Ο γάλλος ψυχίατρος Henri Ey υπήρξε ένας πολύ σημαντικός ψυχίατρος της εποχής του (ίσως ο πιο σημαντικός, τουλάχιστον για τη Γαλλία), ένας μεγάλος δάσκαλος της κλινικής ψυχιατρικής και ένας πρωτοπόρος στον εξανθρωπισμό των ασύλων. Υπήρξε ο κύριος εμπνευστής της θεωρίας του οργανοδυναμισμού στην ψυχιατρική, στην οποία θα αναφερθούμε παρακάτω.

Γεννήθηκε το 1900 στο Banyuls-dels-Aspres (ανατολικά Πυρηναία) και σπούδασε ιατρική στην Τουλούζη και το Παρίσι. Έγινε διευθυντής στο νοσοκομείο της Bonneval, το 1933, όπου και παρέμεινε μέχρι που συνταξιοδοτήθηκε. Παράλληλα δίδασκε την ψυχιατρική, εκτός πανεπιστημιακού πλαισίου, από το 1935 έως το 1970, στο νοσοκομείο Sainte-Anne στο Παρίσι. Οργάνωσε ως γενικός γραμματέας το πρώτο Παγκόσμιο Συνέδριο Ψυχιατρικής το 1950 και ίδρυσε την Παγκόσμια Ψυχιατρική Εταιρία το 1961. Διηύθυνε το περιοδικό L’Évolution psychiatrique από το 1947 έως το 1971. Συνέταξε από το 1948 έως το 1954 τις Ψυχιατρικές Μελέτες του, ένα σύνολο 27 μελετών σε τρεις τόμους (δύο στην πιο νέα έκδοσή τους), οι οποίες αντιπροσωπεύουν τη διδασκαλία του εκείνης της εποχής. Αλλά προ πάντων υπήρξε ο κύριος υποστηριχτής μιας οργανοδυναμικής θεωρίας για την ψυχιατρική την οποία ανέπτυξε κυρίως σε τρία συγγραφικά του έργα: Η συνείδηση¹ 1963, το δίτομο Πραγματεία των ψευδαισθήσεων² 1973 και το Από τις ιδέες του Jackson έως ένα οργανοδυναμικό μοντέλο για την ψυχική ασθένεια³1975 (επαυξημένη επανέκδοση ενός προηγούμενου κειμένου που είχε συγγράψει με τον Julien Rouart το 1936 για το περιοδικό L’Encéphale). Υπήρξε συνάδελφος του Jacques Lacan στη διάρκεια της ειδικότητας, την εποχή που ήταν και οι δύο ειδικευόμενοι στην κλινική του Henri Claude στην Sainte-Anne. Η διαφωνία τους γύρω από την αιτιότητα της ψυχικής ασθένειας, όπως εκτυλίχθηκε το 1946 σε ένα από τα συνέδρια⁴ της Bonneval, έχει καταγραφεί σε ειδικό τόμο με τα πρακτικά του συνεδρίου, η δε παρέμβαση του Jacques Lacan στο συνέδριο αυτό είναι κεφάλαιο των Γραπτών του (Écrits⁵). Θα αναφερθούμε στον αντίλογο του Jacques Lacan όσον αφορά τον οργανοδυναμισμό του Henri Ey λόγω της σπουδαιότητας αυτής της αντιπαράθεσης για την ψυχοπαθολογία του εικοστού αιώνα εν γένει, όπως έχουμε επίσης υποστηρίξει σε σχετικό άρθρο μας.⁶

Ο οργανο-δυναμισμός του Henri Ey

Ο οργανο-δυναμισμός του Henri Ey βασιζόταν στη θεωρία του John Hughlings Jackson, σύμφωνα με την οποία, όταν δημιουργείται βλάβη σ’ ένα εγκεφαλικό κέντρο, απελευθερώνεται το αμέσως εξελικτικά κατώτερο κέντρο (εξελικτικά εδώ με την έννοια της εξέλιξης των ειδών). Σύμφωνα μ’ αυτή τη θεωρία, τα κατώτερα εξελικτικά εγκεφαλικά κέντρα βρίσκονται κανονικά σε καταστολή από τη δραστηριότητα των ανώτερων. Δεν θα επιμείνουμε πάνω στις καταβολές από όπου άντλησαν οι θεωρίες του Henri Ey και του Jackson τις ιδέες για την εξέλιξη των ειδών του Spencer. Ούτε θα αναπτύξουμε τη συγγένεια⁷ του όργανο-δυναμισμού με τις θεωρίες των Moreau de Tours, Βaillarger, Janet, Kretschmer και Bleuler, προκειμένου να συνοψίσουμε και μόνο τι εννοούσε ως οργανο-δυναμισμό ο Εy.

