Χαρακτηριστικό της εφηβείας είναι η απροσδιοριστία. Συνονθύλευμα συναισθημάτων, σκέψεων, αντιφάσεων ψάχνουν να βρουν τη θέση τους και να ευδοκιμήσουν. Να δημιουργήσουν το κουκούλι της προσωπικότητας και να εκκολαφθεί ο νέος άνθρωπος. Μέσα, λοιπόν, σε αυτήν την εποχή μπορούν οι έφηβοι στην Ελλάδα να επιτελέσουν την εντολή της φύσης τους;

Ίσως ο μύθος και η αρχαία ελληνική τραγωδία να μπορούν να φωτίσουν πτυχές του φαινομένου. Ξεκινώντας, βέβαια, να επισημάνουμε ότι η έννοια που δίνουμε σήμερα στον όρο της εφηβείας αποτελεί μια σχετικά σύγχρονη ανακάλυψη. Στην αρχαία Ελλάδα αναγνωρίζεται ως περίοδος εκπαίδευσης και δοκιμασίας για την ενήλικη ζωή, χωρίς ενδιαφέρον για τα συναισθήματα ή γενικότερα για την ψυχοσύνθεσή του ίδιου του εφήβου. Στην παρούσα όμως προσέγγιση θα ασχοληθούμε με δύο νεαρές προσωπικότητες, ίσως η έννοια του μετέφηβου να είναι εύστοχη, που βίωσαν καταστάσεις κρίσης και θα παρατηρήσουμε τις αντιδράσεις τους. Πρόκειται για την Αντιγόνη και την Ισμήνη.

Καταρχάς και οι δύο αυτές νέες γυναίκες βιώνουν μία οδυνηρή πραγματικότητα που ανατρέπει τη δυναμική της ζωής τους. Αν και ξεκινούν τη ζωή τους ως γόνοι βασιλέων, χάνουν με βίαιο τρόπο και τους δύο γονείς τους, τον Οιδίποδα και την Ιοκάστη, καθώς και τα αδέλφια τους, Ετεοκλή και Πολυνείκη. Είναι αναγκασμένες να προσαρμοστούν σε νέες συνθήκες και σε έναν κόσμο με μεταβαλλόμενα τα πλαίσια στα οποία γαλουχήθηκαν. Χαρακτηριστικά η τραγωδία Αντιγόνη του Σοφοκλή ξεκινά με την απορία της κεντρικής ηρωίδας για το αν υπάρχει κάποια συμφορά που να μην τους άφησε σαν κληρονομιά ο πατέρας τους και να μην την έστειλε ο Δίας.

Απέναντι στην κρίση ακολουθούν όμως εντελώς διαφορετική διαδρομή. Η Αντιγόνη απεμπολεί την ανεμελιά της ηλικίας της, τον έρωτα και την ανέφελη ζωή αναλαμβάνοντας τις ευθύνες προς την οικογένειά της και τους θεϊκούς νόμους. Συγκρούεται με τη βία του Κρέοντα, που συνιστά τη νέα τάξη πραγμάτων, απολύτως συνειδητοποιημένη, φτάνοντας μέχρι και στο θάνατο. Παρουσιάζεται αντιδραστική, σκληρή και ρωμαλέα, ταυτόχρονα δε κατασταλαγμένη και ξεκάθαρη. Από την άλλη, η Ισμήνη προβάλλει μετέωρη. Ενώ αγαπά την αδελφή της και συμφωνεί, έστω καθυστερημένα, με την ορθότητα των αποφάσεων της, ταυτόχρονα φοβάται. Ουσιαστικά μένει άπραγη κι όταν προσφέρεται να τη βοηθήσει εκείνη δεν τη δέχεται. Έτσι αποτελεί μία ανερμάτιστη προσωπικότητα, το ίδιο τραγική με την Αντιγόνη, χωρίς όμως το κλέος και την ολοκλήρωση που αυτή επιτυγχάνει.

