Οι αλληλένδετες εκφάνσεις της ψυχικής ύπαρξης, όπως εκφράζονται τόσο στο επίπεδο των ανώτερων πνευματικών λειτουργιών όσο και στο επίπεδο της συμπεριφοράς, συμπαρασύρονται στα άκρα όταν ο άνθρωπος βρεθεί στη δίνη των ακραίων εμπειριών της διπολικής διαταραχής. Στον έναν πόλο της ασθένειας, αυτόν την κατάθλιψης, η απύθμενη θλίψη, το αγωνιώδες αίσθημα επικείμενης καταστροφής, η ενοχή, η στείρα ανακύκλωση σκέψεων απελπισίας, το «πάγωμα» της ψυχικής ζωής, που καθρεφτίζεται σε ένα σώμα ακινητοποιημένο και ανίκανο να εκφραστεί· στον άλλο πόλο, αυτόν της μανίας, η άκρατη ευφορία, ο υπέρμετρος ενθουσιασμός, η αίσθηση παντοδυναμίας, η σωματική και διανοητική αεικινησία, η σκέψη που –ολοένα επιταχυνόμενη– εκτροχιάζεται και οι αντιληπτικές αλλοιώσεις της πραγματικότητας που τη συνοδεύουν. Τα χαρακτηριστικά των δύο αντίπολων φάσεων της μανίας και της κατάθλιψης χαράσσουν τις αδρές γραμμές πάνω στις οποίες μορφοποιείται το βίωμα του ασθενή. Ωστόσο, το προσωπικό, υποκειμενικό ψυχο-νοητικό τοπίο που διαμορφώνεται στη συνδιαλλαγή του ψυχισμού με την παθολογία είναι συχνά μια δυσπρόσιτη, «ανεξερεύνητη» περιοχή, ιδίως όταν η ίδια η φύση της διαταραχής αποτελεί φραγμό που αλλοιώνει τη λεκτική επικοινωνία και περιορίζει τη δυναμική της έκφρασης. Η κατανόηση αυτής της μοναδικής για κάθε άνθρωπο εμπειρίας της ψυχικής διαταραχής είναι και το στοιχείο που κυρίως διαφεύγει από τις επίσημες νοσολογικές περιγραφές και, παράλληλα, το πιο δύσκολο κομμάτι του κλινικού έργου.

Η καλλιτεχνική δημιουργία μπορεί εδώ να αποτελέσει το μέσο για να διεισδύσει η κλινική ματιά στο υποκειμενικό βίωμα, τόσο στο επίπεδο του συναισθήματος όσο και στη συνακόλουθη πρόσληψη της πραγματικότητας, δεδομένου ότι η τέχνη δίνει πεδίο έκφρασης στην υποκειμενικότητα και αποτελεί το πιο εύγλωττο «όχημα» της προσωπικής εμπειρίας. Αναφορικά με τη διπολικότητα, έχει σημασία να τη δούμε όχι μόνο ως ψυχοπαθολογικό βίωμα, αλλά και με τη μορφή που παίρνει στο έργο τέχνης μέσα από τη ματιά του εικαστικού. Οι αντιθέσεις που σχηματοποιούνται ως δίπολο στο καλλιτεχνικό δημιούργημα, ως έκφραση του βιώματος του δημιουργού, απορρέουν από τη διπολικότητα του ίδιου του κόσμου, υλικού και άυλου, που τον περιβάλλει. Από τη ροή της καθημερινότητας έως την πολιτισμική ταυτότητα των σύγχρονων κοινωνιών, μια υποψιασμένη ματιά μπορεί να ανακαλύψει δομές διπολικότητας σε πτυχές συναισθηματικής έκφρασης και συμπεριφοράς, όπως και σε ιδανικά και οράματα της εποχής μας. Το δίπολο, ως συμβολική δομή, φαίνεται να αποτυπώνει όσο κανένα άλλο σχήμα τις αποχρώσεις του σύγχρονου τρόπου ύπαρξης, την ιδιαίτερη ταυτότητά του, τις αξίες που τη διέπουν και τις ποιότητες που τη χαρακτηρίζουν.

