Θα βρεθούμε σε αμηχανία αν επιχειρήσουμε να προσεγγίσουμε τον πόνο οντολογικά, αν προσπαθήσουμε να πούμε τι είναι ο πόνος. Τα νευροφυσιολογικά, θεωρητικά, ψυχομετρικά και φιλοσοφικά εργαλεία μας είναι μακράν ακατέργαστα προκειμένου να αναλύσουν αυτό το φαινόμενο. Μάλλον είμαστε ειλικρινέστεροι αν ακολουθήσουμε την εύκολη οδό, αναλύοντας το πού είναι ο πόνος.

Ο πόνος βρίσκεται…

… στην περιφέρεια

Η γένεση του αλγεινού σήματος στις νευρικές ίνες των περιφερικών νεύρων δεν έχει διευκρινιστεί πλήρως. Για αρκετές δεκαετίες υπήρχε σημαντική αμφισβήτηση ως προς το εάν υπάρχουν εξειδικευμένοι υποδοχείς του πόνου στο δέρμα και στους υπόλοιπους περιφερικούς ιστούς, αντίστοιχοι με αυτούς που έχουν ανακαλυφθεί για τις ποιότητες της σωματοαισθητικότητας, όπως τα σωμάτια Pacini και Meissner, οι κορίνες του Merkel και οι βολβοί του Rufini. Αν και μέχρι σήμερα συνεχίζεται η αναζήτηση του «αλγοϋποδοχέα» με διάφορες ιστολογικές και ηλεκτροφυσιολογικές τεχνικές, θεωρείται πλέον γενικά αποδεκτό ότι το επώδυνο σήμα προσλαμβάνεται αρχικά από ελεύθερες απολήξεις νευρικών ινών στο δέρμα (εικόνα 1).

Δεν είναι διευκρινισμένο πλήρως πώς δημιουργείται το δυναμικό ενεργείας στις αλγοδεκτικές απολήξεις ύστερα από επώδυνο ερέθισμα. Η μόνη καλά μελετημένη πρωτεΐνη της μεμβράνης των απολήξεων αυτών είναι ο υποδοχέας της καψαϊκίνης, ο οποίος διεγείρεται, εκτός από ουσίες που περιέχονται στην πιπεριά, και από καυτά θερμικά ερεθίσματα (εικόνα 2). Όλοι οι αλγοδεκτικοί υποδοχείς θεωρούνται πολυτροπικοί υποδοχείς δεδομένου ότι διεγείρονται από παραπάνω του ενός τύπου ερεθίσματος.

Έντονα μηχανικά ερεθίσματα (π.χ. νυγμός με βελόνα), έντονα θερμικά ερεθίσματα (καυτό και παγωμένο, και όχι ήπια θερμό και ψυχρό) και ασφαλώς χημικά ερεθίσματα γενούν σειρές δυναμικών ενεργείας σε περιφερικές αλγοδεκτικές ίνες. Οι τελευταίες χωρίζονται κυρίως σε δύο κατηγορίες:

• Α_δ-ίνες: Πρόκειται για εμμύελες ίνες με κάλυψη από κύτταρα Schwann μήκους 1,5 mm διακοπτόμενες από τους κόμβους του Ranvier. Οι άξονες έχουν μέση διάμετρο 3 μm και ταχύτητα μετάδοσης του δυναμικού ενέργειας 12-30 m/s. Χαρακτηρίζονται από υψηλό ουδό ενεργοποίησης και διεγείρονται κυρίως με μηχανικά ερεθίσματα. Ορισμένες διεγείρονται και με θερμοκρασίες >45°C. Οι ίνες αυτές διαμεσολαβούν την πρώτη, καλώς εντοπισμένη αίσθηση του πόνου.
• C-ίνες: Είναι αμύελες ίνες με άξονες διαμέτρου 1 μm και ταχύτητα μετάδοσης του δυναμικού ενέργειας 0,5-2 m/s. Διεγείρονται κυρίως με χημικά και θερμικά ερεθίσματα. 50% του πληθυσμού των C ινών είναι βουβές και μπορούν να διεγερθούν μόνο αφού πρώτα ευαισθητοποιηθούν με χημικούς αλγογόνους (κυρίως φλεγμονώδεις) παράγοντες. Οι C-ίνες διαμεσολαβούν τη δεύτερη, ασαφώς εντοπισμένη, πιο βύθια και ενίοτε καυστικού χαρακτήρα αίσθηση του πόνου.