Ποιοι παραλληλισμοί μπορεί να γίνουν με  τους έφηβους στη σύγχρονη Ελλάδα της κρίσης; Πρώτα η ξαφνική διαφορά που αντιμετώπισαν σε τόσο σύντομο χρονικό διάστημα. Οι σημερινοί έφηβοι ως παιδιά έζησαν στην εποχή της «ευμάρειας». Οι περισσότερες οικογένειες, ζώντας στους ρυθμούς της ανόδου του χρηματιστηρίου και του νέου σπιτιού με δάνειο, φαντασιώνονταν ένα μέλλον για το παιδιά τους ιδανικό. Μέσα σε ελάχιστα χρόνια αυτές οι προσδοκίες κατέρρευσαν και αναγκάστηκαν να συμβιβάσουν τόσο την πραγματική ζωή, όσο και τις φαντασιώσεις τους σε πολύ διαφορετικά δεδομένα. Τώρα πλέον οι έφηβοι σηκώνουν στην πλάτη τους βαρύ φορτίο, γιατί πέρα από τα ζητήματα του καιρού, έχουν να αντιμετωπίσουν και τις κακοδαιμονίες που τόσα χρόνια το εκπαιδευτικό σύστημα τους έχει προικίσει. Η δοκιμασία των εισαγωγικών εξετάσεων στις Ανώτερες Σχολές είναι πασίγνωστη και στοιχειώνει την καθημερινότητά τους. Τώρα, όμως, όλοι τους διαβεβαιώνουν ότι δεν υπάρχει ελπίδα επαγγελματικής αποκατάστασης και η ανεργία καραδοκεί. Παρόλα αυτά θα πρέπει να συνεχίσουν τον σκληρό αγώνα και ίσως τυχαία έχουν μια πιθανότητα επαγγελματικής επιβίωσης. Η διάθεση για αμφισβήτηση, η τάση για νεοτερισμούς φαίνεται να παρεμποδίζεται.

Κάποιοι, μάλλον οι λιγότεροι, χαλυβδώνονται από αυτές τις δοκιμασίες. Σύμφωνα και με την στάση της Αντιγόνης διαμορφώνουν σαφή εικόνα για την πραγματικότητα, αναλαμβάνοντας τις ευθύνες τους. Βέβαια αυτό γίνεται με έναν βίαιο τρόπο. Περάσαμε από το άκρο της μακαριότητας, που τα νεαρά άτομα θα έπρεπε να ζουν χωρίς ταλαιπωρίες και με την υπερπροστατευτική οικογένεια σε πλήρη ανάπτυξη, σε ένα βομβαρδισμό αρνητικών προοπτικών, με αντίστοιχες τις αυξημένες απαιτήσεις για υψηλές επιδόσεις. Ο πανικός συχνά δεν λείπει κι έτσι η ηλικία που απαιτεί την ονειροπόληση αναγκάζεται να δώσει μάχες, μάλλον άκαιρες για το επίπεδο ωρίμανσής της.

Ίσως τραγικότερη είναι η κατάσταση των περισσότερων εφήβων που λειτουργούν σύμφωνα με την στάση της Ισμήνης. Εδώ η άμυνα παραλύει τις αντιδράσεις. Δεν γνωρίζουν πως ακριβώς θα πρέπει να σταθούν απέναντι στην πραγματικότητα. Ουσιαστικά μένουν μετέωροι, ελπίζοντας σε αλλαγή των δεδομένων μέχρι να ενηλικιωθούν. Πρόκειται για πλήρη ανατροπή της δυναμικής της εφηβείας, όπου η αμφισβήτηση και η σύγκρουση λειτουργούν ως μέσα ωρίμανσης. Αυτή η λογική προβληματίζει σχετικά με τις δυνατότητες του μέλλοντός τους. Δεν είναι απίθανο, άλλωστε, αυτή η σύγκρουση να μεταφραστεί σε ωμότητα και τυφλή βία.

Η σημερινή κρίση μπορεί τελικά να μην έχει μετασχηματίσει την ψυχοσύνθεση των εφήβων, αλλά περισσότερο τους μηχανισμούς έκφρασής τους. Σε μία αρκετά καλά συγκροτημένη οικογένεια οι κραδασμοί θα απορροφηθούν και η άνθηση θα επιτευχθεί. Το ύψιστο διακύβευμα είναι οι πιο ευάλωτες ή ασταθείς  καταστάσεις. Εάν δεν στηριχθούν και δεν αποκτήσουν ελπίδα για το ίδιο τους το μέλλον, πώς θα δέσει το άνθος της προσωπικότητάς τους; Είναι άδικο, άλλωστε, να ψάχνουμε για Αντιγόνες σε μια προηγμένη και ευνομούμενη κοινωνία και ακόμη περισσότερο άδικο, αφού δώσαμε στους έφηβους το ρόλο της Ισμήνης, να παραπονεθούμε στο μέλλον για μία ανερμάτιστη γενιά.