Οι παραλληλισμοί που μπορούν να γίνουν είναι πραγματικά εντυπωσιακοί: οι ρυθμοί της ζωής –η ταχύτητα, η αέναη κινητικότητα–, η αδυσώπητη τάση για αλλαγή και το ιδανικό της απρόσκοπτης ροής στον χώρο και τον χρόνο είναι χαρακτηριστικά γνωρίσματα του σύγχρονου πολιτισμού· γνωρίσματα που θα μπορούσε να παρομοιάσει κανείς με «μανιακά συμπτώματα», στα οποία δείχνουμε ολοένα αυξανόμενη ροπή. Η επιθυμία για υπέρβαση κάθε περιορισμού έχει αναγάγει την παράτολμη ακροβασία στα όρια σχεδόν σε πολιτισμικό όραμα, ενώ η τάση για υπερβολή και εκκεντρικότητα κάνει το μέτρο, το «κανονικό» να φαίνεται πεζό και αδιάφορο. Ο καταιγισμός των πληροφοριών υπονομεύει τη νηφάλια σκέψη, καθώς τα πολλαπλά μηνύματα εμποτίζουν τη συνείδηση, χωρίς παρόλα αυτά να επιτρέπουν στο υποκείμενο να βρει ανάμεσά τους ένα προσωπικό στίγμα. Η εξιδανίκευση του εφήμερου, το οποίο εξ ορισμού προορίζεται να ξεχαστεί και να απαξιωθεί, είναι άλλη μια αντίφαση – σημείο των καιρών, που σχηματοποιείται ως δίπολο. Παράλληλα, από την άλλη «όχθη» του νοητού συνόρου της κανονικότητας βρίσκει κανείς την αποξένωση, τη μοναξιά και την απόγνωση: είναι το αίσθημα που γεννά στον άνθρωπο η ζωή σε ένα απρόσωπο πλήθος. Η έλλειψη εγγενούς νοήματος, το βίωμα της ματαιότητας, η απογύμνωση από ιδανικά, η απομάγευση ενός κόσμου που έχει καταστεί ελέγξιμος και πεπερασμένος, η νοσταλγία και εξιδανίκευση του παρελθόντος, όλα αυτά μπορούν να εκληφθούν ως οι «καταθλιπτικόμορφες εκδηλώσεις» του σύγχρονου κόσμου.

Διπολικότητα και Τέχνη – Μια παρέμβαση σε φοιτητές της Ανωτάτης Σχολής Καλών Τεχνών

Οι δομές της διπολικότητας αποτυπώνονται στην τέχνη με πολλαπλά πρόσωπα. Με αυτή την αφορμή, το ισχυρό εκφραστικό σχήμα του διπόλου αποτέλεσε βασικό σημείο αναφοράς σε μια εναλλακτική προσέγγιση ευαισθητοποίησης για την ψυχική ασθένεια που υλοποίησε το Πρόγραμμα «αντι-στίγμα» του Ερευνητικού Πανεπιστημιακού Ινστιτούτου Ψυχικής Υγιεινής (ΕΠΙΨΥ) στους φοιτητές της Ανώτατης Σχολής Καλών Τεχνών (ΑΣΚΤ). Αξιοποιώντας τη δύναμη της τέχνης, η εκπαιδευτική παρέμβαση που έγινε στο αμφιθέατρο και τα εργαστήρια της ΑΣΚΤ, υπό τον γενικό τίτλο «Διπολικότητα και Τέχνη», αποσκοπούσε, μέσω της ενημέρωσης, του προβληματισμού και του δημιουργικού διαλόγου, να κινητοποιήσει την έμπνευση στους φοιτητές και να τη μετουσιώσει σε καλλιτεχνική δημιουργία. Έτσι, μετά το τέλος της παρέμβασης και ως αποκύημα της όλης διαδικασίας, οι φοιτητές δημιούργησαν εικαστικά έργα τα οποία και παρουσιάστηκαν στην έκθεση που πραγματοποιήθηκε στο χώρο της ΑΣΚΤ με κεντρικό θέμα τη διπολική διαταραχή.

