Το στίγμα που συνδέεται με την ψυχική νόσο και ειδικότερα με τη σχιζοφρένεια έχει από ετών αποτελέσει αντικείμενο ειδικών αναφορών στη βιβλιογραφία.^1,2 Τα τελευταία χρόνια έχει παρατηρηθεί αυξημένο ερευνητικό ενδιαφέρον για την εξέταση των παραμέτρων βάσει των οποίων πραγματοποιείται η παρουσίαση της ψυχικής νόσου από τα ΜΜΕ. Όταν, πριν από περισσότερο από 10 χρόνια, το Πρόγραμμα «αντι-στίγμα» του Ερευνητικού Πανεπιστημιακού Ινστιτούτου Ψυχικής Υγιεινής (ΕΠΙΨΥ) ξεκίνησε να καταγράφει συστηματικά τις αναπαραστάσεις της ψυχικής ασθένειας στα ΜΜΕ, η έννοια της ψυχικής διαταραχής έμοιαζε πολύ περισσότερο ανοίκεια και μακρινή απ’ ό,τι είναι σήμερα.^3-6

Ενδεδυμένη με πλήθος στερεότυπα και προκαταλήψεις, παρέπεμπε σε έναν ασαφή και απροσδιόριστο «Άλλο», που ο κοινός νους τοποθετούσε στον φαντασιακό αντίποδα των οικείων βιωμάτων του. Η εμπειρία και οι γνώσεις του κοινού για την ψυχική νόσο αντλούνταν ως επί το πλείστον από τις τρομολαγνικές κινηματογραφικές της ενσαρκώσεις ή την αβασάνιστη απόδοση ακροτήτων της επικαιρότητας σε «ψυχικά διαταραγμένους δράστες».

Ο κεντρικός ρόλος των ΜΜΕ στη διαμόρφωση των αντιλήψεων του κοινού για τις ψυχικές διαταραχές και την αναπαραγωγή των προκαταλήψεων και του στίγματος απέναντι στους πάσχοντες αποτέλεσε το έρεισμα για μια συστηματική ερευνητική αποτύπωση των μηντιακών αναπαραστάσεων της ψυχικής νόσου στον ημερήσιο ειδησεογραφικό τύπο το 2001.^6-8

Τα ευρήματα αυτής της πρώτης έρευνας του Προγράμματος «αντι-στίγμα» επιβεβαίωσαν την τεκμηριωμένη από τη διεθνή βιβλιογραφία ανατροφοδότηση των αρνητικών κοινωνικών στάσεων απέναντι στην ψυχική νόσο από τα ΜΜΕ, με έμφαση στην υποτιθέμενη επικινδυνότητα των ασθενών. Ειδικότερα ο όρος «σχιζοφρένεια», που στις προσλήψεις του κοινού φαινόταν να έχει αμυδρή και μόνο συνάφεια με το πραγματικό περιεχόμενο της ιατρικής οντότητας στην οποία αντιστοιχεί, βρέθηκε, εκτός από τη σύνδεσή του με τη βία και την εγκληματικότητα, να χρησιμοποιείται κατά κόρον με απαξιωτική μεταφορική σημασία σε ένα ευρύ φάσμα άσχετων με την ψυχική ασθένεια θεματικών πεδίων.

Δέκα χρόνια μετά, κατά τα οποία διενεργήθηκαν πολλές και ποικίλες δράσεις, παρεμβάσεις και επικοινωνιακά «ανοίγματα» για τον αποστιγματισμό της ψυχικής ασθένειας, μια νέα έρευνα τύπου, με την ίδια μεθοδολογία που ακολουθήθηκε στην πρώτη μελέτη του 2001, προσέφερε τη δυνατότητα να αποτιμηθούν συστηματικά οι αλλαγές στη δημόσια εικόνα της ψυχικής νόσου.^9-10

Συγκρίνοντας λοιπόν τα νέα στοιχεία του 2011 με αυτά του 2001, φαίνεται πως το τρομολαγνικό στερεότυπο που συνδέει τη βία με την ψυχική ασθένεια, συχνά εμφανίζοντάς τες σε αναπόδραστη αλληλουχία, έχει υποχωρήσει αισθητά στον ειδησεογραφικό λόγο. Μετά από μια δεκαετία παρεμβάσεων ενημέρωσης και ευαισθητοποίησης στο ευρύ κοινό, αλλά και σε ειδικούς πληθυσμούς, όπως οι επαγγελματίες των ΜΜΕ, φαίνεται πως η αναπαραγωγή των παρερμηνειών και των παραπλανητικών αντιλήψεων για την ψυχική ασθένεια –βασικών συστατικών στοιχείων του στιγματισμού– έχει δώσει τη θέση της σε έναν πιο υπεύθυνο χειρισμό του ευαίσθητου αυτού θέματος, τουλάχιστον στον χώρο των έντυπων μέσων.

