Ο ψυχαναλυτής‑ποιητής Σωτήρης Μανωλόπουλος, λέω και ποιητής διότι ο ποιητικός ψυχαναλυτικός λόγος διατρέχει το βιβλίο του, συνδέει το τραγικό –όπως το λέει– της ανθρώπινης ιστορίας (η τραγική ανάγνωση της ιστορίας) με τη σκιά της κληρονομιάς. Μια σκιά που παραπέμπει, κατά τον συγγραφέα, στα ανεπεξέργαστα στοιχεία τα οποία συναντούμε στα θεμέλια της δομής του ατόμου και από κει στα δυναμικά της ομάδας. Αυτή είναι η τραγικότητα του υποκειμένου και, κατά συνέπεια, της ομάδας, των θεσμών. Το τραγικό, λοιπόν, βρίσκεται στη σκιά που αφήνει το αμεταβόλιστο ίζημα και το οποίο μπορεί να βαραίνει, να σκιάζει τη μία γενιά μετά την άλλη. Τα ίχνη αυτού του ιζήματος θα ανιχνεύσουμε στην πρώτη σχέση μητέρας‑παιδιού, εκεί δηλαδή όπου οι πρώιμες διεγέρσεις δε θα βρουν πάντα τον δρόμο του νοήματος. Η ανάγκη να δοθεί νόημα σ’ αυτό το ίζημα οδηγεί στη δημιουργία θεσμών και ομάδων, στο «ετερίζεσθαι».

Γιατί απευθυνόμαστε στον άλλον; αναρωτιέται ο Σ. Μανωλόπουλος. Το κάνουμε γιατί η ελπίδα μας είναι πως ο άλλος θα κατανοήσει και θα ερμηνεύσει αυτά που το υποκείμενο δεν είναι σε θέση να κάνει από μόνο του. Το υποκείμενο, εντασσόμενο στην ομάδα, μπαίνει σε μια διαδικασία η οποία έχει ήδη ξεκινήσει. Η ερμηνεία αρχίζει από τη σχέση του μωρού‑μητέρας, για να φτάσει μέχρι τη λειτουργία και τη θέση του ατόμου μέσα στη θεσμική ομάδα.

Ο Σ. Μανωλόπουλος χρησιμοποιεί ως άξονα‑εργαλείο κατανόησης και επεξεργασίας αυτών των σχέσεων την έννοια και τη λειτουργία της μεταβίβασης. Αν και ο συγγραφέας αξιοποιεί την έννοια της μεταβίβασης και στα δύο πεδία (αυτό της αναλυτικής εργασίας και εκείνο των κοινωνικών θεσμών), εντούτοις, ως προσεκτικός μελετητής, διακρίνει τη διαδικασία της μεταβίβασης, ως έχουσα διαφορετικές ποιότητες μέσα στην ανάλυση, από αυτή στη λειτουργία  της ομάδας.

Η μεταβίβαση στην ψυχαναλυτική σχέση αποκτά ένταση και πυκνότητα, μας λέει. Γι’ αυτό χρειάζεται ερμηνεία. Η ένταση και η πυκνότητα αποκτούν νόημα μέσα από την ερμηνεία. Η διαφορά είναι ουσιαστική και τα δύο πεδία δεν πρέπει να συγχέονται. «Οι θεσμοί μάς παρέχουν αφηγήσεις οι οποίες περιβάλλουν με νοήματα τις λειτουργίες τις οποίες υπηρετούμε» λέει ο Σ. Μανωλόπουλος.

Ναι, πράγματι, τα νοήματα που θα περιβάλλουν τις αφηγήσεις μας, με μία όμως σοβαρή προϋπόθεση, θα πρόσθετα. Να είναι εν ισχύ οι ψυχικές εκείνες δομές όπως το υπερεγώ, πράγμα όχι πάντως αυτονόητο, δεδομένου ότι οι ομάδες, στο όνομα των θεσμών, μπορούν εύκολα να καταφεύγουν σε προβολές, εκλογικεύσεις, εξιδανικεύσεις και ιδεώδη. Για παράδειγμα: αυτό δεν αφορά εμένα, αλλά εσένα και τους άλλους (προβολή). Από την άλλη, ο ηγέτης και ο αρχηγός, ο θεσμός σε τελευταία ανάλυση, λειτουργώντας ως αποδέκτης των προβολών του ιδεώδους εγώ, γεννά φανατική αφοσίωση σε μια ιδέα, σε έναν αρχηγό, υποβαθμίζοντας έτσι τον κριτικό παράγοντα του υπερεγώ, ελευθερώνοντας κατ’ αυτόν τον τρόπο την καταστροφικότητα και την επιθετικότητα. (Ο Φρόιντ, στο Group Psychology, μας έχει περιγράψει τέτοιες εκτροπές.) Ανάλογους κινδύνους άλλωστε επισημαίνει και ο συγγραφέας στο κεφάλαιο του βιβλίου του: «Το υπερεγώ, οι εξιδανικεύσεις. Ο χαρακτήρας».

