Το παιχνίδι «ποιος είναι ο δολοφόνος», σε δεδομένο όμιλο υπόπτων, είναι το ειδοποιό χαρακτηριστικό του αστυνομικού μυθιστορήματος. Ξεκινά στα μέσα του 19^ου αιώνα, με τον Πόε, τον Κόλινς, τον Ντόυλ κ.ά. Στα μέσα του 20^ού αιώνα, η Άγκαθα Κρίστι, ο Τζον Ντίκσον Καρ, η Έλις Πήτερς, ο Βαν Γκούλικ κ.ά. δοκιμάζουν, σποραδικά ή εκ συστήματος, μια διασταύρωση μεταξύ αστυνομικού και ιστορικού μυθιστορήματος. (Η Κρίστι με ένα αστυνομικό μυστήριο στην αρχαία Αίγυπτο, ο Καρ με την Αγγλία των ναπολεόντειων πολέμων, η Πήτερς με το μεσαιωνικό Σρούσμπερι κι ο Γκούλικ με την αρχαία Κίνα, του δικαστή Τι). Το «παιχνίδι» παραμένει ίδιο, αλλά οι τρόποι σκέψης ή οι αναφορές σε τοπία και πρόσωπα περνούν από προσεκτικό έλεγχο, ώστε να μην περιέχουν αναχρονισμούς. Ακόμη πιο συχνά, μάλιστα, η συγγραφική μέριμνα εισάγει γνωστά πρόσωπα στο επίκεντρο ή στην περιφέρεια της αστυνομικής έρευνας, για να κάνει πειστικότερη την ιστορική «αυθεντικότητα».

Με τεράστια επιτυχία, αυτή την εκδοχή «παιχνιδιού» έπαιξε ο Ουμπέρτο Έκο, το 1980, στο πασίγνωστο Όνομα του ρόδου. Ως μεσαιωνολόγος, ήξερε να στήσει, εξαιρετικά, και το αίτιο των φόνων και τις συνθήκες ανίχνευσής του, ενώ, ως σημειολόγος, κράτησε διακριτικές παραπομπές σε ορθολογιστές καλόγερους όπως ο Γουλιέλμος του Όκκαμ ή σε προδρόμους ιεροεξεταστών. Η δίκαιη επιτυχία του Έκο πλούτισε το είδος με πλήθος ανάλογα δείγματα που, δυστυχώς για τις επιλογές του κοινού, ποικίλλουν από το πολύ ενδιαφέρον ως την απόλυτη μπαρούφα. Πότε πότε, όπως στον Κώδικα Ντα Βίντσι, το 2003, το «παιχνίδι» αποκτά μια χαριτωμένη πολυπλοκότητα. Συνδυάζοντας επικαιρότητα και ιστορικές εικασίες, διαδοχικούς γρίφους και ενιαίο θέμα, διατηρεί εξημμένη την ανάγνωση· έστω και αν η εμπορική επιτυχία στάθηκε δυσανάλογη προς όποια άλλη αξία του Κώδικα. Το σύνηθες, πάντως, είναι κάτι πληκτικοί «φόνοι» στην αγορά της αρχαίας Αθήνας, στη Ρώμη, στο Βυζάντιο ή στην Αγγλία του Ερρίκου Η΄, εάν όχι κάτι απίστευτες «πατάτες» με ελιξήρια αθανασίας, κόρες του Θεού ή χαμένες εξισώσεις του Αϊνστάιν.

Μέσα σε τέτοιο συρφετό, λοιπόν, Η Ερμηνευτική του Φόνου εντάσσεται στις πολύ σπάνιες εξαιρέσεις. Πρωτοεμφανιζόμενος στη λογοτεχνία, ο συγγραφέας δεν είναι κάποιος που δημοσιεύει για πρώτη φορά. Νομικός, σε διαπρεπή δικηγορικά γραφεία της Νέας Υόρκης, έχει ήδη επιτυχημένες μελέτες για το συνταγματικό δίκαιο των Η.Π.Α. Απόφοιτος του Πρίνστον και του Χάρβαρντ, φοίτησε, επίσης, στο Τμήμα Θεατρικών Σπουδών του Τζούλιαρντ. Κοντολογίς, γνωρίζει καλά τα πιο φημισμένα πανεπιστήμια της Αμερικής. Έτσι, παίζοντας τον συγγραφέα ιστορικο-αστυνομικού μυθιστορήματος, διάλεξε ως πεδίο δράσης τη Νέα Υόρκη του 1909 και ένα άλλο λαμπρό πανεπιστήμιο της εποχής –το Clark University, ιδρυμένο το 1887. Επιπλέον, συνέδεσε τη δράση με την περάτωση της γέφυρας του Μανχάταν, με την ανάδυση μιας νεωτερικής κοσμικής ζωής περί το πρώτο ξενοδοχείο Γουόλντορφ-Αστόρια και, το πιο σημαντικό, με το μόνο ταξίδι του Σίγκμουντ Φρόιντ στην Αμερική (μαζί με τους Καρλ Γιουνγκ και Σάντορ Φερέντσι), καλεσμένους στο πανεπιστήμιο Κλαρκ. (Το άγαλμα του Φρόιντ «κάθεται» πλέον στην είσοδο του Πανεπιστημίου, μπρος από την αναγεννησιακή όψη όπου η ομάδα φωτογραφήθηκε με τον Στάνλεϊ Χωλ, τον γνωστό δαρβινιστή, παιδοψυχολόγο οικοδεσπότη.)

