Χρειάστηκε η ιδιοφυής διαίσθηση ενός Bergson για να διακρίνουμε αυτό που, υπό την επήρεια της μεθοδικής λογικής σκέψης, συγχέεται ή αφήνεται κατά μέρος ή και παραγνωρίζεται μέσα στον πρωτόγονο δυναμισμό της ζωής. Και τώρα έρχονται οι ψυχοπαθολογικές διαδικασίες να αναδείξουν τις σχέσεις που μπαίνουν στο παιχνίδι, με τρόπο ιδιαίτερα ξεχωριστό, ακολουθώντας δηλαδή τις προσχεδιασμένες διαδρομές της ζωής και φέροντας «τις αντιθέσεις» στα άκρα τους, μέχρι την τερατώδη τους μορφή, αναδεικνύοντας έτσι έναν από τους όρους της αντίθεσης και μειώνοντας μέχρι σιωπής τον άλλο. Από την άλλη όμως πλευρά, το ίδιο το γεγονός ότι ξαναβρίσκουμε αυτή την αντίθεση στο «νοσηρό» φαίνεται να επιβεβαιώνει πως στη ζωή η αντίθεση αυτή δεν μπορεί να υπάρχει με τέτοια σταθερότητα.

Περιγράψαμε με τον Rogues de Fursac τον νοσηρό ορθολογισμό μέσω μιας κλινικής παρατήρησης που μας χρησίμευσε ως μοντέλο και βρίσκεται στο βιβλίο μου Σχιζοφρένεια. Θα περιοριστώ εδώ σε κάποια σημεία. Η σκέψη του αρρώστου κυριαρχείται εντελώς από αντιθέσεις, μα το πιο σοβαρό είναι ότι αυτή η αντιθετική στάση καθορίζει ομοίως και τη συμπεριφορά που δεν αντιστοιχεί στην πραγματικότητα. Οι ιδιαιτερότητες που παρουσιάζονται εδώ δεν μπορούν να αναχθούν σε μια απλή διαταραχή της κρίσης. Διότι αυτό που μας αποκαλύπτεται είναι μια ειδική δομική στρέβλωση της ζωής.

Η κλινική παρατήρηση αφορά σε έναν εν ενεργεία δάσκαλο. Έχουν περάσει πολλά χρόνια από τη στιγμή που αισθάνθηκε να του συμβαίνει μια μεταμόρφωση, μια «ηθική ανασυγκρότηση», περνώντας από την αυστηρή απρόσωπη στρατιωτική πειθαρχία στο σύστημα της απόλυτης επιείκειας. Είναι εύκολο να φανταστούμε τα παιδαγωγικά αποτελέσματα που μια παρόμοια συμπεριφορά θα μπορούσε να δώσει. Η αυτοβιογραφία του δεν είναι παρά μια διαδοχή περιόδων, χωρίς τον παραμικρό προσωπικό χρωματισμό, που διαχωρίζονται οι μεν από τις δε –τόσο κοφτά όσο το ναι και το όχι–, από αρχές που εφαρμόζονται στη διάρκεια κάθε μιας απ’ αυτές. Υιοθετεί το σύστημα να θέτει σε ισχύ κατ’ εναλλαγή μια αρχή την εβδομάδα, όπως τη δικαιοσύνη, την εγκράτεια ή τη σιωπή. Περνά τα λόγια του στο μικροσκόπιο των αρχών του με σκοπό να απομακρύνει ό,τι θα μπορούσε να μη συμφωνεί μ’ αυτές, δεν απαντά ποτέ σε άλλους και δεν μιλά παρά μόνο όταν πραγματοποιηθεί, κατά τη γνώμη του, μια συμφωνία αυτής της τάξεως, κάτι που έχει ως συνέπεια να σιωπά τελείως στο μεγαλύτερο μέρος του χρόνου. Από τότε που μεταμορφώθηκε, ρέπει στην ενδοσκόπηση για να αποφεύγει την παραποίηση της σκέψης του από ξένες επιρροές, δεν διαβάζει καθόλου και αποφεύγει κάθε επαφή με τους ομοίους του. Αποτέλεσμα των ενδοσκοπήσεών του είναι μια θεωρία σχετικά με τη δράση των οξέων στον εγκέφαλο, ακατανόητη, «μη πραγματική» όσο τίποτα άλλο.