Τη λειτουργία των ομάδων‑θεσμών ως αντιτραυματικό μηχανισμό, και μάλιστα ως απόπειρα διαχείρισης του λεγόμενου αρνητικού του τραύματος, τη γνωρίζουμε από τη φροϋδική θεωρία. Μπορεί να προσφέρουν –οι ομάδες– ένα πρώτο ανάχωμα εναντίον του τραύματος, ένα πρώτο, θα λέγαμε, αντιτραυματικό δέσιμο, χωρίς να παίρνει την ποιότητα και τα χαρακτηριστικά του δευτερογενούς συμβολισμού.

Επανέρχομαι στο τραγικό. Ενώ έχουμε προσεγγίσει το τραγικό από την πλευρά της σκιάς της κληρονομιάς, με άλλα λόγια στις ρίζες των ενστικτωδών ενορμήσεων και στην παιδική παντοδυναμία, τώρα ο συγγραφέας μάς εισάγει την αίσθηση του τραγικού και στις θετικές πλευρές του απαρτιωμένου εγώ, το οποίο συνοδεύει και ρυθμίζει επιθυμίες και απωθήσεις, και συνεχίζει: τα πράγματα αποκτούν νόημα επειδή τελειώνουν. Προφανώς ο Σ. Μ. μιλάει για τη διαδικασία του πένθους, της νοηματοδότησης και του συμβολισμού, του άγχους του ευνουχισμού.

Ναι, κατανοώ πολύ καλά τη θέση του πως «η αίσθηση του τραγικού θα σήμαινε την ικανότητα επαφής με τις ασυνείδητες διεργασίες και τη δυνατότητα να βάλει κανείς μέτρο εκεί που δεν υπάρχει» (σελ. 39). Όμως εδώ θα πρέπει να δώσουμε τον χώρο που ανήκει στην ψευδαισθητική ικανοποίηση της επιθυμίας και στην ευχαρίστηση της ελευθερίας που μπορεί να νιώσει το υποκείμενο εμπρός στη νοηματοδότηση και το αέναο του συμβολισμού. Επομένως δε θα απομακρυνόμασταν από τη γραμμή του τραγικού; Να μη θεωρήσουμε δηλαδή μόνο τραγικό «την ανάγκη για σημασίες» (σελ. 44). Η νοηματοδότηση, το αέναο των νοημάτων, είναι μια ανάγκη. (Ο Φρόιντ έχει μιλήσει για «compulsion to associate».) Θεωρώ αυτή την προβληματική ως μία από τις πιο σημαντικές πλευρές αυτού του βιβλίου.

Προβληματίζομαι, όμως, όταν σκέφτομαι τις πηγές, τις ρίζες της έννοιας του τραγικού και της τραγωδίας. Η τραγωδία είναι μία μορφή δράματος που οδηγεί τον θεατή σε κάθαρση. «…δι’ ελέου και φόβου περαίνουσα την των τοιούτων παθημάτων κάθαρσιν» λέει ο Αριστοτέλης. Η κάθαρση είναι εκφόρτιση; Αν ναι, όπως πιστεύω, τότε θα προσεγγίζαμε, στο σημείο αυτό, το θέμα μας και από μια διαφορετική οπτική και θα απομακρυνόμασταν από την άποψη μόνο πως το τραγικό έχει σχέση με τη «δυνατότητα να βάλει κανείς μέτρο εκεί που δεν υπάρχει». Έτσι δε θα δίναμε «εμπιστοσύνη σε μία αναπαράσταση» (σελ. 57), για να πάρω‑δανειστώ τον τίτλο ενός υποκεφαλαίου του βιβλίου; Εμπιστοσύνη στην ευχαρίστηση και ελευθερία της δυνατότητας του υποκειμένου να δημιουργεί νέους ψυχικούς δεσμούς‑θεσμούς και ιστούς. Τραγική είναι η αίσθηση του προσωρινού των δεσμών νοήματος.

