Είχα την τύχη να γνωρίσω τον υφηγητή Παθολογίας και για πολλά χρόνια Διευθυντή της Παθολογικής Κλινικής του ΨΝΘ Αντώνιο Βουγιούκα όταν το 1972 άρχιζα την ειδίκευσή μου στην Ψυχιατρική. Να τον γνωρίσω, βέβαια, ως τον άριστο κλινικό και τον θαυμάσιο δάσκαλο που ήταν. Κοντά του δοκίμασα την πρώτη τριβή της συμμετοχής μου σε έρευνα, που έφερε και τη χαρά της πρώτης μου δημοσίευσης. Από τότε κρατάω στη μνήμη μου το μάθημα του Αντώνη Βουγιούκα για τον πόνο στους ψυχωσικούς. Ελάχιστη και σποραδική ήταν τότε η ενασχόληση με το θέμα αυτό. Σήμερα, όπως θα δούμε, αναβιώνει ένα σχετικό ενδιαφέρον. Αναζήτησα το «μάθημα» στο σύγγραμμα Εσωτερική Παθολογία Ψυχωσικών που εξέδωσε το 1976.

Στο γενικό μέρος παρουσιάζονται οι δύο παράγοντες που διαμορφώνουν την ιδιαίτερη παθολογία των ψυχωσικών: (α) όσοι συμμετέχουν στη γενική διαμόρφωση της κλινικής εικόνας, β) όσοι προπαρασκευάζουν τις ειδικές αντιδράσεις τους. Στην πρώτη ομάδα ανήκουν: (α) η μερική ή ολική έλλειψη της αντίληψης του άλγους, (β) η επίδραση των ψυχοτρόπων φαρμάκων, (γ) η ηλεκτροσπασμοθεραπεία, (δ) η έλλειψη συνεργασίας μεταξύ αρρώστου και γιατρού.

Εδώ παρουσιάζονται τα σχετικά με τον πόνο. Η περιληπτική παρουσίαση δύο σύγχρονων μελετών που ακολουθεί, δείχνει πόσο υπήρξε πρόδρομος στο θέμα αυτό. Το αποδείχνει και η αναζήτηση στο Medline άρθρων που έχουν τους όρους pain painless και schizophrenia στον τίτλο τους, η οποία έδωσε τα ακόλουθα αποτελέσματα:

Προ του 1974 υπήρξαν 8 σποραδικές δημοσιεύσεις [ένα το 1955, δύο το 1958, ένα το 1959 ( το αναφερόμενο στο σύγγραμμα άρθρο των Marchand WE et al. Occurrence of painless acute surgical disorders in psychotic patients. N Engl J Med. 1959, 260, 12, 580-5) και ένα το 1960]. Την 5ετία 1974-1979, στην οποία δημοσιεύτηκε και το σύγγραμμα Εσωτερική Παθολογία Ψυχωσικών του Δρ Α. Βουγιούκα, 3 δημοσιεύσεις. Την 5ετία 1975-1979, 12 δημοσιεύσεις. Την 5ετία 1980-1989, 9 δημοσιεύσεις. Την 10ετία 1990-1999, 8 δημοσιεύσεις. Την 10ετία 2000-2009, 18 δημοσιεύσεις. Μεταξύ 2010-2012 (Φεβρουάριος), 16 δημοσιεύσεις. Οι σχετικές με το θέμα «πόνος και σχιζοφρένεια» δημοσιεύσεις φαίνεται να πληθαίνουν μετά το 2000, ιδίως δε από το 2010 και μέχρι σήμερα.

Ενδεικτική σύγχρονη βιβλιογραφία

• Lack of pain in schizophrenia:
  a patient whose arm was burned and amputated
  Virit O, Savas HA, Altindag A.
  General Hospital Psychiatry 2008, 30, 384-385.

Με την ευκαιρία της παρουσίασης ενός ενδιαφέροντος περιστατικού, οι συγγραφείς αναφέρονται στα δεδομένα που υποστηρίζουν εμπειρικά, αλλά όχι αποτελεσματικά, την υποαναλγησία των σχιζοφρενών. Στη συζήτησή τους θα αναφερθούν και σε άλλες περιπτώσεις όπου χάνεται η αίσθηση του πόνου, κατά τις οποίες παρατηρείται αυξημένη παραγωγή των ενδογενών οποιοειδών, για να προσθέσουν πως δεν υπάρχει σήμερα ικανοποιητική ερμηνεία της υποαναλγησίας των σχιζοφρενών. Εντούτοις θα παρατηρήσουν τη συσχέτιση του φαινομένου με τις συνήθεις διαταραχές των ασθενών αυτών στη σκέψη, το συναίσθημα, τα θετικά συμπτώματα και την προσοχή. Θα επισημάνουν όμως την εργασία των Jochum et al. [Psychiatry Res 2006, 142, 151-156] που δεν εστιάζουν την προσοχή στα συμπτώματα, αλλά στους γνωστικούς παράγοντες, όπως οι διαταραχές στις διαδικασίες επεξεργασίας των πληροφοριών. Το στηρίζουν στη σύνδεση της σχιζοφρένειας με δυσλειτουργία της ντοπαμίνης και της γλουταμάτης που φαίνεται να συνδέουν τη σχιζοφρένεια με διαταραχές στο ενδογενές καναβινοειδούς συστήματος. Άλλωστε, διαταραχές στη ντοπαμίνη, την σεροτονίνη, τη γλουταμάτη και το ενδογενές οπιοειδές σύστημα έχουν προταθεί ως παράγοντες που μπορούν να εξηγήσουν την υποαναλγησία των σχιζοφρενών

• Douleur et schizophrénie : mythe et réalité
  Autié A, Montreuilb M, Mouliera V, Brahaa S,
  Wojakiewicza A, Januela D.
  L’Encéphale 2009, 35, 297-303.

Ο πόνος είναι ένα πολυδιάστατο και σύνθετο φαινόμενο που επηρεάζεται από πληθώρα φυσιολογικών, διαπροσωπικών και κοινωνικών παραγόντων, το οποίο υποβάλλει στον καθένα μας ποικίλες αναπαραστάσεις και ερμηνείες. Εντούτοις η φροντίδα του πόνου σε ψυχωσικούς ασθενείς παραμένει δυσχερής. Έχουν αναφερθεί κλινικές παρατηρήσεις με άτυπη συμπεριφορά των ασθενών αυτών απέναντι στον πόνο. Για παράδειγμα, έχουν περιγραφεί περιπτώσεις σχιζοφρενών με περιτονίτιδα, σοβαρά εγκαύματα ή κατάγματα που δεν εκδηλώνουν παρά μόνο έναν ελάχιστο πόνο [J Nerv Ment Dis 2002, 481-483]. Στη σύγχρονη βιβλιογραφία προβάλλονται δύο κυρίως υποθέσεις: (α) οι ασθενείς αυτοί είναι λιγότερο ευαίσθητοι σε επώδυνα ερεθίσματα [Βλ. το ίδιο άρθρο], (β) οι σχετικοί ουδοί είναι ίδιοι με αυτούς των ψυχικα υγιών, αλλά οι σχιζοφρενείς παρουσιάζουν μια κάποια έλλειψη στην έκφραση του πόνου.