Μιλώντας για τον πόνο και τη χαρμολύπη σε μια συνάντηση με θέμα «pain and joy»¹ δεν μπορεί παρά να αναφερθώ σε ιδέες τις οποίες έχει προβάλλει ο αιώνας της ψυχανάλυσης. Μόνο που για έναν ψυχαναλυτικά σκεφτόμενο, το ζεύγος των εννοιών πόνος και χαρά δεν υποδηλώνει τίποτε το σημαίνον, καθότι στη γραφίδα του Φρόιντ ο όρος χαρά [Freude στα γερμανικά] συναντιέται μόνο στην υπογραφή του ιδίου του Freud· στο όνομά του και ποτέ άλλοτε. Άλλωστε, ούτε στη γνωστή μας έκφραση «στη χαρά και στη λύπη» [Freude und Leid] θα βρούμε την έκφραση πόνος [Schmerz], που αποτελεί το δεύτερο σκέλος του κινητοποιού για τις εργασίες σας ζεύγους εννοιών. Δέχομαι πως το λογοπαίγνιο Freud-Freude, που θα σήμαινε ο Χαρούμενος Σιγισμούνδος, ίσως να χαρακτήρισε τη ζωή του δάσκαλου της Βιέννης και για αυτό συχνά τον κατηγόρησαν ότι ο Φρόιντ ήταν ένας απαισιόδοξος, πεσιμιστής, δηλαδή δεν ανεχόταν τον εαυτό του.

Ας βάλουμε όμως τα πράγματα σε μια κάποια σειρά. Στα ψυχαναλυτικά πράγματα και μάλιστα στα ελληνικά, αλλά και στις νευροεπιστήμες, έχουμε την άνεση να διαφοροποιούμε τη λέξη άλγος, αλγεινός, έκφραση επιφυλασσόμενη για τον σωματικό πόνο, και τη λέξη πόνος κυρίως στην έκφραση ψυχικός πόνος. Η προγραμματική δήλωση των ψυχαναλυτών για το πρόβλημα του πόνου εμπεριέχεται στην εξής κατάφαση του Φρόιντ, στο γνωστό κείμενο του 1929 (1930) Πολιτισμός, πηγή δυστυχίας, όπου γράφει: «Οι τρεις πηγές του υποφέρειν είναι το σώμα, ο εξωτερικός κόσμος και οι σχέσεις με τους άλλους». Κατά συνέπεια, όποιος μιλάει για πόνο, θα πρέπει πριν από όλα να μπορεί να απευθύνεται στο σώμα, με τέτοιο τρόπο, ώστε όχι μόνο να απαλύνεται ο πόνος όταν υπάρχει, αλλά και να γίνεται κατανοητός όταν επιμένει ή ανθίσταται στην οποιαδήποτε εξωτερική παρέμβαση, του τύπου παυσίπονα φάρμακα.