Η εκπαιδευτική παρέμβαση πήρε τη μορφή έξι εβδομαδιαίων συναντήσεων, των «Συναντήσεων της Τρίτης» όπως ονομάστηκαν, διαλέξεων με ελεύθερη συμμετοχή του ακροατηρίου και βιωματικών εργαστηρίων, με ομιλητές συνεργάτες του Προγράμματος «αντι-στίγμα», αλλά και πανεπιστημιακούς καθηγητές Ψυχιατρικής που είχαν ειδικά ασχοληθεί με θέματα σχετικά με την τέχνη. Πιο αναλυτικά, το Πρόγραμμα των εισηγήσεων διαμορφώθηκε ως εξής:

• «Συναίσθημα, σκέψη, συμπεριφορά: Αντιφάσεις και συνθέσεις. Η περίπτωση της Διπολικότητας» (Μ. Οικονόμου)
• Στίγμα: Φόβος, Στερεότυπα, Διακρίσεις, Άγνοια, Μοναξιά, Προκατάληψη (Ε. Λουκή – Μ. Χαρίτση)
• «Τον ξελόγιασα εγώ, στα μάτια του απλώνοντας φαντασίες αγιάτρευτης χαράς» (Δ. Κολοστούμπης)
• «Αλλημυθία» (Ι. Παπακώστας, Αν. Καθηγητής Ψυχιατρικής)
• «Διπολικότητα και Τέχνη» (Μ. Οικονόμου)
• «Σχήμα, χρώμα, υφή στη θεραπευτική σχέση. Ένα βιωματικό σεμινάριο» (Λ. Γιώτης)
• «Τρέλα και έμπνευση» (Δ. Πλουμπίδης)

Μέσα από τη θεματολογία αυτή, οι φοιτητές είχαν την ευκαιρία να προσεγγίσουν την πραγματικότητα της ψυχικής νόσου και ιδιαίτερα της διπολικής διαταραχής, την πολυπλοκότητα της ψυχιατρικής θεραπείας, την κοινωνική διαδικασία του στίγματος, τις ιστορικο-πολιτισμικές διαστάσεις της «τρέλας» μέσα από μυθολογικές αλληγορίες, αλλά και τη σχέση της με την καλλιτεχνική έμπνευση και δημιουργία. Η γενική ενημέρωση για τις ψυχικές διαταραχές (και ειδικότερα για τη διπολική διαταραχή), η εκτενής αναφορά στο επώδυνο βίωμα της ψυχικής νόσου, αλλά και του κοινωνικού στίγματος από την πλευρά του ασθενή, οι πληροφορίες για τον ρόλο της τέχνης στην ψυχιατρική αποκατάσταση και πλήθος άλλα θέματα που προέκυψαν μέσα από τη συζήτηση έδωσαν τη δυνατότητα στους νέους καλλιτέχνες να εκφράσουν τον προβληματισμό τους, αλλά και πιο προσωπικές ανησυχίες για γενικότερα θέματα ψυχικής υγείας / ασθένειας. Οι φοιτητές συμμετείχαν ενεργά στις συζητήσεις της παρέμβασης και πλαισίωσαν με έντονο ενδιαφέρον την όλη διαδικασία, αναλαμβάνοντας επίσης –μετά από συζητήσεις με τους διοργανωτές του Προγράμματος «αντι-στίγμα» και με την κατεύθυνση του καθηγητή της ΑΣΚΤ Πάνου Χαραλάμπους– να φιλοτεχνήσουν σε ομαδική διεργασία τις αφίσες προβολής της κάθε εισήγησης.

