Πρόλογος των συγγραφέων

Cogito ergo sum (Σκέπτομαι, άρα υπάρχω). Η φράση αυτή, διατυπωμένη από τον γάλλο φιλό-σοφο Καρτέσιο το 1637» παραμένει ακόμη ίσως η πιο συχνά αναφερόμενη δήλωση στη δυτική φιλο-σοφία. Ένα από τα μεγάλα βιολογικά μαθήματα του 20ού αιώνα, και ένα μάθημα που χρησιμεύ-ει ως αφετηρία αυτού του βιβλίου, είναι ότι ο με-γάλος φιλόσοφος έσφαλε, και αυτό για δύο λό-γους. Πρώτον, χρησιμοποίησε τη φράση αυτή για να τονίσει τον διαχωρισμό που πίστευε ότι υπάρχει μεταξύ του νου και του σώματος. Θεωρούσε ότι η νοητική δραστηριότητα ήταν εντελώς ανεξάρτη-τη από εκείνη του σώματος. Ωστόσο, οι βιολόγοι έχουν πλέον κάθε λόγο να πιστεύουν ότι όλες οι δραστηριότητες του νου προέρχονται από ένα εξει-δικευμένο τμήμα του σώματος μας: τον εγκέφαλο. Συνεπώς, θα ήταν ορθότερο να επαναδιατυπώσουμε τη δήλωση του Καρτέσιου αντιστρέφοντας την: «υπάρχω, άρα σκέπτομαι» –όπως προτείνει ο νευ-ρολόγος Antonio Damasio στο συναρπαστικό του βιβλίο Decartes’ Error (Το λάθος του Καρτέσιου). Με σύγχρονους όρους θα λέγαμε: «έχω εγκέφαλο, άρα σκέπτομαι».

Υπάρχει, ωστόσο, μια δεύτερη και ευρύτερη έννοια κατά την οποία η δήλωση του Καρτέσιου στερείται αλήθειας. Δεν είμαστε αυτοί που είμαστε απλώς επειδή σκεπτόμαστε. Είμαστε αυτοί που είμαστε, διότι μπορούμε να θυμηθούμε αυτά που έχουμε σκεφθεί. Όπως προσπαθούμε να καταδεί-ξουμε στο βιβλίο, κάθε σκέψη που κάνουμε, κάθε λέξη που λέμε, κάθε δράση μας –στην ουσία, η ίδια η αίσθηση του εαυτού και η αίσθηση της σύν-δεσης μας με τους άλλους– οφείλονται στη μνήμη μας, στην ικανότητα του εγκεφάλου μας να κατα-γράφει και να αποθηκεύει τις εμπειρίες μας. Η μνή-μη είναι η συνδετική ύλη της νοητικής μας ζωής, ο σκελετός που στηρίζει την προσωπική μας ιστορία και μας δίνει τη δυνατότητα να μεγαλώνουμε και να αλλάζουμε στη διάρκεια της ζωής μας. Όταν χά-νουμε τη μνήμη, όπως στη νόσο Alzheimer, χάνου-με την ικανότητα να ξαναδημιουργήσουμε το πα-ρελθόν μας και, επομένως, χάνουμε τη σύνδεση με τον εαυτό μας και με τους άλλους.

Στη διάρκεια των τριών τελευταίων δεκαετιών, συντελέσθηκε μια επανάσταση στις γνώσεις μας για τη μνήμη και όσα συμβαίνουν στον εγκέφαλο όταν μαθαίνουμε και θυμόμαστε. Σκοπός μας στο παρόν βιβλίο είναι να σκιαγραφήσουμε τις συναρ-παστικές απαρχές της επανάστασης αυτής και να περιγράψουμε όσα γνωρίζουμε σχετικά με τις διερ-γασίες της μνήμης και τις λειτουργίες των νευρι-κών κυττάρων και των εγκεφαλικών συστημάτων. Περιγράφουμε επίσης το πώς διαταράσσεται η μνή-μη έπειτα από τραυματισμούς ή ασθένειες.