… στο νωτιαίο μυελό

Οι εισερχόμενες αλγοδεκτικές ίνες από την οπίσθια ρίζα δεν συνάπτονται άμεσα στο ίδιο μυελοτομικό επίπεδο στον δεύτερο νευρώνα, αλλά διχάζονται ή τριχάζονται σε κλάδους που ανέρχονται ή κατέρχονται, εντός της δεσμίδας του Lissauer, σε γειτονικά μυελοτόμια. Στη συνέχεια, οι C-ίνες απολήγουν κατά κύριο λόγο στη στοιβάδα ΙΙ του οπισθίου κέρατος, την επονομαζόμενη πηκτοειδή ουσία. Εξαίρεση αποτελούν οι C-ίνες που προέρχονται από τα σπλάχνα, οι οποίες απολήγουν στις στοιβάδες Ι, ΙΙ, IV, V και Χ. Οι Α_δ-ίνες, από την άλλη πλευρά, απολήγουν στις στοιβάδες Ι και V. Από εδώ ξεκινά ο δεύτερος νευρώνας, ο οποίος χιάζεται στον πρόσθιο σύνδεσμο προκειμένου να συμπεριληφθεί στο νωτιοθαλαμικό δεμάτιο και να ανέλθει με μακρά πορεία προς τον θάλαμο. Ορισμένοι δεύτεροι νευρώνες ανέρχονται μέσω του νωτιοδικτυωτού δεματίου, το οποίο αποτελείται από μία αντίπλευρη (αποτελούμενη από χιασμένες ίνες) και μία ομόπλευρη (αποτελούμενη από αχίαστες ίνες) δεσμίδα. Η νευροφυσιολογική εντόπιση ινών πόνου στο νωτιαίο μυελό είναι μία δύσκολη διεργασία και προαπαιτεί ταυτοποίηση των οπισθοκερατικών νευρώνων με αντίδρομα ερεθίσματα μέσω μικρο-διέγερσης θαλαμικών νευρώνων (εικόνα 3). Ο σημαντικότερος, με αυτή τη διαδικασία ταυτοποιημένος, τύπος νωτιαίου αλγοδεκτικού νευρώνα είναι το κύτταρο μεγάλου δυναμικού εύρους (WDR, wide dynamic range neuron) (βλ. εικόνα 4).

… στον θάλαμο

Εδώ έχουν περιγραφεί δύο, κυρίως, συμπλέγματα πυρήνων που υποδέχονται τις αλγοδεκτικές ίνες. Στους οπισθο-πλάγιους κοιλιακούς πυρήνες (VPL, VL) προβάλει το νωτιοθαλαμικό δεμάτιο, ενώ στους ενδοπετάλιους πυρήνες καταλήγει, κατά κύριο λόγο, το νωτιοδικτυωτό δεμάτιο. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι ο πόνος στον θάλαμο δεν εντοπίζεται μόνο στις άνωθεν περιγραφείσες ανατομικές δομές, αλλά και στο ίδιο το μοτίβο εκφόρτισης των θαλαμικών νευρώνων. Οι τελευταίοι δεν κωδικοποιούν τα διαφορετικά αλγεινά ερεθίσματα μόνο με αυξομειώσεις στη συχνότητα εκφόρτισής τους, αλλά οργανώνοντας και μικρές συστάδες δυναμικών ενεργείας σε ριπές, οι οποίες με τον χρονισμό και τη συχνότητά τους αποτελούν με τη σειρά τους έναν δεύτερο ταυτόχρονο κώδικα (εικόνα 5).

… στα ημισφαίρια

Το σύστημα νωτιαθαλαμικό δεμάτιο – οπισθοπλάγιοι κοιλιακοί πυρήνες προβάλει κυρίως σε πρωτοταγείς και δευτεροταγείς σωματοαισθητικές φλοιώδεις περιοχές, ακριβώς όπως και το σύστημα των οπισθίων δεσμών – έσω λημνίσκου. Από την άλλη πλευρά, το σύστημα νωτιοδυκτιωτό δεμάτιο – ενδοπετάλιοι πυρήνες καταλήγει στην πρόσθια μοίρα της έλικας του προσαγωγίου και τη νήσο, ερχόμενο έτσι σε σύνδεση με το μεταιχμιακό σύστημα. Υπεραπλουστευτικά θα μπορούσε να υποστηρίξει κανείς ότι με αυτό τον τρόπο επιτυγχάνεται η εντόπιση του πόνου, αλλά ταυτόχρονα (με μία μικρή καθυστέρηση) και η ανάδυση του αρνητικού συναισθήματος που τον χαρακτηρίζει (εικόνα 6).