Μετά την παρέμβαση: Η υποκειμενική πρόσληψη της διπολικότητας στους φοιτητές της ΑΣΚΤ

Η προσέγγιση ενός πληθυσμού όπως αυτού των νέων καλλιτεχνών της ΑΣΚΤ αποτέλεσε μια ενδιαφέρουσα εμπειρία για τους ειδικούς του Προγράμματος «αντι-στίγμα», που οργάνωσαν, σχεδίασαν και υλοποίησαν το όλο εγχείρημα, αλλά και πηγή νέας γνώσης.

Με στόχο την αποτύπωση των στάσεων των φοιτητών απέναντι στην ψυχική νόσο, κατά τη διάρκεια της παρέμβασης καταγράφηκαν συστηματικά, μέσω ημιδομημένης παρατήρησης, οι ερωτήσεις και τα σχόλια που διατυπώθηκαν, καθώς και οι δυναμικές που αναπτύχθηκαν. Επίσης, κατά την έναρξη της εισήγησης που ήταν ειδικά εστιασμένη στο στίγμα της ψυχικής νόσου, χορηγήθηκαν στους φοιτητές κάρτες ελεύθερου συνειρμού, όπου τους ζητήθηκε να συμπληρώσουν τη λέξη, το συναίσθημα και το χρώμα που τους ερχόταν αυθόρμητα στο μυαλό με το άκουσμα της λέξης «ψυχική ασθένεια», με σκοπό την αποτύπωση των σχετικών αναπαραστάσεων και της συναισθηματικής τους προδιάθεσης απέναντι στα άτομα με ψυχική ασθένεια [Οικονόμου και συν, 2011].

Επιπλέον, μετά την ολοκλήρωση της παρέμβασης και της εικαστικής έκθεσης που ακολούθησε, με έργα εμπνευσμένα από το περιεχόμενο των συναντήσεων, έγιναν συνεντεύξεις σε 10 από τους νέους καλλιτέχνες που συμμετείχαν. Στόχος των συνεντεύξεων ήταν να αποτυπωθεί ο αντίκτυπος της παρέμβασης συνολικά –και ειδικότερα σε σχέση με την καλλιτεχνική δημιουργία των συμμετεχόντων–, αλλά και να διερευνηθούν περαιτέρω κάποια ιδιαίτερα χαρακτηριστικά των αναπαραστάσεων των φοιτητών για την ψυχική ασθένεια (βλ. Πίνακα 1). Το απομαγνητοφωνημένο υλικό που προέκυψε αναλύθηκε ποιοτικά από δύο ειδικούς ψυχικής υγείας οι οποίοι δεν είχαν συμμετάσχει στις συνεντεύξεις. Εφαρμόστηκε η μέθοδος της θεματικής ανάλυσης, μια μέθοδος ανάλυσης ποιοτικών δεδομένων, η οποία βασίζεται στην ανακάλυψη και κατηγοριοποίηση θεματικών όπως αυτές προκύπτουν από το σύνολο των ποιοτικών στοιχείων (Marks & Yardley, 2003). Τόσο από το ρητό όσο και από το λανθάνον περιεχόμενο του απομαγνητοφωνημένου υλικού αναδύθηκαν οι κύριοι θεματικοί άξονες στους οποίους εστιάστηκε ο προβληματισμός των φοιτητών.

Πίνακας 1: Ερωτήσεις Συνέντευξης

• Πείτε μας λίγα λόγια /σκέψεις για το έργο σας.
• Τι τίτλο έχει το έργο σας;
• Πότε άρχισε το έργο να παίρνει μορφή;
• Υπήρξε κάποιο στοιχείο από τις «Συναντήσεις της Τρίτης» που να αποτέλεσε το έναυσμα στην έμπνευση αυτή; Αν ναι, ποιο ήταν αυτό;
• Πώς θα αξιολογούσατε το εγχείρημα αυτό;
• Υπάρχει κάτι που άλλαξε στις γνώσεις ή και στις απόψεις σας σχετικά με την ψυχική διαταραχή; Αν ναι, τι ήταν αυτό;
• Έχετε κάποιες προτάσεις για την εξέλιξη ή και τη βελτίωση της συνεργασίας;

