Επιθεώρηση Ψυχιατρικής, Νευροεπιστημών & Επιστημών του Ανθρώπου

Δημήτρης Ν. Πλουμπίδης
Αναπληρωτής Καθηγητής Ψυχιατρικής του
Πανεπιστημίου Αθηνών – Αιγινήτειο Νοσοκομείο

 

σύναψις 13 [2009 – τόμος 05]

Isabelle von Bueltzingsloewen: L'hécatombe des fous. La famine dans les hôpitaux psychiatriques français sous l'Occupation [2007]

Ed. Aubier/Collection historique, Paris 2007

[Η εκατόμβη των ψυχοπαθών. Η πείνα στα γαλλικά ψυχιατρικά νοσοκομεία κατά τη διάρκεια της κατοχής]

Το βιβλίο μελετά τον θάνατο από πείνα 45.000, περίπου, έγκλειστων ασθενών στα γαλλικά ψυχιατρεία, από το 1940 ως το 1945. Σε ένα σύνολο θανάτων περίπου 78.000 ασθενών η θνησιμότητα από άλλα αίτια ήταν, επίσης, πολλαπλάσια από αυτή του γενικού πληθυσμού. Η μεγάλη πλειοψηφία των θανάτων παρατηρήθηκε μεταξύ 1940-1942, με σημαντική μείωση μετά το 1943, χάρη σε κάποια μέτρα που ελήφθησαν, αλλά και λόγω του θανάτου των πιο ευπαθών πληθυσμών, όπως των ηλικιωμένων και των χρονίων ασθενών που είχε προηγηθεί. Οι μεγαλύτεροι αριθμοί νεκρών από πείνα παρατηρήθηκαν στα ψυχιατρικά νοσοκομεία του Clermont d’Oise, βόρεια του Παρισιού και Vinatier της Λυών.

Ένα πρώτο σημείο που αμφισβητεί η συγγραφεύς είναι η συνειδητή εγκατάλειψη στο θάνατο από πείνα των έγκλειστων ψυχοπαθών από την κυβέρνηση του Vichy (εξόντωση με «απαλό τρόπο» –extermination douce) που έχει συζητηθεί παλιότερα. Κύριο επιχείρημα είναι η εγκύκλιος της 4ης Δεκεμβρίου 1942 για την βελτίωση του Δελτίου Διατροφής των έγκλειστων ψυχοπαθών, μαζί με κάποιες άλλες κατηγορίες ασθενών ή εργαζομένων.

Πρέπει να αναφέρουμε ότι η έκρηξη του Β΄ Παγκόσμιου Πολέμου το 1939, βρήκε μεγάλο συνωστισμό ασθενών στα 101 γαλλικά ψυχιατρικά νοσοκομεία. Ήταν 65.000 το 1920 και είχαν φτάσει τους 110.000 το 1940. Τα αίτια ήταν μάλλον κοινωνικά, κυρίως η προϊούσα αστικοποίηση του γαλλικού πληθυσμού, κάτω από δύσκολους όρους εργασίας και με αντίστοιχη διάλυση της διευρυμένης οικογένειας.

 

Αίτια των θανάτων από ασιτία των έγκλειστων ασθενών ήταν:

  • Η δραστική μείωση των τροφίμων με τη χρήση δελτίου συγκεκριμένης και ανεπαρκούς ποσότητας τροφίμων για κάθε ασθενή.
  • Η κατάρρευση των καλλιεργειών και κυρίως των χοιροτροφείων των μεγάλων νοσοκομείων της επαρχίας από έλλειψη ζωοτροφών, αλλά και των υπολειμμάτων τροφών στις κουζίνες που χρησιμοποιούνταν ανάλογα.
  • Η διατήρηση από τις αρχές του Vichy ολόκληρου του δύσκαμπτου γραφειοκρατικού μηχανισμού, που δεν επέτρεπε αλλαγές στον τρόπο της γενικότερης διαχείρισης των τροφίμων, πριν οι θάνατοι από πείνα πάρουν τρομακτικές διαστάσεις το 1942 και δημιουργήσουν αναταραχή στο σώμα των νοσοκομειακών ψυχιάτρων και των διοικήσεων.
  • Ο σημαντικός λανθάνον χρόνος, ολόκληρο το 1941, πριν γίνει αντιληπτή η έκταση του προβλήματος από την πλειοψηφία των ψυχιάτρων και του κρατικού μηχανισμού. Αρχικά μιλούσαν για αβιταμίνωση, για οιδήματα πείνας, για δευτερογενή αύξηση π.χ. της φυματίωσης, παρά για το κύριο αίτιο, δηλαδή την έλλειψη τροφίμων.
  • Η στρατιωτική κινητοποίηση πολλών μελών του προσωπικού των ιδρυμάτων είχε μειώσει, επίσης, δραστικά το εξειδικευμένο προσωπικό.
  • Η επίσημα θεσμοθετημένη σίτιση ενός σημαντικού μέρους του προσωπικού με τρόφιμα του ιδρύματος, που αφήνει την υποψία ότι, ίσως, δεν «θυσιάστηκαν» για το καλό των αρρώστων, όταν έπρεπε να μειώνεται δραστικά η μερίδα για όλους, σε μια σειρά από τρόφιμα πρώτης ανάγκης.
  • Οι επιτάξεις κτιρίων από τους Γερμανούς και οι μετακινήσεις ασθενών από ιδρύματα που βρέθηκαν στη ζώνη των επιχειρήσεων, με ιδιαίτερα εκτεθειμένους αυτούς τους «ξένους» ασθενείς που έφταναν σε άλλα ιδρύματα.
  • Ο μικρός αριθμός των ασθενών που πήραν εξιτήριο, με πρωτοβουλία της οικογένειάς τους, μπροστά στον κίνδυνο θανάτου από την πείνα. Γενικά, η μάλλον αδιάφορη στάση της κοινωνίας απέναντι σε αυτή την κατηγορία κοινωνικά «άχρηστων ατόμων», όταν ολόκληρη η κοινωνία αντιμετώπιζε σημαντικά προβλήματα επιβίωσης.
  • Η δυνατότητα που παρείχε ο νόμος για την υποδοχή στα ψυχιατρικά νοσοκομεία ηλικιωμένων με προβλήματα άνοιας, καθώς και νοητικά καθυστερημένων, που δημιουργούσε, μαζί με τους χρόνιους ασθενείς, έναν πληθυσμό ευπαθή στις στερήσεις και ανίκανο να υπερασπιστεί τον εαυτό του.

 

Τα θεραπευτικά μέσα στα μεγάλα ψυχιατρικά νοσοκομεία, όντας ήδη κάτι παραπάνω από συζητήσιμα πριν το 1939, παρουσίασαν καθίζηση στη διάρκεια του πολέμου. Συνεχίστηκαν τα σοκ με ένεση ινσουλίνης και καρδιαζόλης, όπου φυσικά ήταν διαθέσιμες αυτές οι ουσίες. Αντίθετα προς την Ελλάδα, όπου ο μεγάλος νεωτερισμός της εποχής εκείνης, το ηλεκτροσόκ, εμφανίστηκε το 1945, στην Γαλλία, ήδη από το 1940, είχε αρχίσει αυτή η θεραπεία σε τμήμα του νοσοκομείου Ste Anne στο Παρίσι, που είχε επιταχθεί από τον Γερμανικό Στρατό, ενώ από το 1942 άρχισε να εφαρμόζεται, ευρύτερα, με μηχανήματα αγορασμένα στην Ελβετία ή κατασκευασμένα από τον καθηγητή Delmas-Marsalet στο Μπορντώ.

Η δραματική αυτή εμπειρία της Κατοχής τροφοδότησε, μετά το 1945, σε μεγάλο βαθμό την θέληση των νέων ψυχιάτρων να αναμορφώσουν την φροντίδα των ψυχικά ασθενών στη Γαλλία, μέσα και έξω από τα ιδρύματα και να προχωρήσει η νομοθετική ρύθμιση του 1939, που είχε σταματήσει στη Γερουσία με το ξέσπασμα του πολέμου, και η οποία προέβλεπε την εκούσια νοσηλεία και την οργάνωση εξωτερικών ιατρείων (dispensaires).

Το περιεχόμενο αυτής της ιστοσελίδας δεν ειναι διαθέσιμο για αντιγραφή.