Σπύρος Αντωνάτος: Adolf Meyer (1866-1950) / Γιώργος Δημητριάδης: Ernst Kretschmer (1888-1964)

Στο τεύχος 28 εγκαινιάσαμε τον φάκελο Ψυχοπαθολογία όπου έχουν δημοσιευτεί έως τώρα, εισαγωγικά κείμενα και χαρακτηριστικά αποσπάσματα του έργου των ακόλουθων κλασικών συγγραφέων, που αναπτύχθηκαν στο πλαίσιο των εργασιών του Κλάδου της Ψυχοπαθολογίας της Ελληνικής Ψυχιατρικής Εταιρίας: τχ 28 – Eugen Bleuler (1857-1939), τχ 29 – Silvano Arieti (1914-1981) & Kurt Schneider (1889-1967), τχ – 30 Paul Guiraud (1882-1974) & Henri Ey (1900-1977), τχ 31- Ludwig Binswanger (1881-1966), τχ 32 – Eugène Minkowski (1885-1972).

Σε αυτό το τεύχος υποβάλουμε για μελέτη δύο ακόμη κλασικούς συγγραφείς, τον Adolf Meyer (1866-1950) και τον Ernst Kretschmer (1888-1964), κυρίως όσο αφορά τις αντιλήψεις τους γύρω από την έννοια της αντίδρασης στην ψυχοπαθολογία. Στην ψυχιατρική, η λέξη ενδογενές αντιπαρατέθηκε προοδευτικά στη λέξη αντιδραστικό παρά στη λέξη εξωγενές. Κατά τον Jean Starobinski (συγγραφέα ενός βιβλίου για τη δράση και την αντίδραση), η λέξη αντιδραστικό: «Εμφανίστηκε στα γαλλικά αρκετά αργά στον 19^ο αιώνα και η έννοια που θα παρέμενε ήταν η αντίθεσή της στο «οργανικό». Την ίδια στιγμή, στη γλώσσα της ψυχοπαθολογίας θα συμπορευτεί με τη λέξη λειτουργικό στη γλώσσα της εσωτερικής παθολογίας […]. Οι «αντιδραστικές» παθήσεις είναι παθήσεις χωρίς ανιχνεύσιμες βλάβες, δηλαδή sine materia. Οι σωματιστές της εποχής του θριαμβεύοντος θετικισμού θα επιχειρήσουν εντούτοις να τους δώσουν υλική υπόσταση με την υποθετική μορφή των κυκλοφοριακών διαταραχών».¹ Στο άρθρο του «αντίδραση», του εγκυκλοπαιδικού λεξικού των ιατρικών επιστημών, ο Bernheim έγραφε το 1875 ότι: « Περιγράφουν κάτω από αυτό το όνομα κάθε πράξη που προκύπτει από οποιαδήποτε επίδραση που προσβάλλει το ζωντανό ον είτε το ενοχλεί είτε του είναι αδιάφορη. Έτσι θεωρούμενη η αντίδραση περιλαμβάνει όλα τα φαινόμενα της ζωής […]. Η ιστορία των αντιδράσεων συγκροτεί ολόκληρη την παθολογία […]. Η πρόκληση ή η διευκόλυνση των ωφέλιμων αντιδράσεων, η πρόληψη ή η καταπολέμηση αυτών που είναι επικίνδυνες, να ποιος είναι ο ρόλος της ιατρικής».²

Κατά τον Starobinski,³ ενώ τόσοι ψυχίατροι πίστευαν ότι, σε κάθε περίπτωση, θα έπρεπε να απομονώσουν μια βλάβη ή μια αλλοίωση, κάποιοι αντιφρονούντες αντέτειναν ότι θα έπρεπε να θεωρήσουν την ανωμαλία της συμπεριφοράς όχι ως συνέπεια μιας βλάβης ή μιας εντοπίσιμης αλλοίωσης, αλλά ως απάντηση του εγκεφάλου σε ένα ερέθισμα ή σε μια βιωμένη κατάσταση. Η λέξη αντιδραστικό πήρε έτσι τη θέση μιας διαμαρτυρίας έναντι των νοσολογικών ταξινομήσεων της εποχής. Στις Η.Π.Α., ο ελβετικής καταγωγής ψυχίατρος Adolf Meyer ίδρυσε την ψυχοβιολογική ψυχιατρική σχολή αποδίδοντας τις ψυχιατρικές διαταραχές σε μη ικανοποιητικές αντιδράσεις, δηλαδή σε διαταραχές της προσαρμογής που κατέληγαν σε αντιδράσεις υποκατάστασης.⁴ Ο γιατρός αυτός ήταν ένας εκ των δύο που συνέβαλλαν στην εισαγωγή της έννοιας προσαρμογή (adjustment), η οποία θα κυριαρχήσει κατόπιν στην αμερικανική ψυχιατρική και ψυχανάλυση. Ο Σπύρος Αντωνάτος είναι ο συγγραφέας της εισαγωγής στον Meyer και ο μεταφραστής του κειμένου του με τίτλο «Δράση υποκατάστασης και τύποι αντίδρασης».

Tην ίδια περίοδο στη Γερμανία, ο Ernst Kretschmer θα αναπτύξει επίσης μία αντινοσολογική ψυχοπαθολογική θεωρία⁵ συσχετίζοντας την έννοια του χαρακτήρα με αυτόν της αντίδρασης, θεωρώντας δηλαδή ότι κάποιοι χαρακτήρες προδιαθέτουν σε ειδικού τύπου παθολογικές αντιδράσεις. Διακρίνει όπως και ο Meyer – όπως θα δούμε στην εισαγωγή μας – διάφορους τύπους αντιδράσεων στην ψυχοπαθολογία. Ταυτόχρονα όμως οι χαρακτήρες αυτοί προδιαθέτουν σε ηθικές αρετές και ικανότητες ειδικού τύπου. Στο πλαίσιο του ειδικού φακέλου παραθέτουμε το τελευταίο κεφάλαιο του βιβλίου του Kretschmer, «Το ευαίσθητο παραλήρημα των συσχετισμών»,* όπου περιγράφει τον τύπο παρανοϊκού παραληρήματος o οποίος συχνά αναφέρεται ως «παραλήρημα του Kretschmer», σε μετάφραση της Ιωάννας Μεϊτάνη και επιμέλεια της Μαρία Κορρέ.