Μεταξύ των ευρημάτων, ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι προσλήψεις των φοιτητών ως προς την έννοια της διπολικότητας στο βίωμα του ασθενή, η οποία και αποτέλεσε την κύρια θεματική που προέκυψε από την ανάλυση. Ήδη κατά τη διάρκεια της παρέμβασης, η υποκειμενική διάσταση του «πάσχοντος υποκειμένου» είχε φανεί να κινητοποιεί το ενδιαφέρον και το συναίσθημα των φοιτητών. Δεν αποτέλεσε έκπληξη, λοιπόν, το ότι 7 από τους 10 συμμετέχοντες στις συνεντεύξεις ανέφεραν ότι είχαν επιλέξει να αποτυπώσουν στο έργο τους το βίωμα της διπολικής διαταραχής, δίνοντας έμφαση στις εναλλαγές της διάθεσης μέσα από τη χρήση των χρωμάτων, των υλικών και της τεχνοτροπίας τους.

Αναφορικά με τα στοιχεία που προέκυψαν ως προς το περιεχόμενο των προσλήψεων των φοιτητών, η διπολικότητα έγινε αντιληπτή κυρίως ως αντίθεση, αλλά και διαχωρισμός / σχάση του ψυχικού κόσμου, εμπεριέχοντας και το στοιχείο του απρόβλεπτου. Χαρακτηριστικά, στις συνεντεύξεις έγιναν επανειλημμένες αναφορές στις αντιθέσεις, τα άκρα, τα θετικά και αρνητικά συναισθήματα. («Τα χρώματα έχουν πιο καλή σχέση με τη διπολικότητα, έντονο κόκκινο και μαύρο, η αντίθεση είναι προφανής», «…κόκκινη και μαύρη, είναι η κατάθλιψη και η ευφορία, τα πάνω κάτω, τα σκαμπανεβάσματα στη συμπεριφορά αυτού του ανθρώπου», «…τη συνεχή διαδρομή ανάμεσα στο συν και το πλην της ψυχικής κατάστασης.») Παρόλα αυτά, θα πρέπει να σημειωθεί εδώ ότι σε μεγάλο βαθμό φάνηκε να διατηρείται μια ασαφής εικόνα για τη διπολική διαταραχή. Στο πλαίσιο αυτό εμπίπτει η αναφορά στη διπολικότητα ως έκφραση διχασμού του ψυχισμού ή διαχωρισμού του εσωτερικού από τον εξωτερικό κόσμο, («…άλλο μπορεί να φαίνεται, και από μέσα ό άνθρωπος, ο οποιοσδήποτε είναι, είτε είναι υγιής είτε ασθενής, μπορεί να δείχνει μια άλλη εντελώς εικόνα, η οποία […] μπορεί να είναι πιο πραγματική, δηλαδή να είναι πιο κοντά στην πραγματικότητά του»), αλλά και ως διαχωρισμού του ίδιου του ατόμου «…ότι είναι δύο διαφορετικές καταστάσεις […], ίσως δύο διαφορετικοί εαυτοί ενός ανθρώπου, οι οποίοι συμβιώνουν σε ένα σώμα»), καθώς και η αναφορά που ήταν δηλωτική μιας απρόβλεπτης, επισφαλούς κατάστασης («είναι ένα όμορφο δώρο και μέσα κρύβεται ένας εκρηκτικός μηχανισμός, κάτι σαν τη μανία και την κατάθλιψη»).