Για την κλασική ιατρική, βασική ήταν η επιδίωξη να απαλυνθεί ο πόνος ή ακόμη και να εκπαιδευθούν τα πάσχοντα υποκείμενα να αντέχουν και να ανέχονται τον πόνο. Βέβαια, από την εποχή του Φρόιντ και μέχρι σήμερα, οι νευροεπιστήμες έχουν κάνει σημαντική πρόοδο στην κατανόηση της λειτουργίας και της πορείας των αλγεινών ερεθισμάτων από την περιφέρεια ή το εσωτερικό του σώματος στον εγκέφαλο. Βέβαια, σήμερα κυριαρχεί η θεωρία της θύρας – «gate theory of pain» – των Wall & Melzack, που επιτρέπει να κατανοήσουμε υπό ποιους όρους το μεταβαλλόμενο επίπεδο ευαισθησίας στα ποικίλα ερεθίσματα και των ουδών οι οποίοι, μεταβαλλόμενοι, διαφοροποιούν τα επώδυνα συναισθήματα κατά χρόνο, περίοδο, κατάσταση και, φυσικά, κατά τα υποκείμενα. Εδώ θα πρέπει να τονιστεί ότι, σύμφωνα με αυτή τη θεωρία, μπορούμε να κατανοήσουμε σε ποιο βαθμό και ποια συμπεριφορά ακόμη απέναντι στο άλγος εξαρτάται από τους τρεις συντελεστές που ο Φρόιντ τόνιζε, όπως είδαμε παραπάνω. Πρώτη απλή πληροφορία προέρχεται από την αλλαγή του ουδού ευαισθησίας στα επώδυνα ερεθίσματα, από τότε που –στην αρχή του 20^ου αιώνα– τα παυσίπονα έγιναν ευρείας χρήσης φάρμακα, μετά την ανακάλυψη της ασπιρίνης το 1990. Ο σύγχρονος άνθρωπος αντέχει πολύ λιγότερο τον πόνο από ό,τι οι πρόγονοί του και καταφεύγει εύκολα και συχνά σε υπερκατανάλωση παυσίπονων ουσιών. Κατά εντυπωσιακό τρόπο, όμως, παραμένει το ερώτημα, πώς μέσα στη δυτική «υγιεινίστικη» κουλτούρα συμβαίνει ένα εντελώς αντίθετο φαινόμενο. Πρόκειται για την συστηματική υποθεραπεία των πασχόντων από πόνο, μέσα στους νοσοκομειακούς θεσμούς. Σε σχετική είδηση [Καθημερινή 7/10/2005] διαβάζουμε ότι την Ημέρα Παρηγορητικής Φροντίδας ο Π.Ο.Υ. ανακοίνωνε πως σε ποσοστό 80-90% τα 24,6 εκατομμύρια των καρκινοπαθών υποφέρουν από πόνο, παρότι δικαιούνται ανακούφιση.

Η ηθικοπλαστική, κατά αρνητική έννοια, στάση της κοινωνίας και κυρίως των ειδικών, που έχει καταγγελθεί μέχρι και πρόσφατα από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, υποδηλώνει χωρίς καμία αμφιβολία ότι η κοινωνική ορατότητα της παυσίπονης πράξης διέπεται από μια ηθική στάση του ιατρονοσηλευτικού σώματος, που χωρίς καμία αμφιβολία συνδέεται ή επηρεάζεται από φιλοσοφικές και κυρίως θρησκευτικές πεποιθήσεις.

Το 2002 έτυχε να νοσηλευτώ για τρεις μήνες στις μονάδες εντατικής θεραπείας του Ευαγγελισμού. Σε σχετική μεταξύ συναδέλφων συζήτηση για μια επώδυνη κατάσταση στην οποία βρισκόμουν, ο λίαν συμπαθής γιατρός μου και φίλος μου, Στέλιος, ευρισκόμενος στα όρια της ιατρικής γνώσης και εκτεθειμένος, συγχρόνως, στη «συμπόνια» της φιλίας μας, μου έλεγε μεταξύ άλλων κενών, αλλά και καινοφανών, να κάνω υπομονή και κουράγιο. Είναι τότε που του έλεγα με οργίλο ύφος «Στέλιο μου, η υπομονή και το κουράγιο δεν είναι επιστημονικές έννοιες και ανήκουν στον αστερισμό του ηθικοκοπλαστικού λόγου».

Αυτό το μικρό επεισόδιο, μου επιτρέπει να ξαναγυρίσω στις ψυχαναλυτικές έννοιες και να διευκρινίσω τα εξής: ότι, όπως ήδη είπα, ο Φρόιντ δεν μιλάει ποτέ για χαρά, αλλά μόνο για ευχαρίστηση και, ανάλογα με τις μεταφράσεις, για ηδονή –στα γερμανικά genuss ή και lust. Το αντίθετο αυτών των ψυχικών καταστάσεων –της ευχαρίστησης, ηδονής–, είναι η δυσαρέσκεια και η δυσφορία που, όταν αναφέρονται σε κάποιον που υποφέρει, ανήκουν πλέον στο πεδίο αυτού που στα ελληνικά ονομάζουμε ψυχικό πόνο.

