Ένα σχεδόν ανεπίκαιρο ζήτημα, που τίθεται στην περί τα ψυχαναλυτικά πράγματα βιβλιογραφία, είναι το ερώτημα σχετικά με τις πολιτικές τοποθετήσεις και προτιμήσεις του ίδιου του Φρόϋντ, των συνεργατών και των μαθητών του. Και είναι ανεπίκαιρο για το λόγο ότι στη διεθνή ενημερωμένη βιβλιογραφία το ζήτημα αυτό έχει σχεδόν εξαντληθεί, κυρίως μετά την πτώση του υπαρκτού σοσιαλισμού. Αντίθετα, η σχετική ενημέρωση στην ελληνική βιβλιογραφία και η επικρατούσα εικόνα είναι μάλλον συγκεχυμένη. Έστω και αν ο Νίκος Σιδέρης μας δίνει την εντύπωση πως υπάρχει ακόμη περίπτωση δημιουργικής συνάντησης του φροϋδισμού με τον μαρξισμό…

Αν εξαιρέσει κανένας τη σειρά σεμιναρίων του Ινστιτούτου «Νίκος Πουλαντζάς» το 2006 (Δ. Πλουμπίδης, Γ. Σταυρακάκης, Θ. Τζαβάρας: Ψυχανάλυση και Αριστερά, Έκδοση του Ινστιτούτου, Αθήνα 2007), που έθιξε με δυνητικά καινούργιους όρους συζήτησης την πιθανή σχέση μεταξύ Ψυχανάλυσης και Αριστεράς, η σχετική ελληνική βιβλιογραφία είναι διάσπαρτη και ασαφής: ξεκινώντας από το αντιψυχαναλυτικό λίβελο του 1950 «Ενάντια στην αστική Ψυχανάλυση» (Α. Μαρίνος, Η Ψυχανάλυση μια Επιστημονική Μέθοδος; Ανταίος, 3-4, 137-142), τις πρώιμες μεταφράσεις των έργων του Politzer και τα αφελή δημοσιεύματα του ψυχιάτρου Γαλανού, η έλλειψη πληροφόρησης είναι εντελώς χαρακτηριστική στην ελληνική πραγματικότητα_ υπήρξε, βέβαια, και η σχετικά πρόσφατη μετάφραση του μικρού δοκιμίου του Jacquy Chemouni, Ο Λένιν και η Ψυχανάλυση (εκδ. Συνάψεις, Αθήνα 2007) και η ακόμα πιο πρόσφατη έκδοση του εκτεταμένου Ο Τρότσκυ και η ψυχανάλυση του ίδιου συγγραφέα (Οpportuna, Πάτρα 2010).

Κατά συνέπεια το δοκίμιο του Νίκου Σιδέρη, Ο Φρόϋντ κρυπτο-κόκκινος; έρχεται να βάλει –μέσα στη γενική άγνοια– κάποια τάξη στην πραγματική ιστορία της πολιτικής τοποθέτησης των πρώτων και των μετέπειτα ψυχαναλυτών. Το δοκίμιο του Σιδέρη, έξω από την αναφορά στα κείμενα αυτά καθεαυτά του Φρόϋντ, στηρίζεται στα γνωστά συνθετικά ερμηνευτικά έργα της αγγλόφωνης βιβλιογραφίας, το ένα της Elisabeth Ann Danto, Freud’s Free Clinics: Psychoanalysis and Social Justice (1919-1938), και κυρίως το βιβλίο του Martin A. Miller, Freud and the Bolsheviks: Psychoanalysis in Imperial Russia and the Soviet Union. Επιπλέον, ο καμβάς της όλης επιχείρησης στηρίζεται στην υπέροχη βιογραφία του Φρόϋντ από τον Peter Gay.