Μια άλλη θεματική που προέκυψε από τις συνεντεύξεις ήταν το στίγμα της ψυχικής ασθένειας γενικά, αλλά και της διπολικής διαταραχής ειδικότερα. Ως προς το θέμα αυτό, η ενημέρωση για την ψυχική νόσο και τις κοινωνικές προεκτάσεις της φάνηκε ότι ευαισθητοποίησε τους φοιτητές και κινητοποίησε τον προβληματισμό τους («…ήξερα για τη μανιοκατάθλιψη, δεν ήξερα ότι λέγεται διπολική διαταραχή… ίσως για να μη στιγματίζει η μανία;», «το σκέφτομαι διπλά να πω είσαι τρελός, κάτι χτυπάει καμπανάκι», «…δεν καταλάβαινα στο παρελθόν σχεδόν καθόλου το πρόβλημα της οικογένειας, ενοχοποιούσα την οικογένεια που έκρυβε το πρόβλημα…»). Πρέπει να σημειωθεί επίσης ότι τόσο οι έντονα αρνητικές στάσεις απέναντι στην Ψυχιατρική όσο και η παραπλανητικά εξιδανικευμένη εικόνα της τρέλας στη σύνδεσή της με την καλλιτεχνική έμπνευση [Οικονόμου και συν, υπό δημοσίευση], που εκφράστηκαν επανειλημμένα κατά τη διάρκεια της παρέμβασης και αποτέλεσαν αφορμή για εκτεταμένη συζήτηση, στο υλικό των συνεντεύξεων δεν εμφανίζονται. (Το στερεότυπο της «κατασταλτικής και απάνθρωπης Ψυχιατρικής» εμφανίστηκε σε ένα μόνο από τα έργα και η μεμονωμένη αναφορά του δεν συνιστά αυτόνομη θεματική κατά την ποιοτική ανάλυση.) Παρόλα αυτά, 3 από τους 10 συμμετέχοντες στις συνεντεύξεις έκαναν αναφορά σε ασυλικές αναπαραστάσεις της ψυχικής ασθένειας, χρησιμοποιώντας τη λέξη «ίδρυμα» για να περιγράψουν την τοποθεσία όπου θα μπορούσε κανείς να συναντήσει ένα άτομο με ψυχική ασθένεια. Η σύνδεση της ψυχικής νόσου με ασυλικά πλαίσια, η οποία, αντανακλώντας αναχρονιστικές αναπαραστάσεις της ψυχικής νόσου, εμφανίστηκε επανειλημμένα κατά τη διάρκεια της παρέμβασης, φάνηκε να διατηρείται σε ένα βαθμό και να είναι ανθεκτική στις προσπάθειες ανασκευής της που έγιναν στο πλαίσιο των σχετικών εισηγήσεων.

Αξίζει να σημειωθεί ότι η θεματολογία της παρέμβασης ανακίνησε προσωπικές ανησυχίες για θέματα ψυχικής υγείας σε αρκετούς από τους συμμετέχοντες, όπως έγινε προφανές και από το υλικό των συνεντεύξεων. Ο προβληματισμός των φοιτητών για το αν οι ίδιοι ή κάποιος γνωστός τους μπορεί να αντιμετωπίζει πρόβλημα ψυχικής υγείας συνοψίζεται –με πιο έμμεσο τρόπο– στη διαπίστωση “πόσο κοντά είναι η τρέλα με τη λογική” («…αναρωτιόμαστε, δηλαδή, μήπως είμαι και εγώ μέσα [στο πρόβλημα] ώρες – ώρες, μήπως φλερτάρω καμιά φορά […], σαν να είμαστε μακριά αλλά και πολύ κοντά», «Μου άρεσε πολύ το έντυπο βιβλιαράκι που μας δώσατε στην αρχή. […] Διαβάζοντάς το ανακάλυπτα πράγματα για μένα.», «Απλά διαπίστωσα ίσως πιο σωστά αυτή τη φορά ότι όλοι μας κάποια στιγμή μπορούμε να εκδηλώσουμε ψυχικές διαταραχές, που να χρήζουν και νοσηλείας, και ότι τίποτα δεν πρέπει να θεωρούμε δεδομένο ως προς τον εαυτό μας. Κάθε μέρα περπατάμε πάνω σε ένα τεντωμένο σκοινί.»).

