Η ιστορία

Η ιστορία είναι σε μεγάλο βαθμό γνωστή. Πονάμε. Πονάμε από τότε που γεννηθήκαμε. Με τα λόγια της Elaine Scarry, «η ικανότητα (!) του ανθρώπινου όντος να βιώνει τον πόνο είναι τόσο βασική, όσο και η ικανότητα να ακούει, να αγγίζει, να επιθυμεί, να φοβάται, να πεινάει». Ο Βούδας, που ως γνωστόν σημαίνει φωτισμένος, είχε την ακράδαντη πεποίθηση ότι ζωή σημαίνει βάσανα και ότι το μόνο σταθερό συστατικό της επίγειας πορείας μας είναι ο πόνος, ενώ σύμφωνα με τη Χριστιανική παράδοση, ο πόνος μπήκε στη ζωή μας ταυτόχρονα με την αμαρτία. Η οικουμενική αντίληψη ότι ο πόνος είναι η βασανιστική απόδειξη της πραγματικότητας των ορίων μας επιβεβαιώνεται καθημερινά. Σύμφωνα με τη Διεθνή Ένωση για τη Μελέτη του Πόνου (IASP), ένας στους πέντε ανθρώπους, σε κάθε μέρος του κόσμου, σε κάθε στιγμή, υποφέρει από μέτριο ή έντονο πόνο.

Ο ορισμός

Τι είναι άραγε αυτός ο ευεργετικά επώδυνος ή καταστρεπτικά επίμονος πόνος, τον οποίο όλοι ξέρουμε αλλά δυσκολευόμαστε να περιγράψουμε; Αυτός που μπορεί να είναι σωματικός ή σπλαχνικός, οξύς ή χρόνιος, υπαρκτός ή ανύπαρκτος, ευεργετικός ή διαλυτικός. Σύμφωνα με τα λόγια του οπαδού, «πόνος είναι να χάνει η ομάδα σου», σύμφωνα με τη νοσοκόμα, «πόνος είναι αυτό που περιγράφει ο ασθενής», και σύμφωνα με τα λόγια της καρκινοπαθούς ηρωίδας του φιλμ Wit, πόνος είναι «αυτό που δείχνει ότι είμαι ζωντανή». Ο υποκειμενικός και πολύπλοκος χαρακτήρας του πόνου καθιστά προβληματική τη διατύπωση ενός σαφούς και οικουμενικά αποδεκτού ορισμού του πόνου. Σύμφωνα με τη Διεθνή Ένωση για τη Μελέτη του Πόνου, ως πόνος ορίζεται «η δυσάρεστη αισθητική ή συναισθηματική εμπειρία που είτε συνδέεται με πραγματική ή δυνητική ιστική καταστροφή, είτε περιγράφεται με όρους τέτοιας καταστροφής». Δηλαδή, πόνος είναι όχι μόνο αυτό που νιώθουμε όταν κάτι καταστρέφει ή νομίζουμε ότι καταστρέφει το σώμα μας, αλλά και αυτό που νιώθουμε όταν “πιστεύουμε” ότι κάτι (μας) βλάπτει. Επομένως, ο πόνος είναι μία απολύτως προσωπική και σύνθετη νοητική εικόνα την οποία συν-διαμορφώνουν τα φυσικά ερεθίσματα που δεχόμαστε, το πολιτισμικό πλαίσιο, οι αναμνήσεις και τα άλλα κοινωνικο-ψυχολογικά χαρακτηριστικά της πραγματικότητάς μας. Είναι, δηλαδή, τόσο φυσικός όσο και ψυχογενής. Τον αισθάνεται, τον αξιολογεί και τον μεταφράζει ένας εγκέφαλος φτιαγμένος από τα βιολογικά υλικά του, τη φυλογενετική του διαδρομή και τις πολιτισμικές του αναφορές. Με αυτήν την έννοια, πόνος είναι όχι μόνο ένα κατανοητό νευροβιολογικό φαινόμενο, αλλά και το σύνολο του όντος.