… στις κάμαρες

Η τιμωρία χάνει όλες τις αμφισημίες της όταν παίρνει τη μορφή του πόνου. Ο σωματικός και ψυχικός βασανισμός ως μέσο πίεσης και παραδειγματισμού έχει μακράν τη μεγαλύτερη παράδοση σε σύγκριση με άλλα μέσα σωφρονισμού όπως η φυλακή. Η τιμωρός αρχή, είτε αυτή λέγεται κράτος, αστυνομία, στρατός, παραστρατός ή, κάποτε, ψυχιατρική και εκκλησία, πονάει τον τιμωρούμενο γιατί απλά εκτελεί εντολές και η πράξη της τιμωρίας καθεαυτή της είναι αδιάφορη. Αυτή είναι τουλάχιστον η επιφανειακή θεώρηση της βίαιης τιμωρίας. Η αλήθεια είναι συχνά πιο δύσπεπτη. Ο πόνος στα χέρια του τιμωρού γίνεται όπλο που αντικατοπτρίζεται στο βλέμμα του τιμωρούμενου. Η στιγμή του πόνου είναι στιγμή που όλα είναι δυνατά καθώς γίνεται πεντακάθαρα σαφές ότι υπό άλλες συνθήκες, ο τιμωρούμενος θα επιδιώξει να τιμωρήσει πιο βίαια τον τιμωρό. Αυτή η συνειδητοποίηση παρασέρνει τον τιμωρό στο να δώσει μεγαλύτερο πόνο παίρνοντας απόσταση από οποιεσδήποτε ρητές εντολές και οποιουσδήποτε θεσμούς. Ο εντολέας του πόνου, αν και του προσάπτουμε τον κατάπτυστο ρόλο του ηθικού αυτουργού, παραμένει μακριά από την ανείπωτη σωματική πραγμάτωση του πόνου, σε αντίθεση με τον φυσικό τιμωρό, τον αστυνόμο, τον δήμιο, τον δεσμοφύλακα ή τον φαντάρο, που με μία απόλυτη χειρονομία, δίνει και παίρνει πόνο σε πραγματικό χρόνο.

Περίφημοι χώροι πόνου τέτοιου είδους ήταν οι κάμαρες της Ιεράς Εξέτασης. Η Ρωμαιοκαθολική εκκλησία, ήδη πριν από τον 12ο αιώνα κυνηγούσε, τιμωρούσε και σωφρόνιζε την αίρεση (με την πολύ ευρεία έννοια του όρου) με αφορισμούς και φυλακίσεις, χωρίς όμως τη χρήση βασανιστηρίων. Αυτή η πρακτική άλλαξε χαρακτήρα ύστερα από την πρώτη Ιερά Εξέταση στο Languedoc της νότιας Γαλλίας το 1184 μ.Χ. Πολύ γρήγορα η Καθολική Εκκλησία σκέπασε τη μεσαιωνική Ευρώπη με ένα σύννεφο βασανισμών. Στα ιταλικά εδάφη, από τον πρώιμο μεσαίωνα έως το τέλος του 18ου αιώνα, έλαβαν χώρα πάνω από 100000 διαδικασίες Ιεράς Εξέτασης. Η συχνότερα εφαρμοζόμενη μορφή βασανισμού ήταν το «strappado», το κρέμασμα δηλαδή του αιρετικού από τους καρπούς των χεριών αφού είχαν πρώτα αναρτηθεί βάρη στα πόδια του. Αυτή η μέθοδος προκαλούσε αφόρητους, βύθιους πόνους στις αρθρώσεις των άκρων και της σπονδυλικής στήλης (εικόνα 7). Επιπλέον τεχνικές βασανισμού ποίκιλαν από εξεταστή σε εξεταστή και από χώρα σε χώρα. Η επίσημη θέση της εκκλησίας, ωστόσο, ήταν ότι απαγορεύονται μορφές βασανισμού που οδηγούν σε αιματοχυσία, ακρωτηριασμό ή θάνατο.