Τέλος, το όλο εγχείρημα αποτιμήθηκε ιδιαίτερα θετικά, από τους συμμετέχοντες στις συνεντεύξεις, ως τροφή για σκέψη και μέσο κινητοποίησης για περαιτέρω αναζήτηση πληροφοριών. Εκφράστηκε η ευχή για συνέχιση αυτής της πρωτοβουλίας, ενώ έγιναν εποικοδομητικές προτάσεις για περισσότερα βιωματικά μέρη και ομαδικές συζητήσεις, αλλά και για επαφή με χώρους ψυχικής υγείας και συναναστροφή με άτομα που τα ίδια ζουν με μια ψυχική νόσο, για την καλύτερη κατανόησή τους.

Αντί επιλόγου

Παρά τη μακρόχρονη εμπειρία του Προγράμματος «αντι-στίγμα» στην υλοποίηση προγραμμάτων ευαισθητοποίησης για την ψυχική νόσο, η πιλοτική εφαρμογή μιας τέτοιας παρέμβασης σε έναν «ιδιαίτερο» πληθυσμό, όπως αυτόν των νέων καλλιτεχνών της ΑΣΚΤ, αποδείχθηκε πηγή πλούσιων ερεθισμάτων και εμπειριών για τους διοργανωτές της. Η διαφορετικότητα των αντιλήψεων, οι στάσεις (και οι ενστάσεις που συχνά διατυπώθηκαν απέναντι στο «λόγο των ειδικών»), αλλά και οι δυναμικές που αναπτύχθηκαν κατά τη διάρκεια της παρέμβασης αποτέλεσαν γόνιμο έδαφος για προβληματισμό. Η επαφή με αυτόν τον πληθυσμό, που φάνηκε να φέρει μια διαφορετική αναπαράσταση της ψυχικής νόσου –στερεοτυπική και συχνά «επιθετική» απέναντι στην Ψυχιατρική, αλλά θετική και διαποτισμένη με ευαισθησία απέναντι στον ψυχικά πάσχοντα–, στάθηκε αφορμή που εμπλούτισε τις γνώσεις όχι μόνο των «εκπαιδευόμενων», αλλά και των «ειδικών».

Τέλος, η εικαστική έκθεση που ήταν το επιστέγασμα της όλης προσπάθειας έφερε κοντά το ευρύτερο κοινό με την πραγματικότητα της ψυχικής νόσου, διαμεσολαβημένη από την ευαίσθητη ματιά του καλλιτέχνη – δημιουργού. Η τέχνη αποτελεί μια πανανθρώπινη γέφυρα επικοινωνίας που απευθύνεται στο συναίσθημα, το μη εκλογικευμένο κομμάτι της επικοινωνίας, το αυθόρμητο, τη θεμελιώδη και καθολική διάσταση της συγκίνησης. Μέσα από το πρίσμα αυτής της υποκειμενικής, μέσα στην οικουμενικότητά της, εμπειρίας που εκφράζεται στην τέχνη ανοίχθηκαν καινούριοι δρόμοι, που μας επέτρεψαν να επαναδιαπραγματευτούμε την ουσία και το νόημα της διπολικότητας στην ψυχική ύπαρξη. Η εναλλακτική αυτή προοπτική κατάφερε να υπερβεί τη στείρα ανάγνωση του ψυχιατρικού συμπτώματος, η οποία, εστιασμένη στην παρέκκλιση, αναπαράγει το στίγμα και την προκατάληψη. Αντίθετα, από τη σκοπιά της δημιουργικότητας, της ποικιλίας και μοναδικότητας της ανθρώπινης εμπειρίας συντέθηκε μια νέα αντίληψη, που οδήγησε στον αρμονικό συγκερασμό πολυδιάστατων βιωμάτων ψυχής, καλλιτεχνικών διαδρομών και εκφραστικότητας.