Η σύγχρονη μελέτη της μνήμης έχει δύο πηγές: Κατά πρώτον, τη βιολογική μελέτη της σηματοδό-τησης μεταξύ των νευρικών κυττάρων. Η καθορι-στική ανακάλυψη εδώ έγκειται στο ότι η σηματο-δότηση από τα νευρικά κύτταρα δεν είναι μόνιμη, αλλά μπορεί να τροποποιείται από τη δραστηριό-τητα και την εμπειρία. Έτσι, η εμπειρία μπορεί να καταγραφεί στον εγκέφαλο, και αυτό το κάνει χρη-σιμοποιώντας τα νευρικά κύτταρα ως στοιχειώδεις συσκευές μνημονικής αποθήκευσης. Ως δεύτερη πηγή έχει τη μελέτη των εγκεφαλικών συστημά-των και της γνωστικής λειτουργίας. Η καθοριστι-κή ανακάλυψη εδώ έγκειται στο ότι η μνήμη δεν είναι ενιαία αλλά έχει διάφορες μορφές, οι οποί-ες χρησιμοποιούν διακριτή λογική και διαφορετικά εγκεφαλικά κυκλώματα. Στο βιβλίο προσπαθήσα-με να συνδυάσουμε αυτούς τους δύο ιστορικά δια-φορετικούς κλάδους, ώστε να δημιουργήσουμε μια νέα σύνθεση: μια μοριακή βιολογία του γιγνώσκειν, η οποία τονίζει την αλληλεπίδραση μεταξύ της μο-ριακής βιολογίας της σηματοδότησης και της γνω-στικής νευροεπιστήμης της μνήμης.

Μερικές από τις προόδους που περιγράφουμε εδώ προήλθαν από μελέτες της μνήμης σε νευρω-νικά κυκλώματα απλών ασπόνδυλων ζώων άλλες προήλθαν από μελέτες πιο σύνθετων νευρικών συ-στημάτων, συμπεριλαμβανομένου του ανθρώπινου εγκεφάλου. Μεταξύ των νέων τεχνικών εξελίξεων που προώθησαν την έρευνα αυτή είναι η ικανότητα απεικόνισης του ανθρώπινου εγκεφάλου ενόσω το άτομο μαθαίνει και θυμάται, αλλά και οι γενετικές τεχνικές που διαθέτουμε για τη μελέτη της μνήμης σε άθικτα ζώα, όπως οι ποντικοί.