Θα πρέπει να τονιστεί ότι ο Φρόιντ της πρώτης εποχής, επηρεασμένος σε μεγάλο βαθμό από το φυσικοχημικό μοντέλο πάνω στο οποίο έφτιαξε το δικό του οικοδόμημα του ψυχικού κόσμου του ανθρώπου, καθόρισε δύο αρχές, την αρχή της ευχαρίστησης/ηδονής και την αρχή της πραγματικότητας. Σε αυτό το νοηματικό περίγυρο, η πραγματικότητα θα πρέπει να νοηθεί ως φυσική πραγματικότητα, κάτι σαν μια πραγματική πραγματικότητα, σε αντίθεση με την πλούσια σε δυνατότητες και εκφράσεις ψυχική πραγματικότητα.

Μέσα από αυτές τις αρχές οδηγούνται οι άνθρωποι σε ζωή, ευχαρίστηση, ηδονή, αναπαραγωγή, λήψη τροφής και ύδατος, κ.λπ., κ.λπ., και θα έρθουν αντιμέτωποι με τις περισσότερες πηγές δυσφορίας, ο δε έλεγχος του πολιτισμού θα οδηγήσει τον άνθρωπο σε μια ολοκληρωμένη εν τέλει απογοήτευση, καθώς δεν μπορεί να τα έχει όλα και να ευχαριστιέται διηνεκώς. Ο Πολιτισμός, πηγή δυσφορίας, μείζον έργο του Φρόιντ σχετικά με τα όσα λέμε τώρα δα, καθορίζει τη μοίρα των ανθρώπων, αλλά –δυστυχώς για την ίδια την ανθρωπότητα–, ο άνθρωπος δεν κάνει αγαθή χρήση των αρχών που ο ίδιος εγκαθίδρυσε, οδηγούμενος έτσι σε επιπλέον στοιχεία δυσφορίας.

Ακολουθώντας την πιο πάνω λογική, το ζεύγος εννοιών pain-joy για τον σύγχρονο άνθρωπο δεν μπορεί παρά να είναι πάντοτε κολοβό, γιατί αυτός ο σύγχρονος και πολιτισμένος άνθρωπος άφησε πίσω του στον 20^ο αιώνα τα ερείπια δύο Παγκοσμίων Πολέμων, συνεχίζει ακάθεκτος σε ποικίλους τοπικούς πολέμους και αν ξεκίνησα να παραθέτω τον ψαλμό του Δαβίδ, είναι για να σας θυμίσω ότι στο Ιράκ [Βαβυλώνα] είχαν πάει τους Εβραίους και εκεί τους πιέζαν να ψάλουν τα ιερά τους προς τέρψη των Βαβυλωνίων, όπως, χιλιετίες μετά, τα θλιβερά στρατιωτάκια του Μπους ανασκολοπίζουν τους Ιρακινούς στην ανεκδιήγητη φυλακή του Αμπού Κράιμπ.²  Όμως το δράμα έχει και άλλα επεισόδια. Είναι αυτός ο 20^ος αιώνας που, έξω από τους πολέμους, ευθύνεται για τη μείζονα καταστροφή της Χιροσίμα και του Ναγκασάκι και υλοποίησε τα πιο αδιανόητα ολοκαυτώματα. Για το τι έχει να πει η ψυχανάλυση για αυτά, δεν έχουμε παρά να διαβάσουμε το λαμπρό πόνημα του Φρόιντ, Warum Krieg – Προς τι ο πόλεμος, και τις συνομιλίες του με τον Αλβέρτο Αϊνστάιν.

