Στο αυξανόμενο αίτημα της εποχής για υποστήριξη και ανακούφιση από τον ψυχικό πόνο έρχεται να απαντήσει μια τηλεφωνική υπηρεσία ψυχικής υγείας, η Γραμμή Βοήθειας για την Κατάθλιψη. Πρόκειται για μια γραμμή ψυχολογικής βοήθειας που έχει οργανωθεί από το Πρόγραμμα «αντι-στίγμα» του Ερευνητικού Πανεπιστημιακού Ινστιτούτου Ψυχικής Υγιεινής και λειτουργεί από τον Μάιο του 2008.

Η Γραμμή Βοήθειας για την Κατάθλιψη παρέχει ψυχολογική στήριξη και συμβουλευτική για προβλήματα που έχουν σχέση με καταθλιπτική συμπτωματολογία, χωρίς ωστόσο να αποκλείει το σύνολο των προβλημάτων που άπτονται θεμάτων ψυχικής υγείας, όπως αυτά εκφράζονται –συχνά ως αδιαφοροποίητη ενότητα– από τον άνθρωπο που ζητά βοήθεια. Παράλληλα, η τηλεφωνική συνομιλία λειτουργεί ως κανάλι που διοχετεύει στο ευρύ κοινό επιστημονικά έγκυρες πληροφορίες για τις ψυχικές διαταραχές και την ορθή αντιμετώπισή τους. Στο πλαίσιο αυτό, δίνεται έμφαση στο να κινητοποιηθεί ο άνθρωπος που αντιμετωπίζει ένα πρόβλημα ψυχικής υγείας προς την αναζήτηση ουσιαστικής θεραπευτικής βοήθειας, με την παραπομπή του στις κατάλληλες δημόσιες υπηρεσίες ψυχικής υγείας κοντά στον τόπο διαμονής του.

Η Γραμμή Βοήθειας αποτελεί για πολλούς ανθρώπους το πρώτο βήμα επαφής τους με τις υπηρεσίες ψυχικής υγείας, γι’ αυτό και τα αιτήματα που εκφράζονται, είτε ρητά είτε λανθάνοντα στο λόγο που ξετυλίγεται κατά την τηλεφωνική επικοινωνία, είναι πολυποίκιλα και πολύμορφα. Κομβικό ρόλο στην επεξεργασία του αιτήματος, αλλά και στις κατευθύνσεις που θα δοθούν στη συνέχεια, έχει η ομάδα εποπτείας που συνεδριάζει σε εβδομαδιαία βάση και αποτελείται από τους υπεύθυνους για τη λειτουργία της Γραμμής ψυχιάτρους, με τη συμμετοχή όλων των επαγγελματιών ψυχικής υγείας, ψυχολόγων και κοινωνικών λειτουργών, που τη στελεχώνουν.

Κατ’ αυτό τον τρόπο, η ομάδα εποπτείας αποτελεί τον κεντρικό πυρήνα της Γραμμής Βοήθειας για την Κατάθλιψη και το πλαίσιο στο οποίο χαράσσονται οι αδρές γραμμές της λειτουργίας της και κατόπιν προσδιορίζεται ο ρόλος της, αλλά και συνδιαμορφώνονται τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά και η ποιότητα των παροχών της. Από την άλλη πλευρά, η εποπτεία επιτρέπει μια συνολική, αλλά και περισσότερο αναλυτική και εις βάθος ματιά, στο τι είναι τελικά μια τηλεφωνική υπηρεσία ψυχολογικής βοήθειας. Παραθέτουμε μερικές σκέψεις:

Με βάση τι είδους εφόδια απαντούμε στη Γραμμή Βοήθειας;

Τα εφόδια που πρέπει να διαθέτει ο ειδικός της ψυχικής υγείας που απαντά στην κλήση αναφέρονται σε τρεις βασικούς τομείς: της επιστημονικής επάρκειας, της τέχνης του ακούειν και της ικανότητας στην επικοινωνία. Το ουσιώδες όμως είναι –και πρέπει να είναι– το τι μπορεί να μεταδοθεί στη συγκεκριμένη συνομιλία μεταξύ αυτού που καλεί και κυρίως αυτού που απαντά.

Αν αρκεστούμε μόνο στον τομέα της επιστημονικής επάρκειας, θα πρέπει να απαντήσουμε στο ερώτημα με ποια κριτήρια θα την καθορίσουμε. Αν επικαλεστούμε μόνο την καλή γνώση της τέχνης του να ακούμε, αυτό θα μας ωθούσε να δούμε το ζήτημα από τη σκοπιά των ιδανικών απαντήσεων, που, κατ’ επέκταση, μπορεί να μας οδηγεί στη ματαίωση. Και αν, τέλος, δώσουμε μεγάλη βάση μόνο στο επικοινωνιακό μας ταλέντο, ελλοχεύει ο κίνδυνος της μετατόπισης της κλινικής δουλειάς προς την πλευρά του marketing, της τεχνικής και της διεκπεραίωσης.