Ο Εy υποστήριζε ότι από τις ψυχιατρικές παθήσεις, οι μεν οξείες οφείλονται στην αποδόμηση της συνείδησης, οι δε χρόνιες στην αποδόμηση της προσωπικότητας. Η αποδόμηση αυτή αποτελούσε την αρνητική δομή της ψυχικής ασθένειας. Μεταφράζω εδώ τη λέξη dissolution με τον όρο αποδόμηση και όχι «διάλυση», που θα ήταν μια πιο επί λέξη απόδοση, γιατί μου φαίνεται πιο δόκιμη ως μεταφραστική επιλογή, δεδομένου ότι ο Ey μιλούσε για ιεραρχημένες δομές. Και στις δύο αυτές περιπτώσεις αποδόμησης, της συνείδησης ή της προσωπικότητας, τα συμπτώματα προέρχονται κυρίως από την απελευθέρωση κατώτερων εγκεφαλικών κέντρων. Προέρχονται δηλαδή από την αντίδραση των ψυχικών δομών που απέμειναν υγιείς και όχι από αυτή καθαυτήν τη βλάβη, εξ ου και ο όρος οργανο-δυναμισμός. Τα συμπτώματα της αντίδρασης του ψυχισμού, που δεν έχει θιγεί από την ασθένεια, αποτελούν τη θετική δομή της ψυχικής πάθησης, σύμφωνα με τη θεωρία του Ey. Αναγνωρίζουμε εδώ τη συμβολή της θεωρίας της Gestalt του Goldstein, θεωρία κατά την οποία είναι το σύνολο του οργανισμού im Ganzheit που αντιδρά στον ζημιογόνο παράγοντα. Με τον όρο οργανο-κλινική απόκλιση ο Ey ονόμαζε το περιθώριο απροσδιοριστίας και ελαστικότητας που παρεμβάλλεται ανάμεσα στην άμεση επενέργεια των εγκεφαλικών δυσλειτουργιών (και γενικότερα των σωματικών δυσλειτουργιών) και την κλινική τους έκφραση.

Η θεωρία αυτή επιχειρούσε ν’ αντιταχθεί στην κλασική οργανιστική παράδοση της εποχής που χαρακτηριζόταν «μηχανιστική», κλασικοί εκπρόσωποι της οποίας ήταν οι πολύ σημαντικοί γάλλοι ψυχίατροι de Cléraubault και Guiraud. Σύμφωνα με τη μηχανιστική θεωρία, είναι η ίδια η βλάβη που προκαλεί τα συμπτώματα, τις ψευδαισθήσεις φερ’ ειπείν, τα οποία προσλαμβάνει ο υπόλοιπος ανέπαφος ψυχισμός, δίνοντάς τους τις παραληρηματικές εξηγήσεις. Η μηχανιστική αυτή αντίληψη ο Henri Ey θεωρούσε ότι ήταν κάτι σαν νευρολογική θεωρία για την ψύχωση. Ο ίδιος έλεγε ότι οι νευρολογικές παθήσεις διαφέρουν από τις ψυχιατρικές, στις οποίες, σημειωτέον, συμπεριελάμβανε την άνοια, την προϊούσα γενική παράλυση και τη διανοητική σύγχυση. Συνόψιζε δε τις διαφορές αυτές στα εξής σημεία: Οι νευρολογικές παθήσεις ήταν παθήσεις που αφορούσαν το εργαλειακό λειτουργικό επίπεδο. Δηλαδή προκαλούσαν βλάβες στα απομονωμένα λειτουργικά όργανα, οι οποίες δημιουργούσαν ελλειμματικότητα μόνο στις συγκεκριμένες λειτουργίες, αφήνοντας τις υπόλοιπες ανέπαφες. Επίσης, επρόκειτο για παθήσεις που έπλητταν τις στοιχειώδεις λειτουργίες, αφήνοντας ακέραιες τις ανώτερες ολικές λειτουργίες, όπως η συνείδηση, η κοινωνική δραστηριότητα και η κρίση. Και είχαν επίσης μεγάλη αξία εντοπισμού όσον αφορά το σημείο του εγκεφάλου που είχε υποστεί τη βλάβη.