Η βιολογία

Όπως εξηγήθηκε παραπάνω, ο πόνος μπορεί να είναι οργανικός ή ψυχογενής. Παρακάμπτοντας προς το παρόν τον τελευταίο, ο οργανικός πόνος μπορεί να διακριθεί σε αλγαισθητικό (nociceptive), που δημιουργείται με την ενεργοποίηση των υποδοχέων του πόνου, και σε νευροπαθητικό (neuropathic), που προκαλείται από την καταστροφή ή τη δυσλειτουργία του περιφερικού ή του κεντρικού νευρικού συστήματος. Οι γνώσεις μας για τη βιολογία του αλγαισθητικού πόνου, οι οποίες εξελίσσονται εντυπωσιακά, μας επιτρέπουν να πούμε ότι δεν υπάρχει μονοσήμαντη αντιστοιχία μεταξύ πόνου και μηχανισμού γένεσής του. Γνωρίζουμε, δηλαδή, ότι ούτε ο μηχανισμός που γεννά κάθε μορφή αλγαισθητικού πόνου είναι πάντα ίδιος, ούτε ένας συγκεκριμένος μηχανισμός (π.χ. μία αλλαγή της ευαισθησίας κάποιων μεμβρανικών καναλιών νατρίου των νευρικών κυττάρων) προκαλεί πάντα το ίδιο σύμπτωμα (π.χ. καυστικό πόνο ή αίσθημα βελονισμού). Εξάλλου, το σύνθετο νευροβιολογικό φαινόμενο του πόνου φαίνεται ότι δεν εξαντλείται σε μία μηχανιστική μεταβίβαση αισθητικών πληροφοριών προς έναν τελικό φλοιικό αποδέκτη (σύμφωνα με την Καρτεσιανή υπόθεση), αλλά είναι μία διαδικασία μεταφοράς συνεχώς τροποποιούμενων πληροφοριών προς έναν μεταβαλλόμενο (πλαστικό) εγκέφαλο, αλλά και παλίνδρομα προς την περιοχή της περιφερικής βλάβης. Παρ’ όλα αυτά, η ανάγκη να εξηγηθεί η βασική αλληλουχία των νευροβιολογικών γεγονότων που οδηγούν στην αντίληψη του οξέος πόνου επιτρέπει τη μνημόνευση (εξαιρετικά απλουστευμένα) των εξής βασικών σταδίων:

Α. Η εφαρμογή ενός περιφερικού βλαπτικού ερεθίσματος (μηχανικού, χημικού, θερμικού) ενεργοποιεί (διεγείρει ηλεκτρικά) τους αλγοϋποδοχείς, δηλαδή τις περιφερικές απολήξεις λεπτών εμμύελων ή αμύελων νευρικών ινών. Πιθανή συνοδός ιστική καταστροφή, φλεγμονή και νεοπλασία ή ενδεχόμενη καταστροφή των αλγοϋποδοχέων, έχει ως αποτέλεσμα είτε την τοπική απελευθέρωση μεγάλου αριθμού («σούπας») χημικών μεσολαβητών, που τροποποιούν εμμέσως τη λειτουργία των αλγαισθητικών ινών, είτε την απευθείας αλλαγή της διεγερσιμότητας και της αγωγιμότητάς τους, με αποτέλεσμα την πρόκληση υπερευαισθησίας και αυτόματου πόνου. Η διέγερση των αλγοϋποδοχέων δεν είναι όμως, δυστυχώς, ο μόνος τρόπος παραγωγής πόνου (βλέπε παρακάτω «αναίτιο» πόνο).