Ενώ αυτά είναι μεν σημαντικά, το πιο σημαντικό είναι η μετάδοση από αυτόν που σηκώνει το τηλέφωνο σ’ αυτόν που καλεί μιας στάλας ηρεμίας, κάποιας γνώσης και όσο γίνεται περισσότερης αισιοδοξίας και ελπίδας.

Τι περιλαμβάνει μια τηλεφωνική επικοινωνία στη Γραμμή Βοήθειας;

Σε μια τηλεφωνική γραμμή βοήθειας, αυτός που καλεί έχει κατ’ αρχήν το αίτημα να μιλήσει. Το αίτημα να ακουστεί. Να βρει κάποιον στην άλλη άκρη της γραμμής. Κάποιον που θα τον ξεκολλήσει από εκεί που έχει φιξαριστεί, ακούγοντας τον πόνο του, κάνοντας διάλογο, δίνοντάς του μια συμβουλή, μια πληροφορία, για να κινητοποιήσει τη βούλησή του, για να βγει από την αδράνεια, να προχωρήσει. Εκείνη τη στιγμή, για τον άνθρωπο που καλεί, αυτός που βρίσκεται στην άλλη άκρη της γραμμής είναι η σύνδεσή του με τον κόσμο, τους συγγενείς, τους φίλους, τον γιατρό, τον ψυχολόγο. Αλλά και με τον ίδιο τον εαυτό του. Θα μιλήσει για όλους αυτούς σε κάποιον ειδικό της Γραμμής Βοήθειας: “Δεν με αγαπούν”, “νιώθω μόνος”, “μάλωσα με τη φίλη μου”, “ο γιατρός μου λείπει, δεν μπορώ να τον βρω”, “δεν ξέρω αν παίρνω σωστά τα φάρμακα”, “δεν ξέρω, νομίζω ότι έχω κατάθλιψη, εσείς τι λέτε;”

Η Γραμμή, ως γραμμή, είναι άπειρη· αλλά έχει και όρια. Όρια στη σιωπή, αφού αυτός που χρησιμοποιεί τη Γραμμή το κάνει για να μιλήσει, αλλά και όρια μέσω της αναγνώρισης του προβλήματός του από τον ειδικό που τον ακούει, του ζητά κάποιες διευκρινίσεις, του προτείνει τρόπους που θα τον βοηθήσουν να βγει από το αδιέξοδο: άλλοτε να μην υπερβάλει και άλλοτε να μην παραμελήσει τον λόγο για τον οποίο κάλεσε και να απευθυνθεί για συστηματική παρακολούθηση σε κάποιον ειδικό.

Μήπως όμως αυτό είναι μια ευκολία για εκείνον που καλεί; Γιατί δεν πάει στο γιατρό, γιατί δεν συμβουλεύεται έναν ψυχολόγο; Γιατί, τη στιγμή εκείνη που παίρνει τηλέφωνο, δεν έχει φτάσει ακόμη εκεί. Βρίσκεται ένα στάδιο πριν. Διστάζει. Δεν ξέρει πώς ακούγονται αυτά που λέει. Προτιμά την ανωνυμία και την αποφυγή του βλέμματος. Δεν έχει πρόσωπο. Γιατί το βλέμμα στην κίνησή του στιγματίζει, κατηγοριοποιεί και κατηγορεί, διαπερνά.

Τι τον δεσμεύει όμως από την άλλη, από τη στιγμή που δεν υπόκειται στον έλεγχο του βλέμματος, που δεν έχει μετακινηθεί από τη θέση του, να μην λέει ό,τι εκείνος θέλει για να παραπλανήσει, να θεωρήσει τον άλλο, στην άλλη άκρη της γραμμής, αντικείμενό του, που είναι εκεί για να ακούσει όλα τα παράπονα –το θυμό του– προς τους άλλους (οικογένεια, φίλους, αλλά και θεραπευτές και ψυχοκοινωνικές υπηρεσίες) μην παίρνοντας κανένα ρίσκο;

