγοντας τον γάλλο καθηγητή Kress να μιλά σε Διεθνή Συνάντηση στο Παρίσι με θέμα «ψυχιατρική και φιλοσοφική σκέψη απέναντι στην πρόοδο των νευροεπιστημών».³ Γλαφυρό και λίαν παραστατικό το εύρημά του, ένα παράθεμα από άρθρο του καθηγητή Morton Reiser, δημοσιευμένο το 1988 στο Αmerican Journal of Psychiatry με τον περίεργο, εκ πρώτης όψεως, τίτλο «Are psychiatric educators “losing the mind”?». Έσπευσα να βρω τα άρθρο. Τι είχε συμβεί; Για πάνω από 20 χρόνια, ο καθηγητής Reiser οργάνωνε μια τακτική εβδομαδιαία συνάντηση της Κλινικής κατά την οποία οι νεαροί συνεργάτες του παρουσίαζαν τις πρώτες τους συνεδρίες με νέους ασθενείς, δίνοντάς του την ευκαιρία να διαμορφώνει μια εντύπωση για την προσωπικότητα και το περιβάλλον τους ώστε να κατευθύνει την περαιτέρω ψυχοθεραπευτική παρέμβαση. Τα τελευταία όμως χρόνια, ακούγοντας τις περιγραφές των νέων ψυχιάτρων, άρχισε να διαπιστώνει ότι δεν μπορούσε να σχηματίζει μια ικανοποιητική, όπως παλιά, εικόνα για τους ασθενείς. Αναρωτήθηκε λοιπόν για τις, κατά τα φαινόμενα, φθίνουσες εκ της ηλικίας ικανότητές του και την πορεία της υγείας του. Γρήγορα, όμως, αντελήφθη ότι η αιτία βρισκόταν αλλού: οι βοηθοί δεν του παρείχαν πλέον το είδος των πληροφοριών που είχε ανάγκη, επειδή η προσέγγιση των ασθενών κατά τις συνεντεύξεις αγνοούσε παντελώς ότι επρόκειτο για πάσχοντα υποκείμενα^. από τη στιγμή που είχαν εφαρμόσει το DSM-III και είχαν εντοπίσει τα συμπτώματα-στόχους για την φαρμακοθεραπεία, η διαγνωστική εργασία και η επικοινωνία σταματούσε εκεί [η χρήση του DSM-, που έλεγα πιο πάνω]. Ας σημειωθεί ότι ο καθηγητής Reiser δήλωνε ευθέως πως κάθε άλλο παρά αντίπαλος των ταξινομικών συστημάτων ήταν, μόνο που δεν δεχόταν την υποκατάσταση του ψυχιάτρου από αυτά.⁴

Σημαντική ήταν, βέβαια, η καινοτομία του American Journal of Psy-chiatry [Νοέμβριος 1997, τόμος 154, τχ 11] να εγκαινιάσει ξεχωριστό τομέα δημοσιεύσεων υπό τον τίτλο clinical case conference [συνεχίζει, κατά διαστήματα, μέχρι σήμερα] και εύγλωττη η απάντηση της Nancy Andreasen όταν ο Henry Kendler παρατήρησε σε επιστολή του πως σπανίζουν στο περιοδικό τα άρθρα με θέμα ψυχοθεραπευτικό:  τα clinical case confer-ences καθιερώθηκαν, είπε η Andrea-sen, ακριβώς για να διατηρηθεί η ισορροπία στις δημοσιεύσεις, που εξασφαλίζεται και με τη δημοσίευση βιβλιοπαρουσιάσεων σχετικά με ποικίλες εκδοχές ψυχοθεραπειών και ψυχανάλυσης.⁵

Εντούτοις, η γενικότερη υποβάθμιση της μελέτης των «μεμονωμένων περιπτώσεων» ήταν περίπου προδιαγεγραμμένη: θεωρήθηκε πως της έλειπε η επιστημονική αυστηρότητα, γι’ αυτό άλλωστε και τα σχετικά μικρά πονήματα, όταν γίνονται αποδεκτά για δημοσίευση από «μεγάλα» ή και «μικρά» περιοδικά, εξοβελίζονταν συνήθως στο χώρο των «Επιστολών». Λίγα είναι, δυστυχώς, τα περιοδικά που έχουν ξεχωριστή στήλη Case Report· το Psychosomatics ένα παράδειγμα. Ευχάριστη εξέλιξη: σιγά σιγά, απέκτησαν κύρος οι δημοσιευμένες στο American Journal of Psychiatry επιστολές και αναδείχτηκε η μέγιστη χρησιμότητά τους [σε όλα τα περιοδικά] όταν αναφέρονται σε ανεπιθύμητες ενέργειες φαρμάκων. Δεν δημηγορώ υπέρ των «μεμονωμένων περιστατικών» μόνο γι’ αυτό τον λόγο. Είναι εξ ίσου σημαντικό να προβάλουν ένα κάποιο νέο «γεγονός» [έτσι δεν έγινε γνωστό το AIDS;]⁶ ή ένα κάποιο «ξεχασμένο» γεγονός [η επανάκαμψη της τριτογενούς συφιλίδος με κλινική εικόνα μανίας].⁷ Είναι, άλλωστε, ευ-νόητη η σημασία της φράση του Jas-pers: «Η διεισδυτική εν-πλοκή σε μια μεμονωμένη περίπτωση αποδεικνύει φαινομενολογικώς μια γενίκευση για πολλές περιπτώσεις».⁸

Ελλείψει χρόνου θα μείνω στις απλές αυτές αναφορές και θα προσθέσω ότι αρχίζει να σπάει ο «πάγος»: τελευταίως (2000), ήρθε να αντισταθεί στα «θέσμια» η δημιουργία του ηλεκτρονικού Journal of Pragma-tic Case Studies από τον Daniel Fish-man, «με στόχο να περάσουμε από το κλινικό ανέκδοτο στη συστηματική μελέτη περιστατικού».⁹

Να προσθέσω σήμερα ότι μέσα στο 2005 εμφανίστηκε και το Journal of Pragmatic Case Studies in Psycho-therapy – a peer-reviewed e-journal of systematic case studies and case study method articles, με τον ίδιο εκδότη στην ιστοσελίδα http:// pcsp. libraries.rutgers.edu, που κρατάει ως τα τώρα.¹⁰ Όμως, το πιο σημαντικό είναι πως ήρθε η στιγμή και ένα μεγάλο και έγκυρο περιοδικό, όπως το BMJ, έκανε την αυτοκριτική του και προβάλλει πλέον την ανάγκη να επανακάμψουν τα case reports στις σελίδες των περιοδικών.