Β. Τα ηλεκτρικά σήματα (νευρικές ώσεις) που παράγονται κατά μήκος των αλγαισθητικών ινών μεταφέρονται αρχικά στον νωτιαίο μυελό (όταν προέρχονται από τον κορμό και τα άκρα) ή στο στέλεχος του εγκεφάλου (όταν προέρχονται από την περιοχή της κεφαλής), και στη συνέχεια, έπειτα από συναπτική μεταβίβαση, διασπείρονται σε αρκετές εγκεφαλικές περιοχές και οδεύουν με παράλληλες οδούς προς τον ετερόπλευρο φλοιό των εγκεφαλικών ημισφαιρίων, όπου και παράγεται η συνειδητή επώδυνη εμπειρία. Οι φλοιικές περιοχές που δέχονται πληροφορίες πόνου περιλαμβάνουν μεταξύ άλλων τις λεγόμενες έξω περιοχές (πρωτοταγής και δευτεροταγής σωματοαισθητικός φλοιός), που θεωρούνται αρμόδιες για την αντίληψη κυρίως της εντόπισης και της έντασης του επώδυνου ερεθίσματος, και τις λεγόμενες έσω περιοχές (πρόσθια έλικα του προσαγωγίου κυρίως), που θεωρούνται αρμόδιες για την απόδοση των συναισθηματικών (δυσάρεστων) χαρακτηριστικών του πόνου. Είναι ενδιαφέρον ότι ενώ το έσω αυτό σύστημα ενεργοποιείται και όταν συμπάσχουμε παρακολουθώντας τον πόνο κάποιου άλλου, φαίνεται, αντίθετα, να παραμένει ανενεργό μετά την εφαρμογή οποιουδήποτε «επώδυνου ερεθίσματος» σε ασθενείς που βρίσκονται σε φυτική κατάσταση. Ανενεργό, επίσης, φαίνεται ότι παραμένει το έσω σύστημα στους γιατρούς και το νοσηλευτικό προσωπικό κατά τη διαχείριση του πόνου των ασθενών. Ακόμη πιο ενδιαφέροντα, βέβαια, είναι τα ευρήματα που αποκαλύπτουν εκτεταμένες ομοιότητες μεταξύ του νευροανατομικού υποστρώματος του πόνου και εκείνου της απόλαυσης.

Τα τελευταία χρόνια έχει σημειωθεί σημαντικότατη πρόοδος σε δύο περιοχές έρευνας του πόνου: (α) στη μοριακή βιολογία των αλγοϋποδοχέων και (β) στη χρησιμοποίηση σύγχρονων μη επεμβατικών μεθόδων απεικόνισης του λειτουργούντος εγκεφάλου για την αποκάλυψη περιοχών του εγκεφάλου («pain matrix») που επεξεργάζονται τον οξύ και τον χρόνιο πόνο. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα να αρχίζουμε να καταλαβαίνουμε αρκετά για τους υποδοχείς και τα κανάλια των αλγοϋποδοχέων, που μετατρέπουν τα βλαπτικά ερεθίσματα σε νευρικές ώσεις των αλγαισθητικών ινών, και να ελπίζουμε βάσιμα ότι η συνδυασμένη χρησιμοποίηση των μη επεμβατικών μεθόδων απεικόνισης (π.χ. PET, fMRI, MEG, DTI) θα βοηθήσει στη διαλεύκανση των ανατομικών και λειτουργικών χαρακτηριστικών τόσο του πολύπλοκου νευρωνικού δικτύου που εμπλέκεται στην αντίληψη του πόνου, όσο και του κατιόντος συστήματος ελέγχου/αναστολής του πόνου.

“Αναίτιος” και “αναίσθητος” πόνος

Το νευρικό σύστημα διεκδικεί και στη διαχείριση του πόνου μία ελευθερία που –όπως είναι φυσικό για κάθε διεκδίκηση και διαχείριση ελευθερίας – προβληματίζει. Ενώ από τη μία πλευρά μπορεί να υπάρξει οργανικός πόνος χωρίς προηγούμενη βλάβη ή διέγερση των περιφερικών αλγοϋποδοχέων, από την άλλη, περιφερικές ιστικές βλάβες μπορεί να μη συνοδεύονται από επώδυνες εμπειρίες.