Από την πλευρά του ψυχολόγου και του κοινωνικού λειτουργού που απαντά είναι που παίρνονται όλα τα ρίσκα. Έχει να κρίνει, να αποφασίσει στα διλήμματα: Πρόκειται για έκφραση παραπόνου ή συμπτωμάτων; Για φαντασίωση ή παραλήρημα; Για αλήθεια ή υπόκριση; Σε μια συνομιλία που συνήθως δεν ξεπερνά τα είκοσι λεπτά, απαιτείται κατά γράμμα παρακολούθηση του λόγου αυτού που καλεί και που είναι άγνωστος, ανώνυμος: δεν τον ξέρουμε, δεν γνωρίζουμε αν μιλάει για κάποιον άλλο ή για τον ίδιο· και εν συνεχεία άμεση απάντηση, ακόμη και αν το πρόβλημα δεν είναι επείγον. Στην τηλεφωνική συνομιλία δεν μπορούμε να «ξεφύγουμε», να μεταθέσουμε την απάντηση σε έναν δεύτερο χρόνο, όπως θα μπορούσε να συμβεί στο πλαίσιο μιας ψυχοθεραπευτικής διαδικασίας, δεν δίνεται δεύτερη ευκαιρία. Απαιτείται, όσο είναι δυνατό, να γίνουν οι καταλληλότερες ερωτήσεις, με σαφή και ήπιο τρόπο. Αυτό το τελευταίο έχει μεγάλη σημασία. Μπορεί να αλλάξει τον χαρακτήρα ενός ολόκληρου τηλεφωνήματος. Η φωνή και η χροιά της: Όχι γοητεία, όχι ψυχρότητα. Μια φωνή καλοπροαίρετη, που να εμπεριέχει λογική και μεταδοτικότητα, ώστε το περιεχόμενο της απάντησης να φτάσει στο αυτί του άλλου και να τον καταπραΰνει, να τον ενημερώσει, να τον κατευθύνει.

Και η επανάληψη, τι σημασία παίρνει; Είναι δυνατόν τα επαναλαμβανόμενα τηλεφωνήματα από το ίδιο πρόσωπο να έχουν ψυχοθεραπευτικό χαρακτήρα; Χωρίς να αποκλείεται, δεν φαίνεται να συμβαίνει συχνά. Η επανάληψη μάλλον σηματοδοτεί άγονο παράπονο, καθήλωση, αποφυγή παραπάνω προσπάθειας για επίλυση του προβλήματος.

Η Γραμμή δεν μπορεί να υποκαταστήσει μια θεραπεία, δεν μπορεί να είναι μια άλλη γνώμη για μια διάγνωση ή μια φαρμακευτική αγωγή χωρίς η πράξη αυτή να κάνει αναφορά στον γιατρό ή τον ψυχολόγο και τη λειτουργία τους, γύρω από την οποία συγκροτείται μια θεραπεία. Με βάση αυτή τη λογική απαντά η Γραμμή, αποφεύγοντας να διεισδύσει στην υπάρχουσα θεραπευτική σχέση, έστω και αν είναι κανείς σε θέση να διαμορφώσει κάποια γνώμη γι’ αυτή.

Ο ρόλος της εποπτείας

Ένας από τους ορισμούς της εποπτείας, σύμφωνα με το Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας του Γ. Μπαμπινιώτη, είναι η συνολική αντίληψη, το να μπορεί να δει κανείς ένα θέμα από πολλές οπτικές γωνίες ώστε να το αντιλαμβάνεται συνολικά.

Στην εποπτεία της Γραμμής Βοήθειας για την Κατάθλιψη, ο ορισμός αυτός της εποπτείας αποκτά το πλήρες νόημά του, διότι, αφού κάποιος πάρει τον λόγο για να μιλήσει για μια δυσκολία του σε μια τηλεφωνική επικοινωνία, τα μέλη της ομάδας κινητοποιούνται από συνειρμούς που προκύπτουν, είτε προτείνοντας κάτι διαφορετικό, είτε ενθυμούμενοι κάποια δική τους ανάλογη αντίδραση.

Όσο η θέση των ψυχολόγων και των κοινωνικών λειτουργών στη γραμμή ενέχει ρίσκο, απαιτήσεις, υψηλό βαθμό ετοιμότητας και εγρήγορσης, άλλο τόσο η λήψη του λόγου στην εποπτεία μοιάζει ανώδυνη, αλλά δεν είναι. Δεν είναι εύκολο να μιλήσει κανείς για τη δουλειά του απευθυνόμενος στον επόπτη, αλλά και στους άλλους που κάνουν την ίδια εργασία. Εκτίθεται. Από τη φαντασιακή παντοδυναμία στη μοιρολατρική ματαιότητα δεν υπάρχει και μεγάλη απόσταση. Μιλώντας όμως στην εποπτεία για τη δουλειά μας, συναντάμε τον άλλον που κάνει την ίδια εργασία με μας και τον επόπτη. Αν ο επόπτης έχει την ευθύνη της μετάδοσης της επιστημονικής γνώσης και της κυκλοφορίας του λόγου, η συνάντηση του καθενός από όσους απαντούν στη Γραμμή με τους άλλους συνεργάτες στο πλαίσιο της εποπτείας μπορεί να βοηθήσει με τη μετάδοση της γνώσης που προκύπτει μέσα από την ίδια εμπειρία. Αναγνωρίζουμε με αυτόν τον τρόπο ότι, ακόμα και αν δεν μπορούμε να κάνουμε πάρα πολλά, δεν σημαίνει ότι δεν κάνουμε τίποτα.