Το βιβλίο αντικατοπτρίζει την άποψη μας ότι είναι η κατάλληλη στιγμή για να αντιμετωπίσου-με τη μνήμη με τρόπο ώστε να καλύπτεται όλο το εύρος του θέματος – από τον νου μέχρι τα μόρια. Κατά τη διαδικασία της συγγραφής, ως οδηγό εί-χαμε τις προσωπικές μας απόψεις για τη μνήμη και δεν προσπαθήσαμε να καλύψουμε διεξοδικά το θέ-μα. Μάλλον τονίσαμε την έρευνα στην οποία πήρα-με μέρος άμεσα ή που επηρέασε άμεσα τη σκέψη μας. Κάθε κεφάλαιο του βιβλίου αντιπροσωπεύει την κοινή μας προσπάθεια για σύνθεση των σημε-ρινών γνώσεων. Το πρώτο και το τελευταίο κεφά-λαιο τα γράψαμε μαζί, αλλά και τα υπόλοιπα κεφά-λαια αποτελούν προϊόν συνεργασίας. Ο Eric Kandel ασχολήθηκε με το πρώτο γράψιμο των κεφαλαίων που εστιάζονται στους μηχανισμούς της κυτταρι-κής και μοριακής αποθήκευσης (2, 3, 6 και j), ενώ ο Larry Squire των κεφαλαίων που επικεντρώνο-νται στη γνωστική λειτουργία και στα εγκεφαλικά συστήματα (4, 5, 8 και 9)· Στη συνέχεια, κάθε κε-φάλαιο, σχολιάστηκε εκτενώς και αναθεωρήθηκε από τον άλλο συγγραφέα. Αυτές οι εκτενείς, κριτι-κές ανταλλαγές απόψεων οδήγησαν σε μια τελική μορφή του κειμένου, η οποία είναι καλύτερη από οποιανδήποτε θα έγραφε ο καθένας μας χωριστά. Υπό ευρύτερη έννοια, το βιβλίο αντανακλά τον συ-νεχή διάλογο τον οποίο είχαμε τη χαρά να διατη-ρούμε τα τελευταία τριάντα χρόνια και τη φιλία που αναπτύχθηκε από αυτόν. Γράψαμε το ανά χείρας βιβλίο για ένα ευρύ ανα-γνωστικό κοινό. Στον νου μας υπήρχε κυρίως ο γε-νικός αναγνώστης που απολαμβάνει την επιστήμη και ενδιαφέρεται να γνωρίσει τις αξιοσημείωτες νέ-ες ανακαλύψεις για το πώς το νευρικό σύστημα μα-θαίνει και θυμάται. Επειδή μας ενδιέφερε ιδιαίτερα να προσεγγίσουμε τους μη επιστήμονες αναγνώ-στες, οι οποίοι δεν έχουν εξειδικευμένο υπόβαθρο στα θέματα του βιβλίου, έχουμε κάνει, όπου κρίθη-κε απαραίτητο, μια στοιχειώδη εισαγωγή στη σχετι-κή βιολογία και στη γνωστική ψυχολογία. Επιπλέον, επειδή ακριβώς γράφαμε έχοντας στον νου μας τον μη ειδικό, το βιβλίο θα φανεί χρήσιμο σε προπτυ-χιακούς και μεταπτυχιακούς φοιτητές. Πιστεύουμε ότι αυτή είναι η πρώτη αντιμετώπιση της μνήμης που εκτείνεται από τη γνωστική λειτουργία μέχρι τη μοριακή βιολογία, και ελπίζουμε οι φοιτητές να βρουν εδώ μια σαφή και ευανάγνωστη εισαγωγή στο θέμα. Τέλος, οι συνάδελφοι μας στην ψυχολο-γία και στη νευροεπιστήμη, καθώς και οι καθηγη-τές προπτυχιακών και μεταπτυχιακών μαθημάτων, ίσως βρουν το βιβλίο κατατοπιστικό και χρήσιμο ως μια επίτομη επισκόπηση όσων αποτελούν σήμε-ρα μια εξαιρετικά ενεργή και συναρπαστική περιο-χή της επιστημοσύνης και της έρευνας.

Στο έργο της ετοιμασίας της δεύτερης αυτής έκδοσης του βιβλίου μας βοηθηθήκαμε σε μεγάλο βαθμό από τον Ben Roberts, τον νέο μας εκδότη, ο οποίος μας ενθάρρυνε να αναθεωρήσουμε και να ενημερώσουμε το παλιότερο υλικό. Είμαστε επί-σης ευγνώμονες στον επιμελητή τυποτεχνικών ερ-γασιών John Murdzek για το εξαιρετικό έργο του, στην Emiko-Rose Paul για την υπέροχη νέα εικονο-γράφηση, καθώς και στους επιμελητές παραγωγής Jonathan Peck και Joan Keyes. Τέλος, είμαστε ιδι-αίτερα υποχρεωμένοι στους συναδέλφους Michael Anderson, Michael Davis, Charles Gilbert, Alex Martin, Edward Moser, Ken Paller, Peter Rapp και Scott Small, οι οποίοι διάβασαν διάφορα τμήματα του βιβλίου και έκαναν δημιουργικά σχόλια.