Βέβαια, για να σκεφτούμε, νιώθουμε την ανάγκη να απομονωθούμε, να ξαναδουλέψουμε μέσα στο προσωπικό μας χωνευτήρι τις γνώσεις που αποκτήσαμε, κι ανάλογα με τη διαθεσιμότητά μας διαβάζουμε λίγο ως πολύ, παίρνοντας πολλές ιδέες από μια και μόνο ανάγνωση. Γνωρίζουμε επίσης ότι αυτοί που, σαν «κινητές βιβλιοθήκες», έχουν πολλές γνώσεις, όσο πολύτιμη κι αν είναι η βοήθειά τους, βρίσκονται συχνά σαν παραγεμισμένοι από σκέψεις των άλλων, χωρίς να παράγουν τίποτα το προσωπικό. Από κει μέχρι να μην διαβάζεις καθόλου για να κρατήσεις την πρωτοτυπία σου, υπάρχει ένας γκρεμός. Δεν θα μπορούσαμε εξάλλου να είμαστε ακριβείς ως προς το παρατηρούμενο μέτρο. Είναι η αίσθηση μέτρου που μπαίνει στο παιχνίδι και είναι αυτή ακριβώς η αίσθηση που είναι τελείως ελαττωματική στο δάσκαλό μας.

Υιοθετώντας την αρχή της πνευματικής τελειοποίησης –και εδώ είμαστε έτοιμοι να συμφωνήσουμε–, πιστεύει ότι οφείλει να απαλλάξει την ύπαρξή του από κάθε υλική εργασία, αλλά το κάνει με απόλυτο τρόπο: δεν πιστεύει πια ότι μπορεί να ασχοληθεί με τα μελίσσια του κι όταν οι γονείς του συζητούν για χρήματα, αισθάνεται πως αυτές οι συζητήσεις προσβάλλουν κατ’ ευθείαν το ιδανικό και τις αρχές του και λέει ότι υφίσταται τη δυσμενή επιρροή τους. Έτσι, οι σωστές αρχές καταλήγουν σε νοσηρές συνέπειες: Αποφεύγοντας κάθε προσωπική νότα, ζητώντας στην ουσία να «σταματήσουμε» σ’ αυτήν, οι αρχές επεκτείνονται σχεδόν στο άπειρο, μέσα στον γενικό τους, άχρωμο και ουδέτερο χαρακτήρα. Από εκεί, ξαναβρισκόμαστε στους χώρους της γνώσης, έχοντας εντοπίσει ήδη ανάλογα γεγονότα σχετικά με την «πολιτική των υπολοίπων».

Η ζωή εξασθενεί μέσα σε αυτές τις συνθήκες· το εγώ εξασθενεί ταυτόχρονα· η επιβεβαίωσή του είναι αμφισβητούμενη, ο κόσμος και το εγώ του φαίνονται ξανά στενά συνδεδεμένα. Η ίδια του η φωνή τον υποβάλλει, όπως αναφέρει· είναι σαν πεθαμένη και δίνει την εντύπωση πως είναι η φωνή ενός που επανακάμπτει. Η ζωή σφίγγει ταυτόχρονα. Παρεμβαίνει κι ο παράγοντας της επιρροής, τέτοιον που τον συναντήσαμε ήδη στον ανίκανο να «αισθανθεί» άρρωστό μας. Τις μικρές αντιπαραθέσεις της καθημερινής ζωής με τους γονείς του, με τους ανώτερούς του, τις βλέπει μέσα από μεγεθυντικό φακό να παίρνουν διαστάσεις μιας πραγματικής διαμάχης γιγάντων. Κι εδώ ακόμα απουσιάζουν οι νότες του ζωτικού δυναμισμού, με την κλίμακα του μεγέθους που προσφέρουν, που προορίζεται για το «ξεπέρασμα» των γεγονότων που δεν αξίζουν καθόλου να σταματάμε εκεί, που δεν βρίσκονται εκεί παρά για να τα ξεπερνάμε.

Ας σημειώσουμε ακόμη ότι όταν στις Η.Π.Α. καταδικάστηκαν σε θάνατο οι αναρχικοί Sacco και Vanzeti, γεγονός που ταρακούνησε την κοινή γνώμη και προκάλεσε συλλογικές διαμαρτυρίες, ο άρρωστός μας πήγε τελείως μόνος του στην πρεσβεία για να διαμαρτυρηθεί μοναχικά προς τον αντιπρόσωπο των Ηνωμένων Πολιτειών, χειρονομία εκκεντρική που είχε ως φυσική συνέπεια τη σύλληψή του. Οδηγούμαστε έτσι πάλι στο κεφάλαιο των αυτιστικών πράξεων.