Αυτά για τον πόνο. Θα με ρωτήσετε όμως τι γίνεται με τη χαρά, καλύτερα με την ευχαρίστηση και την ηδονή; Σε αυτό το σημείο είναι που περιπλέκεται η ψυχαναλυτική ανάλυση των φαινομένων. Γιατί μπορούμε σχετικά εύκολα να παρακολουθήσουμε τις ενέργειες της κουλτούρας για εκφόρτιση, χαρά, τραγωδία με κάθαρση, κ.λπ., κ.λπ. Η απλή περιγραφή και από την ψυχανάλυση επιτρέπει να πούμε ότι η ευχαρίστηση και η ηδονή είναι, κυριολεκτικά, το σημείο συνάντησης των σωματικών και ψυχικών λειτουργιών, κυρίως όπως τούτο μπορεί να βιωθεί στις σεξουαλικές μας δραστηριότητες και επιθυμίες, καθώς επίσης και σε οτιδήποτε μετουσιώνει αυτές τις επιθυμίες σε τέχνη και πάσης άλλης φύσεως δραστηριότητα. Δύσκολα, όμως, μπορεί να καταλάβει ο κοινός νους, ότι πολλά πρόσωπα από μία απόλυτη διαστροφή αντλούν την ηδονή και την ευχαρίστηση, μετατρέποντας τον πόνο σε πηγή ευχαρίστησης. Η δυνατότητα που διαθέτει το ανθρώπινο είδος να μετατρέψει τα οδυνηρά, επώδυνα και δυσάρεστα ερεθίσματα και φαινόμενα σε πηγή ευχαρίστησης και ηδονής αποτελεί πιθανόν το μεγαλύτερο μυστήριο του ανθρωπίνου ψυχισμού. Με αυτό τον τρόπο κατονόμασα το κοινά χρησιμοποιούμενο φαινόμενο του μαζοχισμού, που ακόμα πιο περίπλοκα εμφανίζεται στο γνωστό ζεύγος φαινομένων και συμπεριφορών, που ονομάζουμε κοινά σαδομαζοχισμό.

Δεν είναι εδώ σκοπός της παρέμβασής μας να εξηγήσουμε το γιατί τόσο συχνά σαδομαζοχιστικές δραστηριότητες φωτίζουν τις ημέρες μας και κυρίως τις νύχτες μας. Θα πρέπει, παρόλα αυτά, να τονιστεί ότι αυτό το παράδοξο της ψυχικής αντιστροφής ως προς το αντικείμενο, η έλξη ηδονής από τον πόνο, η απόλαυση του υποφέρειν μέσα στις δυϊκές ή κοινωνικές σχέσεις, οφείλει να κρατήσει πάντοτε το νου μας σε εγρήγορση, γιατί θα πρέπει να τονιστεί άλλη μια φορά εδώ ότι πολλές από τις σαδομαζοχιστικές συμπεριφορές είναι καταξιωμένες κοινωνικά, είτε τούτο μέσα σε θεσμούς, όπως ο στρατός, οι φυλακές, τα ψυχιατρεία κ.λπ., είτε τούτο μέσα σε τόπους εργασίας, είτε εν τέλει μέσα στις οικογένειες και τα ζευγάρια, όπου ένας κοινωνικά καταξιωμένος σατράπης πατέρας ξυλοφορτώνει σύζυγο και παιδιά. Αυτή η «κουτσαβάκικη» συμπεριφορά του οργανώνεται γύρω από το «είμαι άνδρας και το κέφι μου θα κάνω», η δε γυναίκα στην περιβόητη έκφραση «μάνα, κουράγιο» ισοπεδώνεται εν δυνάμει σε μια απέραντη μαζοχιστική ικανοποίηση για να απολαύσει την απαξία της κοινωνίας και την κατακραυγή, κάθε φορά που τυχαίνει να κάνει έστω και δειλές κινήσεις απελευθέρωσης. Ίσως επηρεασμένος από τον Χαρούμενο Σιγισμούνδο, θα πρέπει να πω ειλικρινά και να εκφράσω με λύπη την αίσθηση που έχω, ότι ο άνθρωπος δεν κατακτά το δικαίωμά του στη χαρά και στον έρωτα παρά μόνο εάν προσφύγει στην ποίηση και τη φαντασία.