Είναι σημαντικό να υπάρχει επίγνωση των ορίων, του συμβολικού πλαισίου αυτής της συγκεκριμένης εργασίας. Η ανωνυμία δεν θέτει όρια· το όριο είναι ο χρόνος. Η περιορισμένη χρονική διάρκεια της φροντίδας υπαγορεύει την ψυχική κινητικότητα αυτού που απαντά: να επενδύει και να αποεπενδύει αρκετά γρήγορα, ώστε να απαντήσει κατάλληλα, με ετοιμότητα, στην επόμενη κλήση. Όλα συμβαίνουν σε λίγα λεπτά. Τα συμπυκνωμένα νοήματα αυτού που καλεί ζητούν από τον ειδικό που απαντά να τα επεξεργαστεί και να απαντήσει άμεσα, αφήνοντας για τον εαυτό του τα δικά του ερωτήματα, όπως, π.χ., «πώς απάντησα», «πώς θα ήταν καλύτερα να απαντήσω», «τι θα κάνει αυτός που κάλεσε μετά το τέλος της επικοινωνίας»… Η εποπτεία, σε καθορισμένη μέρα και ώρα κάθε εβδομάδα, είναι ο χρόνος και ο χώρος όπου θα τα δουλέψουμε όλα αυτά. Συνεπώς, συντελεί πρωτίστως στην εγκαθίδρυση και διατήρηση του συμβολικού πλαισίου της γραμμής.

Αν η εκμάθηση αυτής της εργασίας, να απαντάμε στις κλήσεις της Γραμμής Βοήθειας για την Κατάθλιψη, προϋποθέτει μια επάρκεια επιστημονικής γνώσης και μια σπουδή στον τρόπο μετάδοσής της, αυτή η ίδια η εργασία είναι προπάντων εμπειρία. Και στην εμπειρία της εποπτείας, όσο αναγκαίο είναι να εκφραστούν οι δυσκολίες και τα συναισθήματα που διακινούνται, άλλο τόσο σημαντικό είναι το ότι, μιλώντας για τη δουλειά του, ο καθένας ακούει τη δουλειά του αυτή διαφορετικά· είναι και αυτό γνώση και εμπειρία που θα επιτρέψει να εφεύρουμε κάθε φορά, σε κάθε κλήση, ποια είναι η θέση του ειδικού, η θέση μέσω της οποίας απαντάμε. Μάλλον εκεί βρίσκεται μια διαφορετική απάντηση, μια απάντηση στη θέση της ματαίωσης του να έχουμε συνεχώς προσδοκίες που δεν εκπληρώνονται ή να αισθανόμαστε ότι μετατρεπόμαστε σε μια απλή γραμμή παραπόνων.

Αντί επιλόγου

Η συμβουλή, η υποστήριξη και η ενημέρωση που παρέχουμε, η όλη εργασία στη Γραμμή Βοήθειας για την Κατάθλιψη χαρακτηρίζεται από το ξάφνιασμα της πρώτης φοράς (γιατί γι’ αυτόν που καλεί το πιο πιθανό είναι να πρόκειται για την πρώτη φορά), το ανθρώπινο ενδιαφέρον γι’ αυτόν που είναι σε δυσκολία ή πάσχει, αλλά και την κλινική μας περιέργεια. Όλα αυτά μαζί συνιστούν μια μεγάλη κλινική, αλλά και ψυχοθεραπευτική πρόκληση για τον ειδικό ψυχικής υγείας, που αφιερώνει ένα μέρος του χρόνου του σε μια υπηρεσία η οποία από τη φύση της ενέχει δυσκολίες και ιδιαιτερότητες. Είναι, όμως, η ίδια η φύση της δουλειάς αυτής, πηγή νέων και διαφορετικών εμπειριών, που εμπλουτίζουν και δίνουν κινητήρια ώθηση στο θεραπευτικό έργο.