Εισαγωγή

Θα ήθελα να συμβάλλω στην ημερίδα αυτή με μια σύντομη αναφορά στη μελέτη του Δημοτικού Βρεφοκομείου Θεσσαλονίκης, που πραγματοποίησα κατά την δεκαετία του 1990.¹ Θα εξηγήσω μέσα από ποιους δρόμους και ποια θεωρητικά ενδιαφέροντα βρέθηκα να ασχολούμαι με το Δημοτικό Βρεφοκομείο Θεσσαλονίκης. Ελπίζω ότι η ανθρωπολογική προσέγγιση και ανάλυση τόσο της ιστορίας όσο και της λειτουργίας ενός τέτοιου προνοιακού θεσμού για παιδιά μπορεί να είναι ενδιαφέρουσα και προκλητική για τους επαγγελματίες του κλάδου.

Οι προνοιακοί θεσμοί θεωρούνται ως ένα εξαιρετικό “παρατηρητήριο” για την ανθρωπολογική μελέτη της συγγένειας, καθώς κα-θιστούν ορισμένες όψεις της ορατές και άρα περιγράψιμες.² Από την άλλη μεριά, η μελέτη της ιστορίας αυτών των θεσμών, δηλαδή η διαχρονική προσέγγισή τους, καθώς και της λειτουργίας τους στο παρόν, δηλαδή η συγχρονική παρατήρησή τους, μπορεί να προσφέρει στους ίδιους τους ενδιαφερόμενους, στα υποκείμενα της έρευνας, μια πρόκληση στη σκέψη τους και τη δουλειά τους.

Θεωρητικές αναζητήσεις και εθνογραφικά παραδείγματα

Βρέθηκα έπειτα από πολλές παλινδρομήσεις να ασχολούμαι με το Δημοτικό Βρεφοκομείο Θεσσαλονίκης μέσα από ένα γενικότερο ενδιαφέρον για την ανθρωπολογία της συγγένειας: τους τρόπους δηλαδή με τους οποίους κάθε κοινωνία αναπαριστά και κατασκευάζει τους συγγενικούς δεσμούς της καταγωγής και του γάμου. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, το ενδιαφέρον μου εστιαζόταν στις σχέσεις των παιδιών με τους γονείς τους, και ιδιαίτερα στο φαινόμενο που περιγράφηκε από τους ανθρωπολόγους με τον όρο «διακίνηση των παιδιών»: τους τρόπους με τους οποίους τα παιδιά βρίσκονται αποχωρισμένα από τους γεννήτορές τους, “αλλάζουν χέρια” και προσδένονται σε διάφορα κοινωνικά σχήματα. Αυτά μπορεί να είναι ανάδοχες ή θετές οικογένειες ή μπορεί να είναι ιδρύματα, προνοιακοί θεσμοί δηλαδή για την προστασία των παιδιών αυτών. Σε κάθε περίπτωση, η μελέτη αυτή της διακίνησης των παιδιών, καθώς φέρνει στο φως ένα φαινόμενο που συχνά είναι κοινωνικά και ψυχικά δυσβάσταχτο, φωτίζει τις πολιτισμικές αντιλήψεις που έχει μια κοινωνία για τη σημασία της καταγωγής, τους γονεϊκούς ρόλους και τους τρόπους που έχει για να πραγματώνει αυτές τις αντιλήψεις, αλλά επίσης και να τις ανατρέπει.

Ένα από τα πρώτα θέματα με τα οποία ασχολήθηκα πριν από το Βρεφοκομείο, ήταν ένα ακραίο παράδειγμα αποχωρισμού των παιδιών από τους γονείς τους, το παράδειγμα του λεγόμενου “παιδομαζώματος” και “παιδοφυλάγματος” κατά τον ελληνικό εμφύλιο.³ Αυτό το ενδιαφέρον ξεκίνησε όταν προσπάθησα να καταλάβω τον τρόπο με τον οποίο ήταν οργανωμένος ο Εθνικός Οργανισμός Προνοίας (ΕΟΠ). Ήταν μια συγχρονική παρατήρηση, η οποία όμως είχε ως προϋπόθεση την ιστορική έρευνα και γνώση, γιατί οι παιδοπόλεις του ΕΟΠ στα τέλη του ’80, όπως τις γνώρισα και τις μελέτησα, είχαν τις ρίζες τους και λειτουργούσαν ακόμα με τρόπους και λογικές που είχαν να κάνουν με τον εμφύλιο πόλεμο και τον τρόπο με τον οποίο βρέθηκε ο παιδικός πληθυσμός στο επίκεντρο της πολιτικής και στρατιωτικής αναμέτρησης.

Στη συνέχεια, καθώς το θεωρητικό ενδιαφέρον μου εστίασε ακόμη περισσότερο στην ανθρωπολογία της γέννησης και την ανθρωπολογία της παιδικής ηλικίας, χρειάστηκα ένα εθνογραφικό παράδειγμα που να αφορά αυτήν την ηλικιακή ομάδα, δηλαδή τα βρέφη και τα πολύ μικρά παιδιά αποχωρισμένα από τους γονείς τους. Αυτό από μόνο του δίνει έναν ορισμό ενός βρεφοκομείου: ένας θεσμός κλειστής περίθαλψης που φροντίζει τα νεογέννητα, τα βρέφη και τα νήπια, που για κάποιο λόγο έχουν βρεθεί αποχωρισμένα από τους γεννήτορές τους. Παιδιά νόμιμα ή εξώγαμα που μέσα από διάφορες διαδικασίες βρίσκονται να ανήκουν στην κατηγορία «τρόφιμοι βρεφοκομείου», που, λίγο πολύ, ισοδυναμεί με την κατηγορία του εκθέτου, έως ότου διευθετηθεί το ζήτημα της υπόστασής τους. Το βρεφοκομείο είναι ένας χώρος και ένας χρόνος περιθωρίου, μέσα στον οποίο κατασκευάζονται ή ανακατασκευάζονται οι συγγενικές σχέσεις αυτών των τροφίμων με τους ενηλίκους που θα τα υποδεχτούν ξανά στην κοινωνία. Ένας χώρος λοιπόν που προσφέρεται για την διερεύνηση των θεωρητικών ερωτημάτων μου σχετικά με τη συγγένεια και την διακίνηση των παιδιών.