Αντίθετα, κατά τον Ey, οι ψυχιατρικές παθήσεις ήταν παθολογίες του ενεργειακού λειτουργικού επιπέδου και αφορούσαν τις λειτουργίες σύνθεσης και οργάνωσης των κοινωνικών σχέσεων. Ήταν ολικές αποδομήσεις. Για παράδειγμα, η διανοητική σύγχυση, το παραλήρημα και η σχιζοφασία αφορούσαν το σύνολο της ψυχικής ζωής. Συνιστούσαν επίσης μια καρατόμηση της λειτουργικής αρχιτεκτονικής του εγκεφάλου. Δηλαδή ένα κατώτερο επίπεδο δεν εμφανιζόταν παρά όταν, όπως είπα πριν, καταστρέφονταν τα ανώτερα από αυτό λειτουργικά επίπεδα. Για παράδειγμα, το σύνδρομο διάσχισης στη σχιζοφρένεια δεν εμφανιζότανε, εκτός και αν εξαφανίζονταν οι ανώτερες δραστηριότητες της εσκεμμένης και εκούσιας δραστηριότητας κ.λπ. Ο ονειρισμός δεν εμφανιζόταν παρά όταν κατέρρεε η λειτουργία της συνείδησης και ο σχετικός με αυτή χωροχρονικός προσανατολισμός. Η αξία εντοπισμού αυτών των παθήσεων ήταν μικρή ή δεν υπήρχε. Γιατί, ακόμη και αν αποδεικνυόταν ότι η βλάβη των τάδε σημείων του εγκεφάλου προκαλούσε μία ομοιόμορφη αποδόμηση, θα δημιουργούσε ούτως ή άλλως βαθμίδες, δηλαδή διαφόρων τύπων ψυχώσεις. Συνεπώς, έλεγε ο Εy, αν και υπάρχει εγκεφαλική βλάβη και στις ψυχιατρικές παθήσεις, η βλάβη αφορά την αποδυνάμωση των ενεργειακών διαδικασιών που είναι απαραίτητες στην εκτύλιξη των ψυχικών λειτουργιών. Δηλαδή, οι ψυχώσεις δεν εξαρτώνται άμεσα από το σημείο της έδρας της βλάβης.

Το κανονικό πρότυπο των ψυχικών παθήσεων για τον Ey, όπως και για τον παλαιότερο Moreau de Tours, ήταν το όνειρο το οποίο δημιουργείτο από τη φυσιολογική αποδόμηση που συνιστά ο ύπνος. Ο Ey διεκδικούσε εξ άλλου καταβολές για τη θεωρία του στον Moreau de Tours. Τέλος, να σημειώσουμε πως θεωρούσε επίσης ότι η τρέλα προσβάλλει την ελευθερία του ατόμου, με την έννοια του ότι του αφαιρεί την ελεύθερη βούληση.

Σύμφωνα με τον Georges Lanteri-Laura, ο οργανο-δυναμισμός υπήρξε η τελευταία απόπειρα της γαλλικής ψυχιατρικής να έχει μια ενιαία θεωρία για την ψυχική ασθένεια που κλείνει έτσι την τρίτη περίοδο της ψυχιατρικής. Δηλαδή την περίοδο μετά το 1930 που, κατά τον Lanteri-Laura, ψυχίατροι του αναστήματος του Binswnanger και του Minkowski επιχειρούσαν μια συνολική εξήγηση της ψυχοπαθολογίας βασιζόμενοι ο καθένας σε διαφορετικές βασικές έννοιες. Η περίοδος αυτή λήγει με τον θάνατο του Εy το 1977.