Τα τρία παραδείγματα θεσμικής πράξης, τα οποία επικαλείται ο συγγραφέας διαβαίνοντας τον χώρο της τέχνης, της λογοτεχνίας, της καλλιτεχνικής δημιουργίας (ο μύθος του Προμηθέα, το κινηματογραφικό φιλμ Η πτώση, που μιλάει για την πτώση του Χίτλερ, Η τρικυμία του Σαίξπηρ), μας δείχνουν πειστικά την τραγική ανάγνωση της ιστορίας, αλλά και την απελευθέρωση από την τραγική κληρονομιά της (σελ. 67). Η διεργασία του πένθους, με άλλα λόγια η παραίτηση από τη φαντασίωση της παντοδυναμίας, νομίζω μας το αποδεικνύει. Άλλωστε στο τρίτο παράδειγμα της θεσμικής πράξης (Τρικυμία), ο Σαίξπηρ ονομάζει «ωραίο το γένος των ανθρώπων».

Το τραγικό βέβαια συνίσταται στο γεγονός πως, για να δώσουμε νόημα στην ιστορία μας, πρέπει να τραυματιστούμε. Αυτή η τραυματογένεση –λέει ο Σ. Μ.– συνιστά την Ανάγκη που μας κινεί να νοήσουμε τον εαυτό μας και τον κόσμο. Ανοίγει τον δρόμο στην υποκειμενοποίηση και στην ανάγκη για γεγονότα που θα λειτουργήσουν ως αφετηρία μιας ψυχικής εργασίας. Έτσι αρχίζει το ταξίδι για την Ιθάκη (σελ. 127).

Από τις σωματικές πηγές, λοιπόν, τις διεγέρσεις, στην ενόρμηση και τέλος στους εκπροσώπους της. Οι σωματικές όμως πηγές, φέρουσες τα ίχνη του σώματος, αλλά και την ιστορία της μητέρας, αποτελούν ταυτόχρονα το έναυσμα για το ψυχικό ταξίδι, συνιστώντας και τη σκιά της κληρονομιάς με τη διάσταση που δώσαμε λίγο πριν, δηλαδή στα στοιχεία που μένουν ανεπεξέργαστα και τα οποία το άτομο θα προσπαθεί σε όλη τη διάρκεια του ταξιδιού του να διαχειριστεί ερμηνεύοντας, ζητώντας ερμηνευτή στη σχέση του με το αντικείμενο. Το αντικείμενο εδώ δεν είναι μόνο ο άλλος, αλλά και η θέσπιση δεσμών, των ομάδων, των θεσμών. Ελπίζει έτσι πως θα διαχειριστεί καλύτερα, θα μπορέσει να οικειοποιηθεί την τραγική ανάγνωση της ιστορίας του. Να οικειοποιηθεί, και δε θα είναι απλός αναγνώστης, ο οποίος χρησιμοποιεί το λεξικό για να καταλάβει το νόημα των λέξεων. Γι’ αυτό προτιμώ τον όρο που χρησιμοποιεί ο Σ. Μ.: «να ερμηνεύσει», και όχι «μεταφράσει» ή «αποκωδικοποιήσει».

Ο Σ. Μ. συνοψίζει: «Αυτό σημαίνει αίσθηση του τραγικού: η ανάδυση μιας αναπαράστασης από το άπειρο της πρωταρχικής συγχώνευσης, η εσωτερίκευση και η ανάληψη της ευθύνης, του νοήματος». Προσθέτω και υπογραμμίζω: η ανάδυση της αναπαράστασης, συνιστώντας την πεμπτουσία της υποκειμενοποίησης, επομένως το εφαλτήριο της ίδιας της ελευθερίας. Η οικειοποίηση –η εσωτερίκευση, θα έλεγα, με ψυχαναλυτικούς όρους– ως προϋπόθεση της αποδοχής του τραγικού και τροφός της αυτονομίας του.