Επιτόπια και αρχειακή έρευνα: η ιστορία και η λειτουργία του ιδρύματος

Η έρευνα μου αναπτύχθηκε σε δύο άξονες αλληλοεξαρτώμενους. Καταρχήν, η επιτόπια εθνογραφική έρευνα: η συγχρονική παρατήρηση της καθημερινής λειτουργίας του βρεφοκομείου και η προσπάθεια κατανόησης των στρατηγικών τόσο της διεύθυνσης και του προσωπικού του ιδρύματος όσο και των «πελατών» του, των γονέων των τροφίμων ή των μελλοντικών αναδόχων και θετών γονέων.

Κατά δεύτερον, η διαχρονική προσέγγιση της ιστορίας του βρεφοκομείου, αλλά και της λειτουργίας του σε διάφορες χρονικές περιόδους του 20^ού αιώνα, μέσα από τα αρχεία του ιδρύματος. Ειδικά το Μητρώο Εισαγωγών, με τις 10.000 εγγραφές παιδιών που πέρασαν από το ίδρυμα κατά την διάρκεια του 20^ού αιώνα και η στατιστική επεξεργασία του, στάθηκε μια πολύτιμη πηγή δεδομένων, τόσο ποσοτικών όσο και ποιοτικών.

Η ανάλυσή μου χωρίστηκε σε τρία τμήματα που αφορούν: το πριν από το βρεφοκομείο (τους λόγους που οδήγησαν τα παιδιά αυτά στο βρεφοκομείο μέσα από τις λίγες σχετικά πληροφορίες που υπήρχαν για τους γεννήτορές τους και τους τρόπους που έφτασαν εδώ). Τη ζωή μέσα στο βρεφοκομείο (καθημερινή ζωή, περιποίηση, αρρώστιες, θάνατος, ονοματοδοσία κ.λπ.). Το μετά το βρεφοκομείο, η τελική φάση της διακίνησης όσων τροφίμων επέζησαν, η υποδοχή τους σε άλλα περιβάλλοντα (επιστροφή στους γεννήτορες ή την οικογένεια καταγωγής, αναδοχή, υιοθεσία και τέλος μεταφορά σε άλλα ιδρύματα).

Προσπάθησα να ανασυστήσω τους τρόπους με τους οποίους δούλεψε το Βρεφοκομείο και οι άνθρωποί του, ως προς την καθημερινή του λειτουργία, τη ζωή, την αρρώστια και τον θάνατο, τη μάχη για την επιβίωση των παιδιών στις παλιότερες και δύσκολες εποχές. Τις διαδικασίες ανεύρεσης των γεννητόρων, των αναδόχων και των θετών γονέων σε κάθε εποχή.

Ένα άλλο μεγάλο στοίχημα στάθηκε για μένα η μελέτη της εξέλιξης του νομοθετικού πλαισίου που αφορούσε σε κάθε χρονική περίοδο τη συγγένεια, την καταγωγή και κυρίως την υιοθεσία.⁴ Νομοθετικό πλαίσιο που έθετε τα όρια της νομιμότητας στις πράξεις και τις στρατηγικές όλων των εμπλεκομένων μερών γύρω από τη διακίνηση των τροφίμων του βρεφοκομείου.

Πραγματικές ανατροπές και θεωρητικές ανατροπές

Ήμουν τυχερή από την άποψη ότι στην τελική φάση αυτής της έρευνας συνέβη ένα γεγονός το οποίο έβαλε αυτήν την έρευνα σε γόνιμη δοκιμασία. Αναφέρομαι στο γεγονός της ανακίνησης του σκανδάλου των παράνομων υιοθεσιών που συνέβησαν πριν από τη δεκαετία του 1960 στο Δημοτικό Βρεφοκομείο Θεσσαλονίκης, αλλά και σε άλλα βρεφοκομεία στην Ελλάδα. Ένα σκάνδαλο το οποίο ανακίνησαν το 1995 οι ίδιοι οι ενδιαφερόμενοι (τα παράνομα διακινημένα βρέφη και νήπια καθώς και οι γεννήτορές τους) και το οποίο πήρε πολύ μεγάλες διαστάσεις μέσω των τηλεοπτικών reality shows. Για μένα αυτή η συγκυρία έφερε στο προσκήνιο τα ενήλικα πια υποκείμενα της έρευνάς μου και το κίνημά τους για την απόδοση δικαιοσύνης. Άνθρωποι που αρθρώνουν έναν λόγο ιδεολογικά φορτισμένο και μαχητικό και αναζητούν τη βιολογική αλήθεια της ύπαρξής τους». Είναι ένας λόγος που θέτει πολλά δημιουργικά ερωτήματα στους επαγγελματίες του κλάδου, αυτούς που διαχειρίζονται τις τύχες των μικρών παιδιών και των γονέων τους, και που τους αναγκάζει να σκεφτούν κριτικά την δουλειά τους.

Ο λόγος αυτός επαναφέρει στο επίκεντρο της θεωρητικής ανθρωπολογικής συζήτησης τις αναπαραστάσεις για τη συγγένεια που είναι ενεργές σε κάθε φάση της διακίνησης των παιδιών και σε κάθε είδους προνοιακή παρέμβαση.