Ο οργανικός πόνος που δεν προέρχεται από διέγερση αλγοϋποδοχέων μπορεί να οφείλεται σε ποικίλες αιτίες. Για παράδειγμα, πλαστικές αλλαγές στο επίπεδο του κυκλώματος του νωτιαίου μυελού ή του εγκεφαλικού στελέχους (κεντρική ευαισθητοποίηση) μπορεί να έχουν ως αποτέλεσμα τη διοχέτευση φυσιολογικών ανώδυνων πληροφοριών (π.χ. αφής) στο ανιόν σύστημα αγωγής επώδυνων ερεθισμάτων, με αποτέλεσμα οι φυσιολογικές αυτές πληροφορίες να βιώνονται ως επώδυνες εμπειρίες. Ακόμη και μία ελαφρή πίεση ή το άγγιγμα των ρούχων προκαλούν πόνο. Το φαινόμενο αυτό ονομάζεται αλλοδυνία.

Ακόμη πιο εντυπωσιακές είναι οι περιπτώσεις της ερυθρομελαλγίας (ή ερυθερμαλγίας) και του πόνου από μέλος φάντασμα. Η ερυθρομελαλγία, μία σπάνια συγγενής ασθένεια που χαρακτηρίζεται από καυστικό πόνο των άκρων, διαπιστώθηκε πρόσφατα ότι οφείλεται σε γενετική βλάβη των καναλιών νατρίου στους αλγαισθητικούς νευρώνες. Τα κανάλια νατρίου, τα οποία απελευθερώνοντας θετικά φορτισμένα ιόντα νατρίου κατά μήκος του τοιχώματος των νευραξόνων δημιουργούν το ηλεκτρικό σήμα που διατρέχει τις αλγαισθητικές ίνες, είναι στην περίπτωση της ερυθρομελαλγίας από τη φύση τους ευέξαπτα. «Μιλούν όταν πρέπει να σιωπούν και στριγγλίζουν όταν πρέπει να ψιθυρίζουν».

Στην περίπτωση όμως του πόνου φαντάσματος, τον οποίο ο εγκέφαλος αισθάνεται να προέρχεται από ένα ακρωτηριασμένο ή ανύπαρκτο μέλος του σώματος, ο πόνος δεν υπάρχει σε κανένα σημείο του συστήματος αγωγής του πόνου, ούτε καν σε κάποια κανάλια. Φαίνεται ότι στην περίπτωση αυτή ο πόνος από το ανύπαρκτο μέρος του σώματος οφείλεται στην αναδιοργάνωση του σωματοαισθητικού φλοιού, δηλαδή στην κατάληψη της φλοιικής περιοχής, η οποία φυσιολογικά (θα) δεχόταν αισθητικές πληροφορίες από το ανύπαρκτο μέλος, από γειτονικές φλοιικές περιοχές που δέχονται σωματοαισθητικές πληροφορίες από άλλα μέρη του σώματος.

Ο ίδιος βέβαια εγκέφαλος, αφού μπορεί να παράγει φαντάσματα και να ανασταίνει χαμένα μέλη, μπορεί και να αγνοεί παντελώς την έννοια ή τη σημασία του πόνου. Στην ασυμβολία πόνου, οι ασθενείς αντιλαμβάνονται τα επώδυνα ερεθίσματα, αλλά αδυνατούν να αντιδράσουν φυσιολογικά (κινητικά ή συναισθηματικά), ενώ στις εξαιρετικά σπάνιες περιπτώσεις κληρονομικής αισθητικής νευροπάθειας, οι ασθενείς στερούνται αλγοϋποδοχέων, και επομένως είναι παντελώς ανίκανοι να γευτούν τον πόνο. Απρόσεκτοι στους κινδύνους και τραγικά σκληροί στη συμπεριφορά που οι ίδιοι επιφυλάσσουν στους εαυτούς τους (π.χ. κόβοντας τη γλώσσα τους, σπάζοντας τα δόντια τους ή τραυματίζοντας τα μάτια τους), σπανίως καταφέρνουν να ζήσουν πάνω από 25 χρόνια, προσφέροντας σε μας τη δυνατότητα να αντιληφθούμε την ευεργετική διάσταση του πόνου.