Κάτω από τον τίτλο Η ερμηνευτική του φόνου, εν είδει υποτίτλου, η ελληνική έκδοση έχει προσθέσει: «Ένα αίνιγμα για τον Φρόιντ». Ο λόγος είναι φανερός. Να δηλωθεί αμέσως στο ελληνικό κοινό πως, εδώ, ο Φρόιντ κάνει τον ντετέκτιβ! Στο πρωτότυπο ο υπαινιγμός παραμένει διακριτικός. Η ερμηνευτική των ονείρων, που είχε κυκλοφορήσει το 1900, θεωρήθηκε επαρκώς εμφανής πίσω από την Ερμηνευτική του φόνου. Για ένα ενήμερο κοινό, αστυνομικό μυθιστόρημα με τέτοιο τίτλο φυσικά και σχετίζεται με τον ιδρυτή της ψυχανάλυσης. Πάντως ο πρόσθετος υπότιτλος δεν είναι άδικος. Πράγματι, ο πρωτοπρόσωπος αφηγητής της ιστορίας –ο νεαρός γιατρός Στράτχαμ Γιάνγκερ– υποδέχεται, μαζί με πολλούς άλλους, τον Φρόιντ στο λιμάνι της Νέας Υόρκης. Κι όταν μπλέκει στη θεραπεία υστερικών συνδρόμων μιας ατίθασης αριστοκράτισσας, που παρ’ ολίγον να πέσει θύμα δολοφονίας, συμβουλεύεται με διάφορες ευκαιρίες τον μέγα ψυχαναλυτή. Τόσο για να θεραπεύσει την «άρρωστη», όσο και για να λύσει το μυστήριο της εναντίον της απόπειρας. (Απόπειρας που είχε ήδη δώσει ένα θύμα, νωρίτερα.) Γιατρός, πρωτοπρόσωπος αφηγητής, και μέγας αινιγματολύτης, που τον συντρέχει, δεν αποτελούν, ακριβώς, το δίδυμο δόκτωρ Γουάτσον και Σέρλοκ Χολμς. Μα δεν απέχουν πολύ.

Το αίνιγμα λύνεται, ασφαλώς, κι οι 500 σελίδες ως το τέλος (παρά τις 15 ή 20, στις οποίες Γουάτσον και Χολμς αρκούνταν για να λύσουν τα δικά τους) διόλου δεν συνιστούν δυσφορική εμπειρία. Κατά μήκος τους, ο αναγνώστης ξεναγείται σε μια Νέα Υόρκη που αποκτά τη σύγχρονη μορφή της και σε μια Ψυχανάλυση που αποκτά τα πρώτα της ρήγματα. (Έστω προτρέχοντας, ο συγγραφέας δείχνει έναν Γιουνγκ που κατανοεί την κατάδυση στο ασυνείδητο περισσότερο σαν αποκρυφισμό παρά ως καταυγασμό των ψυχικών διεργασιών.) Χωρίς να υποχωρεί το κυρίως θέμα, στην εξέλιξη του μυστηρίου, και χωρίς να λείπουν σκηνές δράσης, το μυθιστόρημα τηρεί μια θαυμαστή αληθοφάνεια. Τόσο στις σχέσεις πραγματικών και φανταστικών χαρακτήρων όσο και στις θέσεις που διατυπώνουν. Ενώ μαζί με τις αντιπαραθέσεις περί την ψυχανάλυση δένονται και πολιτικές αντιπαραθέσεις της εποχής. (Απεργίες, εργατικά ατυχήματα, πυρκαγιές κ.ά., με απολύτως ανεκτούς ετεροχρονισμούς, ώστε να αρμόζουν στη βασική πλοκή.) Το δε τέλος έχει κάτι από τα μυστικά περάσματα στις διαφυγές του Ροκαμπόλ ή του Φαντομά, σε κείμενα του Πονσόν ντυ Τεράιγ ή των Σουβέστρ και Αλλέν, πάλι μεταξύ 19^ου και 20^ού αιώνα.