Παρόλα αυτά, η σύνδεση της ψυχικής ασθένειας με την ακραία βία παραμένει στην «πρώτη γραμμή» της σχετικής μηντιακής θεματολογίας. Αν και η παρουσίαση είναι πιο ουδέτερη –αρκετά προσεκτική, θα έλεγε κανείς, ώστε να μην παραβιάζει την πολιτική ορθότητα–, αν και οι άκριτες αποδόσεις της εγκληματικότητας στην ύπαρξη ψυχικής διαταραχής παραμένουν άρρητες, ο συγκινησιακός αντίκτυπος του θέματος και η συναισθηματική εμπλοκή του δέκτη είναι η αμείλικτη οδός προς τη δημοσιότητα. Χαρακτηριστική η περίπτωση του νορβηγού βομβιστή που σκόρπισε τον θάνατο στο νησί Ουτόγια τον Μάρτιο του 2011: τα μισά σχεδόν δημοσιεύματα του δείγματος της έρευνας, τα οποία συναποτέλεσαν την κατηγορία «Βία και ψυχική ασθένεια», αναφέρονται σε αυτή τη μεμονωμένη περίπτωση. Είτε διατυπώνουν εικασίες για το πιθανολογούμενο ψυχοπαθολογικό υπόβαθρο της πράξης του, είτε αναφέρονται σε στοιχεία της ψυχιατροδικαστικής πραγματογνωμοσύνης (στην πλειοψηφία των περιπτώσεων τηρώντας έναν κώδικα δεοντολογίας ως προς την αντικειμενικότητα της παρουσίασης), σε κάθε περίπτωση η θεματολογία της ακραίας βίας φέρνει την ψυχική ασθένεια στο προσκήνιο.

Άλλες πτυχές της ζωής των ψυχικά πασχόντων –οι διεκδικήσεις τους, ο καθημερινός αγώνας απέναντι σε μια αρρώστια χρόνια και ύπουλη– συνεχίζουν να μοιάζουν σαν να μην αφορούν το κοινωνικό γίγνεσθαι. Μόνη εξαίρεση, οι οδυνηρές διαπιστώσεις για την οπισθόδρομη πορεία της Ψυχιατρικής Μεταρρύθμισης, για την κατάρρευση των κεκτημένων της αποασυλοποίησης, στο ευρύτερο πλαίσιο της στηλίτευσης των ανεπαρκειών του δημόσιου συστήματος υγείας, ενός πλαισίου πάντα επίκαιρου στα Μέσα.

Σήμερα, υπό το δυσοίωνο πρίσμα της τρέχουσας οικονομικής κατάστασης,^11-13 το μηντιακό ενδιαφέρον έχει στραφεί, αποκλειστικά σχεδόν, στην κρίση. Ωστόσο η εστίαση των μηχανισμών ανάδειξης ειδησεογραφικά «ελκυστικών» θεμάτων έχει μετατοπιστεί στον κύριο όγκο της κοινωνίας –πλέον η ακρότητα, η βαναυσότητα και ο παραλογισμός αφορά τον μέσο άνθρωπο, όλους μας. Ο κοινωνικά εξοβελισμένος «ψυχασθενής» του παρελθόντος είναι πια ένα φάντασμα για την επικαιρότητα και την κοινή γνώμη; Ή μήπως τα φαντάσματα της ψυχικής οδύνης τα συναντά κανείς πια σε κάθε γωνία του δρόμου ή στη διπλανή πόρτα; Πόσο βάρος έχουν για τα ΜΜΕ, τον «καθρέφτη της κοινωνίας», οι άνθρωποι που παλεύουν με τους εφιάλτες της ψυχικής αρρώστιας αποκλεισμένοι από κοινωνικές παροχές, άνθρωποι που δεν μπορούν να αγοράσουν τα φάρμακά τους, που αναγκάζονται να μειώσουν τη δοσολογία τους για να «βγάλουν» το μήνα;