Παράγοντες πόνου

Με όλα τα προηγούμενα γίνεται φανερό ότι (και) ο πόνος είναι ένας άνισος και προσωπικός τρόπος να υπάρχουμε. Πανομοιότυπα βλαπτικά ερεθίσματα βιώνονται από τον καθένα μας διαφορετικά εξαιτίας των διαφορετικών νευροφυσιολογικών, ορμονικών, ψυχολογικών, πολιτισμικών, και κοινωνικών στοιχείων που μας συνθέτουν.

Νευροφυσιολογικά, ο πόνος είναι ετερογενής από άποψη αιτιακών παραγόντων, μηχανισμών και χρονικών χαρακτηριστικών. Για παράδειγμα, υπάρχουν περισσότεροι από 100 διαφορετικοί τύποι πονοκέφαλου. Επομένως, η αντιμετώπιση του πόνου δεν μπορεί παρά να λαμβάνει υπόψη το σύνολο των στοιχείων που τον προσδιορίζουν. Με άλλα λόγια, είναι μάταιο να ψάχνουμε για ένα αναλγητικό γενικής χρήσης.

Η συμβολή των ορμονικών παραγόντων στην υποκειμενική αντίληψη του πόνου φαίνεται στη διαφοροποιημένη ευαισθησία ανδρών και γυναικών σε επώδυνα ερεθίσματα. Οι γυναίκες εμφανίζονται πιο ευαίσθητες σε επώδυνα ερεθίσματα, παραπονούνται συχνότερα για έντονο και επιμένοντα πόνο, αλλά και διαφοροποιούν καλύτερα το είδος του πόνου, χειρίζονται αποτελεσματικότερα τον πόνο και αναλαμβάνουν από αυτόν ταχύτερα. Οι διαφορές αυτές, οι οποίες για χρόνια αποδίδονταν αποκλειστικά σε κοινωνικούς και πολιτισμικούς παράγοντες, σήμερα πιστεύεται ότι είναι και αποτέλεσμα της διαφορετικής πυκνότητας περιφερικών αλγοϋποδοχέων και της διαφορετικής εγκεφαλικής επεξεργασίας του πόνου σε άνδρες και γυναίκες, αλλά και της διαφορετικής επίπτωσης που έχουν τα οιστρογόνα και η τεστοστερόνη στην αντοχή στον πόνο. Ο κρίσιμος ορμονικός ρόλος αναδεικνύεται ανάγλυφα στην προοδευτική μείωση των ημικρανιών που ταλαιπωρούν κυρίως τις γυναίκες κατά την αναπαραγωγική φάση της ζωής τους. Η παρουσίαση αναλγητικών φαρμάκων με διαφορετική αποτελεσματικότητα σε άνδρες και γυναίκες έχει ήδη αρχίσει.