Οι πρώιμες, υπανάπτυκτες, σκοταδιστικές κοινωνίες δεν είναι αναγκαία προϋπόθεση των πρακτικών επώδυνης τιμωρίας. Πολλοί νομίζουν ότι μία από τις κύριες ασχολίες στην εξωτική Κούβα του σήμερα είναι το στρίψιμο πούρων. Και δεν κάνουν λάθος. Τα φρέσκα πούρα είναι για ορισμένους συνδηλωτικά ανδροπρεπούς προφίλ και ως εκ τούτου είναι δημοφιλή και σε χώρους περίσσιας ανδρείας και απουσίας του ασθενούς φύλου όπως μεταξύ αξιωματούχων του στρατού. Δεν αποκλείεται ορισμένοι από τους αξιωματούχους του αμερικανικού στρατού στη βάση της ακτής Γκουαντάναμο στην Κούβα να απολάμβαναν τον ατμό κάποιου φρέσκου πούρου από διπλανές βιοτεχνίες καθώς αγνάντευαν τους κρατουμένους όταν αυτοί προαυλίζονταν. Στα κελιά, στους διαδρόμους, στις τουαλέτες και στις αυλές του Γκουαντάναμο η Δύση έδειξε για άλλη μια φορά στην Ανατολή ότι ο πόνος και οι τρόποι του βρίσκουν το όριό τους μόνο στη φαντασία (εικόνα 8). Πάρα την ακόμα ισχύουσα πλήρη απαγόρευση εισόδου σε οποιοδήποτε φορέα ή οργανισμό ανθρωπίνων δικαιωμάτων, τα τελευταία εννέα χρόνια έχουν διαρρεύσει πολλές μαρτυρίες βασανιστηρίων, εν μέρει επιβεβαιωμένες και με οπτικό υλικό. Χτυπήματα, ψυχικός και σωματικός εξευτελισμός, συνεχής παρενόχληση με στρατιωτικά σκυλιά, δέσιμο κρατουμένων με λουρί από τον τράχηλο και περιφορά στους διαδρόμους εν είδει σκύλου, κόλλημα μονωτικής ταινίας στο στόμα και άλειμμα αίματος γυναικείας περιόδου στο πρόσωπο είναι λίγα από τα παραδείγματα που έχουν δει το φως της δημοσιότητας. Ο πόνος φτάνει σε πρωτόγνωρο αποκορύφωμα όταν τέτοιες πρακτικές φαίνεται ότι εφαρμόζονταν όχι μόνο «σκόπιμα» στο πλαίσιο ανακριτικής διαδικασίας, αλλά και χωρίς εμφανή αιτία όταν το σύνδρομο του τιμωρού εξαπλώθηκε στα όργανα της δυτικής τάξης σαν μετάσταση.

Και ενώ οι υποσχέσεις για κλείσιμο του στρατοπέδου από τις αμερικανικές αρχές βαλτώνουν ακόμα στις «τελευταίες γραφειοκρατικές λεπτομέρειες», ο ειδυλλιακός αυτός κόλπος της Κούβας συνεχίζει να εκπέμπει τον πόνο στο διαπασών.

… στους χώρους απόλαυσης

«Δεν υπάρχει άλλη αίσθηση ζωντανότερη από αυτή του πόνου. Η εντύπωση που αφήνει είναι ακριβής και ειλικρινής. Ποτέ δεν εξαπατά όπως ενίοτε η εντύπωση της γυναίκας που προσποιείται μια ηδονή που ποτέ δεν βιώνει πραγματικά». Είναι παράδοξο αλλά η φράση αυτή προέρχεται από έναν γάλλο αριστοκράτη του δεύτερου μισού του 18^ου αιώνα. Ασφαλώς δεν έφτανε μόνο αυτή ώστε να αναγκάσει τον Donatien Alphonse François Marquis de Sade (1740-1814) να περάσει το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του έγκλειστος σε φυλακές και ψυχιατρικά άσυλα (εικόνα 9).