H επιχειρηματολογία του Jacques Lacan εναντίον του οργανο-δυναμισμού ⁸

Ο Henri Ey είχε οργανώσει στο ψυχιατρικό νοσοκομείο της Bonneval που διηύθυνε μια σειρά συνεδρίων ψυχιατρικής. Το τρίτο χρονολογικά από αυτά έγινε το 1946 και είχε τίτλο «Το πρόβλημα της ψυχογένεσης και οργανογένεσης των νευρώσεων και ψυχώσεων». Στο συνέδριο αυτό, που είχε ως επίκεντρο τη συζήτηση γύρω από τη θεωρία του οργανο-δυναμισμού την οποία είχε αναπτύξει ο Ey, συμμετείχαν μερικοί από τους κυριότερους εκπροσώπους της γαλλικής ψυχιατρικής, μεταξύ των οποίων και ο ψυχίατρος και ψυχαναλυτής Jacques Lacan. Ας έρθουμε τώρα στην ομιλία του Jacques Lacan στη Bonneval, που είχε τίτλο «Λόγος γύρω από την ψυχική αιτιότητα» (υπενθυμίζω ότι ο όρος αυτός της ψυχικής αιτιότητας ήταν του Kretschmer). Η ομιλία ήταν ιδιαίτερα επηρεασμένη από τη φιλοσοφία του Hegel. Να πω καταρχήν ότι η σχέση του Lacan και του Henri Ey ήταν έντονα συναδελφική και φιλική την περίοδο που οι δύο αυτοί σημαντικοί ψυχίατροι ειδικεύονταν στο ψυχιατρικό νοσοκομείο Ste-Anne στο Παρίσι. Θα σημειώσω ότι η τάση και των δυο την περίοδο εκείνη, αλλά και η τάση του κοινού τους δασκάλου στην ψυχιατρική Claude, ήταν ιδιαίτερα επηρεασμένες από τη γερμανόφωνη ψυχιατρική, η οποία ήταν οντολογικά προσανατολισμένη ήδη από τον Griesinger. Έκτοτε οι πορείες τους δεν έπαψαν να διαφοροποιούνται τόσο όσον αφορά τη θεωρητική προσέγγιση του καθενός όσο και τον τύπο άσκησης, που ήταν η ψυχανάλυση για τον Lacan και η ψυχιατρική του ασύλου για τον Ey.

Παρά την αυστηρή κριτική που θα ασκήσει o Lacan στον οργανο-δυναμισμό, στο συνέδριο αυτό του 1946, δεν θα παραλείψει να τιμήσει τόσο τη μνήμη της παλιάς του φιλίας με τον Ey όσο και να υπενθυμίσει την πάλαι ποτέ κοινή τους αντίθεση στις μηχανιστικές θεωρίες στην ψυχιατρική. Τον εντυπωσιάζει, λέει λοιπόν, να βρίσκει τον παλιό του φίλο στην αντίπερα όχθη, να υποστηρίζει δηλαδή μια θεωρία όπως αυτή του οργανο-δυναμισμού που, κατά τη γνώμη του, έχει αμελητέες διαφορές από τις μηχανιστικές θεωρίες. Θα εξάρει επίσης στην ομιλία του την προσφορά του Ey στη γαλλική ψυχιατρική, χαρακτηρίζοντάς τον εκπολιτιστή στον τομέα της ψυχιατρικής, στον βαθμό που ο Ey, σύμφωνα με τον Lacan, άλλαξε το τοπίο σε ότι αφορά την ανθρωπιστική αντιμετώπιση των ασθενών στα άσυλα της Γαλλίας.