Λαμβάνοντας υπόψη ότι το όργανο που μετρά και αξιολογεί τα ερεθίσματα και διαβαθμίζει τον πόνο είναι ο εγκέφαλος, μπορούμε άνετα να πούμε ότι ο υποκειμενικός πόνος έχει τα πολιτισμικά χαρακτηριστικά που συγκροτούν και εκφράζουν τον εγκέφαλο, και εντέλει το κοινωνικό άτομο. Εθνικές επιρροές, θρησκευτικές και πολιτισμικές ιδιαιτερότητες, εμπειρίες και προσδοκίες επηρεάζουν την αντίληψη και την αντίδραση στα επώδυνα ερεθίσματα. Για παράδειγμα, ενώ η χρόνια οσφυαλγία εμφανίζεται να επηρεάζει –επαγγελματικά, κοινωνικά και ψυχικά– πολύ λιγότερο τους ιάπωνες από όσο τους αμερικάνους ασθενείς, οι εβραίοι, οι λατινο-αμερικάνοι και οι ιταλοί ασθενείς σε νοσοκομεία θεωρείται ότι εκδηλώνουν πολύ πιο έντονα την ανησυχία τους απέναντι στον πόνο από όσο οι αντίστοιχοι ασθενείς ιρλανδοί και λευκοί αμερικανοί. Η επίδραση του περιβάλλοντος στην εμπειρία του πόνου αποδεικνύεται και από την παρατήρηση ότι οι στρατιώτες τραυματίες πολέμου παραπονούνται σαφώς λιγότερο από όσο οι πολίτες που τραυματίζονται εξίσου σοβαρά αλλά απρόσμενα. Και φυσικά μόνο άσχετη με τη σύνδεση περιβάλλοντος και πόνου δεν είναι η διαπίστωση ότι οι ισχυρότερες προγνωστικές ενδείξεις για την εμφάνιση χρόνιας οσφυαλγίας στους αμερικάνους εργάτες είναι η δυσαρέσκειά τους από τη φύση της δουλειάς και η απογοήτευσή τους από τις κοινωνικές σχέσεις στον εργασιακό χώρο.

Η τέχνη του πόνου

Εάν ο πόνος, όπως χαρακτηριστικά τον εικονογραφεί ο άγγλος ρομαντικός ποιητής και ζωγράφος William Blake, υποδέχτηκε τους πρωτοπλάστους στο πρώτο τους βήμα έξω από τον παράδεισο, η τέχνη αποτελεί από την εποχή των σπηλαίων αναπόσπαστο στοιχείο της ανθρώπινης έκφρασης και του πολιτισμού. Εκκινεί από την ανάγκη να κοινο-ποιήσει το προσωπικό και το ανείπωτο συναίσθημα και ελπίζει στην ανακουφιστική υπέρβαση του επώδυνου, ιδιωτικού ή δημόσιου. Την απελευθερωτική και αναλγητική δύναμη της τέχνης επιδιώκουν να αξιοποιήσουν και τα διάφορα προγράμματα θεραπείας μέσω της τέχνης (art therapy). Η μουσικοθεραπεία, η χοροθεραπεία, η δραματοθεραπεία και η εικαστική θεραπεία χρησιμοποιούνται ευρέως πλέον, αν και συνήθως χωρίς προηγούμενη επαρκή επιστημονική τεκμηρίωση, ως δυναμικά ψυχοθεραπευτικά εργαλεία από διάφορα δημόσια και ιδιωτικά κέντρα (νοσοκομεία, κλινικές, ινστιτούτα, δημοτικά κέντρα κ.ά).

Στην έκθεση με τίτλο Schmerz (Πόνος), που διοργάνωσε το 2007 η Εθνική Πινακοθήκη Σύγχρονης Τέχνης του Αμβούργου, ένα από τα πρώτα ενδιαφέροντα εκθέματα ήταν ένα κομμάτι ξύλου, μήκους ενός μέτρου, καλυμμένο με δέρμα, το οποίο αμέτρητοι άνθρωποι πριν από τον 19^ο αιώνα είχαν δαγκώσει προκειμένου να αποφύγουν το δάγκωμα της γλώσσας τους κατά τη διάρκεια επώδυνων χειρουργικών επεμβάσεων που είχαν υποστεί χωρίς αποτελεσματική αναισθησία. Η “κρυμμένη λογική” του συγκεκριμένου εκθέματος και όλης της έκθεσης ήταν ότι ο πόνος του σήμερα είναι η τέχνη του αύριο.