Η πρώτη σύλληψη και στη συνέχεια φυλάκιση έγινε όταν ο ντε Σαντ κάλεσε στο κάστρο του στο Arcueil την Rose Keller, την δέσμευσε στο υπόγειο και την κακοποίησε ερωτικά με τρόπους πρωτόγνωρους ως εκείνη τη στιγμή. Στην πορεία του εντός και εκτός των φυλακών ακολούθησαν αμέτρητες ερωτικές περιπέτειες σκηνοθετημένες με βία και φαντασία, διαρρηγνύοντας όλες τις νόρμες των φύλων, των τάξεων, των θρησκευτικών συμβάσεων και των κατεστημένων σεξουαλικών πρακτικών. Ο ερωτικός ριζοσπαστισμός του ντε Σαντ ήταν αδιαχώριστος από την απόλυτα ελευθεριακή και πρώιμα σοσιαλιστική κοινωνική στάση του. Στα γραπτά του, η μετάβαση από την ηδονιστική συναινετική βία στο αιχμηρό κοινωνικό σχόλιο λάμβανε χώρα αβίαστα, σαν ήσυχος περίπατος στη Βαστίλη.

Ο πόνος στο νου του ντε Σαντ είναι μία αλήθεια που βιώνεται αλλά δεν διαμεσολαβείται λεκτικά, ακριβώς όπως η απόλαυση μιας μελαγχολικής μελωδίας, η ηδονή ενός ξινού φρούτου και η γλυκιά απώλεια του μυϊκού τόνου στα πόδια όταν κλαίμε. Για την αποφυγή της εξοικείωσης σε αυτή την απόλαυση, ο ντε Σαντ αναλαμβάνει τον ρόλο του αρχιτέκτονα του επώδυνου, εφευρίσκοντας και εφαρμόζοντας συνεχώς νέους τρόπους αλγεινής απόλαυσης.

Παρά το γεγονός ότι ακόμα και σήμερα πολλά προϊόντα της φαντασίας του δεσμεύονται στη σφαίρα του ταμπού, ο χώρος του πόνου του ντε Σαντ δεν είναι μόνο στα πορνεία ειδικών γούστων και σε κρυφές, παρασκευασμένες κρεβατοκάμαρες ανυπόληπτων αστικών ζευγαριών. Είναι στο Πρώτο Μανιφέστο των Υπερρεαλιστών το 1924, στα κατοπινά γραπτά του Γκιγιώμ Απολιναίρ, στην πάντα επίκαιρη επιστημονική φαντασία του Στάνισλαβ Λεμ, στον τρόπο που επιχειρηματολογεί ο Μπατάιγ, στις ταινίες του Μπουνουέλ και του Παζολίνι, ενώ αποτέλεσε αντικείμενο μελέτης και των τριών γάλλων «σταρ» του τέλους του προηγούμενου αιώνα: του Ρολάν Μπάρτ, του Ζακ Ντεριντά και του Φρανσουά Λυοτάρ.

… στους χώρους αναζήτησης

Η τέχνη ανέκαθεν εμπεριείχε φανερές ή καλυμμένες ομολογίες θανάτου και κατ’ επέκταση ομολογίες πραγματικού ή παραστατικού πόνου.

Ο Γιόζεφ Μπόις (Joseph Beuys) γεννήθηκε τον Μάιο του 1921 στο Κρέφελντ, μία μικρή πόλη 125000 κατοίκων στα βορειοδυτικά της Γερμανίας, μόλις 22 χιλιόμετρα μακριά από το Ντύσελντορφ. Η περιορισμένη ζωή στο Κρέφελντ, τα ατάραχα χρόνια στο καθολικό σχολείο και η προστατευμένη αστική ζωή κάτω από τον έμπορο πατέρα, δεν άφηναν υποψίες ότι ο Μπόις θα εκραγεί σε έναν από τους σημαντικότερους καλλιτέχνες του 20ού αιώνα.