Νομίζουμε ότι η θέση που εμμέσως πλην σαφώς ο Νίκος Σιδέρης υποστηρίζει είναι ότι «ο Φρόϋντ υπήρξε κρυπτο-κομμουνιστής». Θεωρούμε πως αυτή η υπερβολική θέση δεν στηρίζεται, καθότι στην πραγματικότητα, όπως άλλωστε υπογραμμίζεται και στο δοκίμιο, ο Φρόϋντ, όπως και πολλοί από τους συνομήλικούς του Βιεννέζους, ανήκαν σε μια ουτοπιστική σοσιαλδημοκρατία, με βασικό πρόταγμα την ισότητα των λαών και των ανθρώπων. Πέραν του νομίμου προβληματισμού περί τα κοινωνικά του Φρόϋντ, πουθενά, όσο ξέρουμε, δεν υπάρχει και πουθενά δεν διαφαίνεται κάποια «οργανωμένη κομμουνιστική» σκέψη. Στα πλούσια παραθέματα του Φρόϋντ που διαβάζουμε στο δοκίμιο, συναντάμε τη συμπάθειά του για τους κοινωνικούς αγώνες, αλλά εκφράζεται ταυτόχρονα και μια σαφής αντιπάθειά του προς το μπολσεβίκικο πείραμα. Χωρίς να είναι εντελώς κατοχυρωμένο αυτό που θα πούμε, φαίνεται ότι ο πλέον «αριστερός» της αρχικής ομάδας της Βιέννης ήταν ο Alfred Adler, με συνδικαλιστικό παρελθόν και με εξέλιξη που δεν είναι μεν της στιγμής, αλλά παρουσιάζει μια καμπύλη έκπτωσης ως προς τα ιδεολογικά πρότυπα των νιάτων του. Φυσικά, δεν ξεχνάμε την παρουσία του Reich σε αυτή την αρχική βιεννέζικη ομάδα και την μοναχική πορεία του δια μέσου του κομμουνιστικού κόμματος και της ψυχαναλυτικής εταιρείας [ο Reich είχε στενές σχέσεις με τους σοβιετικούς ψυχαναλυτές].

Αυτό που είναι ενδιαφέρον, και στο δοκίμιο του Σιδέρη εμφανίζεται μετά σαφηνείας, είναι ότι στην πρώιμη, και –θα έλεγα– ρομαντική φάση της μπολσεβίκικης επανάστασης, πολλά στοιχεία της απελευθερωτικής ιδεολογίας του Φρόϋντ βρήκαν πρόσφορο έδαφος σε διάφορους ακτιβιστές, αλλά και διανοούμενους της νεαρής Σοβιετικής Ένωσης, οι οποίοι έβρισκαν τον λενινισμό «α-σεξουαλικό». Άλλωστε η ψυχανάλυση είχε εισαχθεί στην Ρωσία πριν την Οκτωβριανή Επανάσταση. Αυτά περιγράφονται πολύ καλά στο δοκίμιο, για να έχουμε –ίσως με τον πιο προχωρημένο τρόπο– εφαρμογές της ψυχανάλυσης, π.χ. στην εκπαίδευση, με το πείραμα της Vera Schmidt· το βιβλίο της Η Ψυχαναλυτική Αγωγή στην Σοβιετικήν Ρωσσίαν, έχει εκδοθεί από τις Εκδόσεις Γκοβόστη, στη σειρά «Σύγχρονη Σκέψη», Νο 39, τη δεκαετία του 1930. Μέχρι και ο ίδιος ο Στάλιν είχε εμπιστευθεί τον γιο του Vassilii στον «ψυχαναλυτικό παιδικό σταθμό». Η κάπως ρομαντική εικόνα ότι όλα πηγαίνανε καλά μεταξύ Ψυχανάλυσης και Μαρξισμού στη Σοβιετική Ένωση, τουλάχιστον στην αρχή της δεκαετίας του ’20, μάλλον πρόκειται για μια μερική τοποθέτηση. Να τονίσουμε π.χ. ότι ο μεγάλος θεωρητικός της λογοτεχνίας Μιχαήλ Μπαχτίν (υπογράφοντας όμως ως Βολοσίνωφ) συγγράφει εξαιρετική κριτική μελέτη απέναντι στην Ψυχανάλυση, με τον τίτλο Ο Φροϋδισμός (Έκδοση Λένινγκραντ: 1925, Γαλλική έκδοση: Editions L’Age d’Homme, Λωζάνη, 1980). Αυτό είναι ένα μόνο δείγμα από την κριτική διάθεση –θετική ή αρνητική– που υπήρξε απέναντι στη θεωρία του Φρόϋντ, τουλάχιστον μέχρι την εποχή της συγγραφής αυτών των δοκιμίων. Η κύρια κριτική γραμμή πάντως που κυριαρχεί είναι ότι ο Φρόϋντ δεν λαμβάνει υπόψη του το κοινωνικό μέρος του ψυχισμού, θέση που δικαιολογείται μόνο από την ελλιπή πληροφόρηση των σοβιετικών για τις εξελίξεις της φροϋδικής θεωρίας στα χρόνια ’20 και ’30.