Ο Τζεντ Ρούμπενφελντ έχει πετύχει έναν σπουδαίο συνδυασμό ιστορικής πραγματικότητας και μυθοπλασίας της ίδιας εποχής. Έναν συνδυασμό εφάμιλλο του Έκο, θα έλεγα, έστω κι αν το έργο δεν είχε αντίστοιχη επιτυχία, ιδίως στην Ελλάδα. Παρά το εμφανές: «αίνιγμα για τον Φρόιντ», το ελληνικό κοινό δεν εντυπωσιάστηκε, απ’ ό,τι ξέρω. Κακώς. Εκτός όλων των άλλων, η εντύπωση που άφησε ο Φρόιντ στις Η.Π.Α. έκανε το 1922 τον εκδότη Χερστ να του προσφέρει αστρονομική αμοιβή για να παρακολουθήσει τη δίκη δυο πλούσιων νεαρών (Λέοπολντ και Λεμπ), που έκαναν έναν φόνο σαν άσκηση στο «τέλειο έγκλημα». Ο Φρόιντ δεν δέχθηκε να δώσει ψυχαναλυτική ερμηνεία για τους νεαρούς. (Αλλά ο Χίτσκοκ βάσισε εκεί την ταινία του «Η Θηλιά».) Ο Ρούμπενφελντ, πάντως, πρέπει να είχε υπ’ όψιν και αυτό το επεισόδιο. Όπως πρέπει να είχε υπ’ όψιν ότι το 1909 ήταν, επίσης, η παραμονή του θανάτου του Τολστόι. Κι οι εισαγωγικές παράγραφοι του μυθιστορήματός του παίζουν έξοχα με την αρχή της Άννας Καρένινας. Μόνο που το: «Όλες οι ευτυχισμένες οικογένειες μοιάζουν μεταξύ τους. Κάθε δυστυχισμένη οικογένεια δυστυχεί με τον τρόπο της», με το οποίο ο Τολστόι μας εισάγει στην ιδιότυπη δυστυχία του ζεύγους Καρένιν, γίνεται στον Ρούμπενφελντ:

«Δεν υπάρχει μυστήριο στην ευτυχία. Οι δυστυχισμένοι άνθρωποι μοιάζουν όλοι μεταξύ τους. Όλο και κάποιο τραύμα που υπέστησαν πριν καιρό, κάποια επιθυμία που δεν υλοποιήθηκε … τους κατατρώει… Ο ευτυχισμένος άνθρωπος δεν κοιτάζει πίσω. Δεν κοιτάζει μπροστά. Ζει στο παρόν. Εδώ όμως βρίσκεται ο κόμπος. Το παρόν αδυνατεί να προσφέρει ένα πράγμα: νόημα… Για να βρει κανείς την ευτυχία αρκεί να ζει την κάθε στιγμή. Αλλά αν αναζητάει το νόημα –το νόημα των ονείρων του, των μυστικών του, της ζωής του– πρέπει να επιστρέφει στο παρελθόν του, όσο σκοτεινό κι αν είναι, και να ζει για το μέλλον, όσο αβέβαιο κι αν διαγράφεται. Η φύση κουνάει προκλητικά, μπροστά σε όλους μας, την ευτυχία και το νόημα. Κι απαιτεί να διαλέξουμε ένα από τα δύο…»

Με αυτές τις σκέψεις ξεκινά ο αφηγητής την ιστορία, κατά την αναμονή του στο λιμάνι της Νέας Υόρκης. Για να ακολουθήσουν όσα θαυμαστά και πολυσήμαντα ακολουθούν, σ’ ένα φιλοπαίγμον και συναρπαστικό αστυνομικό μυθιστόρημα. (Σκέψεις που, παρεμπιπτόντως, απασχόλησαν ένα αλλιώς συναρπαστικό συνέδριο, στο θεραπευτήριο Σπινάρη της Κοζάνης, στις 12 με 14 Σεπτεμβρίου 2008, με θέμα: «Ο χρόνος στην Ψυχιατρική, τις Νευροεπιστήμες και τις Επιστήμες του Ανθρώπου», Βλ. Σύναψις 2009, τχ 12).