Κατετάγη στην πολεμική αεροπορία του Γ΄ Ράιχ και μετατέθηκε στην ανατολική Αδριατική όπου πήρε την ειδικότητα του ιπτάμενου πυροβολητή στα πολεμικά αεροπλάνα επιδρομών. Τον Μάρτιο του 1944 το στούκας στο οποίο επέβαινε καταρρίφθη στο μέτωπο της Κριμέας και ο Μπόις κατέπεσε σε άγονη στέπα και υπέστη πολλαπλά κατάγματα σε όλα τα άκρα, στις πλευρές και στο κρανίο. Πολλά από τα τραύματα ήταν ανοιχτά και σε πολλές πληγές ήταν δύσκολο να διαχωριστεί εάν επρόκειτο για εγκαύματα ή για μηχανικά τραύματα. Σε αυτή την ετοιμοθάνατη κατάσταση, η στέπα πρόσφερε στον Μπόις ένα απρόσμενο δώρο: Μία διερχόμενη νομαδική φυλή Ταρτάρων τον πήρε και τον περιέθαλψε για αρκετές εβδομάδες, με τρόπο που σημάδεψε για πάντα το θολωμένο από τον πόνο νου του Μπόις: Άλειψαν όλο το σώμα του με διαδοχικές παχιές στοιβάδες ζωικού λίπους και ύστερα τον κάλυψαν με μαλλί από ζώα. Τον άφησαν αρκετές ημέρες σε αυτό το οργανικό κουκούλι ώσπου ο αφόρητος πόνος, οι υποτροπιάζουσες φλεγμονές, τα ρίγη και οι ψευδαισθήσεις υποχώρησαν.

Αυτός ο πόνος ξαναγύρισε με άλλη φωνή σε όλα τα μεγάλα έργα του Μπόις που ακολούθησαν (εικόνα 10). Στο «Δείξε την πληγή σου» (Zeige deine Wundte, 1974-1975), μία εγκατάσταση σε κεντρικό δρόμο του Μονάχου, παρουσιάζεται ένα έντονα κλινικό περιβάλλον με μεταλλικές κλίνες νεκροτομείου, ιατρικά εργαλεία και δύο καφάσια γεμάτα λίπος που αναμιγνύουν τον δυτικό τρόπο και τον τρόπο της στέπας στην αντιμετώπιση του πόνου. Ταυτόχρονα υπογραμμίζουν ότι και οι δύο τρόποι ίσως να μην είναι παρά ένα placebo, ένας εικονικός τρόπος που απλά καλεί την πραγματική ανθρώπινη πράξη ενάντια στον πόνο να εμφανιστεί, την πράξη της παρουσίασης της πληγής σε κοινή θέα. Ο Μπόις διατάζει δείξε την πληγή σου, δείξε την για να μην πονάς. Στο «Μου αρέσει η Αμερική, και εγώ της αρέσω» (I like America and America likes me, 1974), το γνωστότερο ίσως έργο του, ο Μπόις πέρασε αρκετές μέρες απομονωμένος σε ένα δωμάτιο με ένα άγριο κογιότ, μέσα σε αμφίδρομο φόβο, ακαθαρσίες και πολλαπλούς συμβολισμούς επιτυγχάνοντας εν τέλει μία ιδιότυπη συμφιλίωση με το άγριο ζώο. Σε αυτή τη συμφιλίωση δεν έφτασαν ποτέ οι καταπατητές με τους ιθαγενείς ινδιάνους της Βόρειας Αμερικής, για τους οποίους το κογιότ είναι ζώο ιερό με καταγωγική μυθολογική σημασία.

Στο «Χώρο Πόνου» (Schmerzraum, 1983) εγκατέστησε πλάκες από μόλυβδο που οριοθετούν έναν μικρό χώρο απομόνωσης. Μέσα σε αυτή τη μεταλλική κάμαρα αιωρούνται δύο κρίκοι από ασήμι, ίσως δύο ανθρώπινα κεφάλια. Ο συμβολισμός παρέπεμπε στις περίφημες μολύβδινες κάμαρες του ανακτόρου των Δόγηδων στη Βενετία, όπου λάμβανε χώρα η επώδυνη Ιερά Εξέταση.

Ίσως οι εγκαταστάσεις του Μπόις να μην ήταν τίποτα παραπάνω από προσπάθειες να φέρει τον πόνο στον δικό του χώρο, να τον προσαρμόσει στις δικές του διαστάσεις. Τότε, δεν είναι εύκολο να βρεθούν ουσιώδεις διαφορές με παλιότερα έργα που έχουν σημαδέψει την ιστορία του πολιτισμού, όπως τα χαρακτικά του Άλμπρεχτ Ντύρερ (Albrech Dürrer, 1471-1528), όπου ο πόνος ξεχειλίζει πίσω από ένα θρησκευτικό πρόσχημα, και το θέμα δεν μπορεί να δοθεί ούτε σαν κείμενο, ούτε σαν νότες, ούτε σαν λαδομπογιά σε μουσαμά, παρά μόνο να χαραχτεί πάνω στο ξύλο (εικόνα 11).