Ανεξάρτητα τούτου, είναι γνωστό ότι ο σταλινισμός ισοπέδωσε πάσαν επιστημονική έννοια αντικειμενικής επιστήμης –στη ψυχολογία, τη βιολογία, την γενετική κ.λπ.–, χάριν της προβολής μιας «μαρξιστικής και προλεταριακής» επιστήμης, και η φροϋδική θεωρία απαξιώθηκε πλήρως και έπεσε σε εντελώς δεύτερη μοίρα. Τα έργα του Φρόϋντ δεν κάηκαν, βέβαια, όπως στο Autodafe του Βερολίνου από τους Ναζί, πλην όμως η σταλινική προπαγάνδα «συναγωνίστηκε» τις ναζιστικές και φασιστικές σε συκοφαντίες και ψέματα εναντίον της φροϋδικής ψυχανάλυσης. Η εξίσου τραγική μοίρα μαρξισμού και φροϋδισμού, συνίσταται στο γεγονός ότι, στην «καλώς σκεπτόμενη» μεταμοντέρνα και νεοφιλελεύθερη Δυτική κοινωνία, εκδίδονται Μαύροι βίβλοι που βρίθουν ύβρεων και ανακριβειών.

Ιδιαίτερη μνεία χρειάζεται, με αυτή την ευκαιρία, η περίπτωση του Trotsky, ο οποίος χωρίς αμφιβολία υπήρξε ο πιο φίλα διακείμενος προς την ψυχανάλυση από τους πρωταγωνιστές της Οκτωβριανής επανάστασης. Ο Trotsky εκτός από τις προσωπικές του απόψεις για μια θεωρία ψυχισμού και τις προσωπικές του σχέσεις με ψυχολόγους και ψυχαναλυτές είχε εμπιστευθεί και την κόρη του Zina σε ψυχαναλυτικές θεραπείες. Όμως, μαζί με την δολοφονία του, έσβησε πάσα πιθανότητα να δημιουργηθεί μια οποιαδήποτε γέφυρα μεταξύ φροϋδισμού και μαρξισμού. Ο φρούδο-μαρξισμός των Δυτικών είναι άλλο κεφάλαιο και απαιτεί ειδική παρουσίαση μαζί με την περίπτωση Trotsky.

Με το θάνατο του Στάλιν και τα γνωστά της αποσταλινοποίησης αρχίζουν και υπάρχουν δειλές φωνές και επιστημόνων και ενδιαφερομένων περί τα ψυχαναλυτικά πράγματα κυρίως με την μορφή ενδιαφέροντος γενικά για το Ασυνείδητο. Δείγμα αυτού είναι η έκδοση από τις μοσχοβίτικες εκδόσεις Mir το 1973, του βιβλίου του Ph. Bassine, Le Problème de l’Inconscient. Αυτή η έκδοση θα πρέπει να θεωρηθεί ως σημαντική πρόοδος στο άνοιγμα της σοβιετικής ψυχιατρικής προς πιθανές άλλες κατευθύνσεις, έξω από τον επικρατούντα απλοϊκό παβλοβιανισμό και τον αφελή οργανικισμό. Θα περάσει άλλη μια δεκαετία, ωσότου οργανωθεί το μεγάλο Συνέδριο για την Ψυχανάλυση και το Ασυνείδητο στην Τιφλίδα, το 1979, που αποτέλεσε μια σημαντική και πρώτη συνάντηση μεταξύ δυτικών και ανατολικών ψυχιάτρων.

Εν κατακλείδι, ο Φρόϋντ και οι πρώτοι ψυχαναλυτές του Κύκλου της Βιέννης, χωρίς καμία αμφιβολία είχαν κοινωνικές και σοσιαλίζουσες ευαισθησίες. Οπωσδήποτε, υπήρξε η μετεξέλιξη των αριστερών φροϋδικών, με κορυφή τον Wilhelm Reich, αλλά σε γενικές γραμμές ο εξαμερικανισμός, της διεθνούς ψυχανάλυσης, κυρίως μεταπολεμικά, την οδήγησε και σε έναν εν δυνάμει καπιταλιστικό συντηρητισμό. Αλλά αυτό είναι μια άλλη ιστορία.