Έρευνα στη μηχανή αναζήτησης Google του διαδικτύου με λήμματα «Πόνος και Τέχνη» αποκαλύπτει εκατομμύρια καταχωρήσεις, που γίνονται όλο και περισσότερες από μήνα σε μήνα. Η τέχνη έχει πάρει στην κυριολεξία καταπόδι τον πόνο. Ίσως γιατί οι καλλιτέχνες, ευαίσθητοι περισσότερο από όλους τους άλλους στην κληρονομιά του πόνου και της δυστυχίας, ξέρουν να εκτιμούν απόλυτα αυτό που έγραφε στο ημερολόγιό του το 1966, τρία χρόνια πριν από τον θάνατό του από καρδιακή προσβολή, ο μεγάλος πολωνός συγγραφέας Witold Gombrowicz: «Ανεξάρτητα από αυτά που μας λένε, σε ολόκληρο το Σύμπαν, από άκρη σε άκρη του Ατομικού χώρου, υπάρχει ένα και μόνο ένα φρικτό, αδύνατο, απαράδεκτο στοιχείο, ένα και μόνο ένα πράγμα που είναι αληθινά και απόλυτα εναντίον μας και απόλυτα συντριπτικό. Από τον πόνο εξαρτάται ολόκληρη η δυναμική της ύπαρξης. Από τίποτα άλλο. Αφαιρέστε τον πόνο και ο κόσμος θα γίνει κάτι απολύτως αδιάφορο…»

Ο κατάματος τρόπος

Ευχή και κατάρα, αρχή και τέλος της βιολογικής εκδοχής μας, ο Ιανός πόνος μάς περιγράφει. Επιβεβαιώνει ότι είμαστε ζωντανοί και την ίδια στιγμή μας υπενθυμίζει τη θνητή φύση μας. Ευεργετικά επώδυνος προειδοποιεί και προστατεύει από τους κινδύνους, επίμονος και εξαντλητικός αποδομεί και αλλοιώνει τον εαυτό μας και τις σχέσεις μας με τον κόσμο. Πολύτιμο σήμα κινδύνου, αλλά και όργανο απειλής και εκμετάλλευσης στα χέρια των επιτήδειων.

Όπως είναι γνωστό, οι νευροεπιστήμονες πιστεύουν ότι η βάση της ανθρώπινης εμπειρίας και συμπεριφοράς βρίσκεται στη δραστηριότητα των πολύπλοκων νευρωνικών δικτύων που σχηματίζουν τα νευρικά κύτταρα και ότι οποιαδήποτε προσπάθεια ερμηνείας της ανθρώπινης σκέψης και δραστηριότητας δεν μπορεί να έχει έστω και ελάχιστες πιθανότητες επιτυχίας εάν δεν εξετάσει ερευνητικά το ίδιο το “υλικό” παραγωγής της συμπεριφοράς, τον νευρικό ιστό. Επίσης πιστεύουν ότι, παρόλο που ακόμη αδυνατούμε να εξηγήσουμε τα συναισθήματα με βάση τα δεδομένα της νευρωνικής δραστηριότητας του εγκεφάλου, η αποκρυπτογράφηση των νευρωνικών μηχανισμών που διεκπεραιώνουν τον πόνο είναι ένας προκλητικός αλλά και επιτεύξιμος στόχος. Θα χρειαστεί, βέβαια, εμπνευσμένη και κοπιαστική προσπάθεια. Με αυτήν, όμως, είναι από παλιά εξοικειωμένος ο πόνος. Η αρχική σημασία της λέξης «πόνος» ήταν «σκληρή εργασία, μόχθος». Εξάλλου, η αντίληψη αυτή των νευροεπιστημόνων, η οποία κάθε άλλο παρά κομπασμό, βλασφημία ή αφέλεια φανερώνει, έχει προσφέρει ήδη αμέτρητες επιτυχίες και ανυπολόγιστης σημασίας ανακούφιση από τον ανθρώπινο πόνο. Φτάνει να σκεφθούμε τη βοήθεια που προσφέρουν καθημερινά οι διάφορες κατηγορίες αναλγητικών φαρμάκων, η ψυχιατρική φροντίδα και η νευρολογική αντιμετώπιση τόσων προσωπικών οργανικών προβλημάτων. Η νευροεπιστήμη είναι ο τρόπος να βλέπεις (και) τον πόνο του ενός και του άλλου κατάματα.