H κριτική αυτή του θα είναι επίσης ευκαιρία να αναπτύξει τη δική του θεωρία περί ψυχώσεων. Θα πει ότι ο Εy, παρά την οξύτητα της λογικής του και τη στιβαρότητα της θεωρίας του, διέπραξε έναν εσφαλμένο συλλογισμό, γιατί στην πορεία ανάπτυξης του επιχειρήματός του βρίσκεται όλο και περισσότερο σε αντίφαση με το πρωταρχικό πρόβλημα που υποτίθεται ότι λύνει. Οι ίδιοι οι μαθητές του Ey, δηλαδή ο Ηécaen, ο Follin και ο Bonnafé, λέει ο Lacan, είχαν δείξει, στο προηγούμενο συνέδριο της Bonneval το 1943 –πάνω στη διαφορά της νευρολογίας από την ψυχιατρική–, ότι η θεωρία του Jackson –και κατ’ επέκταση αυτή του Ey– φέρνουν στο ίδιο επίπεδο τις ψυχιατρικές και τις νευρολογικές διαταραχές κατά τρόπο που δεν μπορούν να διαχωριστούν η άνοια από την αφασία, οι νευραλγίες από την υποχονδρία, οι ψευδαισθητώσεις από τις ψευδαισθήσεις και η αγνωσία από το παραλήρημα. Ο Lacan υπενθύμισε επί τη ευκαιρία τον διάσημο άρρωστο των Gelb και Goldstein (που είχε ήδη σχολιαστεί από τον Μerleau-Ponty και τον Jaspers) ο οποίος, έχοντας βλάβη στον ινιακό λοβό που του κατέστρεψε τις δύο πληκτραίες σχισμές, παρουσίαζε ψυχική τύφλωση και πολλαπλές διαταραχές τύπου αγνωσίας οι οποίες όμως δεν περιορίζονταν σε στοιχειώδεις γνωστικές δυσλειτουργίες. Ο ασθενής είχε, πιο συγκεκριμένα, ασυμβολία όλου του αισθητικού πεδίου. Η σχέση του επίσης με το περιβάλλον ήταν αποκλειστικά άμεση όσον αφορά τη χρονικότητα. Δηλαδή γινόταν διαμέσου και μόνο των τρεχόντων γεγονότων, πράγμα που του απαγόρευε κάθε φαντασία –και συνεπώς–, κάθε αφηρημένη και κάθε υποθετική σκέψη. Η δυσκολία του αυτή είχε φερ’ ειπείν συνέπειες μεταξύ άλλων στη σεξουαλική του ζωή, που η αμεσότητα στη χρονικότητα αντανακλούσε στη βραχύτητα της σεξουαλικής πράξης ή ακόμη στην ενδεχόμενη διακοπή της πράξης με αδιαφορία. Δανειζόμενος την ορολογία του Εy, ο Lacan θα πει ότι η κατάσταση αυτή, αν και κλασικά νευρολογικής φύσης, θα ήταν, εν αντιθέσει με την ιδέα που υποστήριζε ο Ey για τις νευρολογικές παθήσεις, μια συνολική αποδόμηση. Η δε –λεγόμενη από τον Εy– όργανο-κλινική απόκλιση, φαινόταν στον Lacan αρκετά αντιπροσωπευμένη –στο περιστατικό αυτό– από την απόσταση μεταξύ του εντοπισμού της βλάβης στην προβλητική περιοχή της όρασης και, από την άλλη μεριά, από την κλινική επέκταση της βλάβης σε ολόκληρη τη σφαίρα του συμβολισμού. Και αν ο Εy, είπε ο Lacan, του απαντούσε ότι αυτό που κάνει τον άρρωστο αυτόν να διαφέρει από έναν ψυχιατρικό άρρωστο είναι η απουσία αντίδρασης της εναπομείνασας υγιούς προσωπικότητας, θα του απαντούσε ότι –τουναντίον– ο άρρωστος αυτός, αν και διατηρεί τη στερεότυπη επαγγελματική του δραστηριότητα, αναπολεί τις προηγούμενες θρησκευτικές και πολιτικές του θεωρητικές αναζητήσεις που του είναι πλέον απαγορευμένες από την ασθένεια. Και ότι επίσης προσπαθεί να αναπληρώσει τα ελλείμματά του χρησιμοποιώντας τις υπόλοιπες συμπεριφορές που του είχαν παραμείνει δυνατές. Δηλαδή, συνοψίζοντας, λέει ότι, αν o Εy του απαντούσε ότι ο άρρωστος αυτός πάσχει από νοητικές διαταραχές, εννοώντας τες ως εργαλειακού τύπου, θα τίθετο το ερώτημα του σε τι διαφέρουν αυτές εν τέλει από τις άλλες που ονομάζει ολικές αποδομήσεις. Αυτά όσον αφορά τον άρρωστο αυτό και την αντινομία που ο Lacan έβρισκε, δικαιολογημένα πιστεύω, ότι χαρακτήριζε την θεωρία του Henri Εy.