Το κείμενο που ακολουθεί, με αφορμή τη συνάντησή μας με θέμα Σώμα στην Ψυχιατρική, έλκει την καταγωγή του από ένα από τα παλαιότερα ζητήματα που έχει απασχολήσει τη Νευροψυχιατρική σκέψη. Φέρει δε τον υπότιτλο Φαντάσματα του σώματος, φαντάσματα του νου. Προτού, όμως, αναπτυχθούν τα επιχειρήματά μου, που θα στηριχθούν σε δύο διαφορετικής φύσεως και ειδικού βάρους στοιχεία, πρέπει να γίνει μια γλωσσική παρατήρηση σχετικά με τον όρο φάντασμα. Έχουμε πάρει τη συνήθεια, κυρίως από το 19° αιώνα, και τούτο και στα ελληνικά, να διαφοροποιούμε το φάντασμα από τη φαντασίωση. Η γλωσσική ιστορία αυτών των όρων, που στις ξένες γλώσσες είναι ελληνικής καταγωγής, αναφέρεται στην ελληνική λέξη φαντασία, από το ρήμα φαίνειν, το οποίο είχε ποικίλες μοίρες στις διάφορες χρήσεις. Σήμερα, η μεν φαντασία στις λατινογενείς γλώσσες χρησιμοποιεί την καταγωγή της λέξης εικόνα, εξού και imagination, ενώ παραμένει της ίδιας περίπου χρήσης η διαφοροποίηση μεταξύ φαντάσματος και φαντασίωσης. Ο τελευταίος όρος επιφυλάσσεται πλέον σχεδόν αποκλειστικά για την ψυχαναλυτική χρήση σχετικά με τη λειτουργία των φαντασιώσεων.¹

Οι ενήμεροι αναγνώστες γνωρίζουν το μέλος-φάντασμα, δηλαδή την παρουσία τη απουσία μέλους ή μέρους του σώματος. Η παρουσία τη απουσία, που κυριολεκτεί η έκφραση «μέλος-φάντασμα», έχει πολλές προεκτάσεις του τύπου, φαντασματική απουσία με απουσία του μέλους ή ακόμη και απουσία με παρουσία του μέλους. Κατά συνέπεια, καμία θεώρηση δεν μπορεί να λογιστεί ως ικανοποιητική και πλήρης, εάν δεν συμπεριλάβει το σύνολο αυτών των φαινομένων με έναν τρόπο συστηματικό.

Ας ξεκινήσουμε από την πιο κλασική περίπτωση. Επί ακρωτηριασμού άκρου, αυθόρμητα ή και κατόπιν ερωτήσεων, πρακτικά το 100% των πασχόντων περιγράφουν, υπό ποικίλες σκηνικές εναλλαγές, την παρουσία του απολεσθέντος μέρους του σώματος. Επιπλέον, σημαντικό ποσοστό αυτών των πασχόντων, περιγράφουν και αισθητικές ενοχλήσεις σε όλη την γκάμα των φαινομένων, φαγούρα, αίσθηση κρύου-ζεστού και κυρίως πόνο. Οι πόλεμοι και η έντονη χρήση των ναρκών, κατά τον τελευταίο αιώνα, έχουν πολλαπλασιάσει αυτά τα φαινόμενα και οι σχετικές μελέτες έχουν αναδείξει ότι το φαινόμενο του μέλους φαντάσματος έχει διάρκεια μέχρι και δια βίου, αφορά δε όχι μόνο τα μέλη άνω και κάτω, αλλά το σύνολο των μαλακών μορίων που μπορούν να υποστούν ακρωτηριασμό: γλώσσα, μύτη, μαστός, πέος. Ακόμη πιο χαρακτηριστικό είναι ότι, με άλλη ένταση και συχνότητα, τα φαινόμενα φάντασμα υπάρχουν και σε συγγενώς ελλείποντα μέλη και κυρίως σε ποικίλες βλάβες της νευρικής οδού μέχρι τον εγκέφαλο, χωρίς δηλαδή ακρωτηριασμό και απουσία. Να τονισθεί εν τέλει ότι και ποικίλες άλλες παθολογικές αιτίες προκαλούν ακρωτηριασμούς, όπως ο διαβήτης, η λέπρα, κ,λπ.²

Το σύνολο αυτών των δεδομένων έχει προκαλέσει πολλές συζητήσεις, η δε αιτιολόγησή τους έχει παρουσιάσει ποικιλία θεωρήσεων, από τη σημασία του περιφερικού κολοβώματος, μέχρι το σημαντικό ρόλο του επονομαζομένου σχήματος του σώματος ή εικόνας του σώματος³.

Σε αυτό το κείμενο θα στηριχθώ στην κλινική παράδοση του δασκάλου μου Henry Hecaen, ο οποίος μαζί με τον εν όπλοις σύντροφό του J. De Ajuriaguerra δημοσιεύσανε, μεταξύ άλλων, ένα σημαντικό, πλην άγνωστο, βιβλίο, το 1952, με τίτλο lucinations Corporelles: Integration et Disintegration de la Soma-tognosie/ το οποίο αναφερότανε στις ποικίλες δυσλειτουργίες και διαταραχές που περιγράφονται στην κλινική έπειτα από εγκεφαλικές βλάβες στη διαχείριση των σχέσεών μας με το σώμα μας. Το κεφάλαιο αυτό της Νευροψυχιατρικής, Somatognosis and Asomatognosia,υπήρξε αφορμή για την αναζωπύρωση του ενδιαφέροντος για αυτό το θέμα και το βιβλίο αυτό του 1952 μαζί με το βιβλίο του Critchley, Parietal ,⁵ υπήρξαν, χωρίς καμία αμφιβολία, τα σημαντικά έργα που χαρακτήρισαν την επάνοδο του ενδιαφέροντος στη σωματογνωσία μεταπολεμικά.

Ο Hecaen είχε μια ιδέα, υποστήριζε ότι θα μπορούσαμε, με μια αξιοπρεπή διαγραμματική περιγραφή, να περιγράψουμε την πιθανή αιτία και εξήγηση για τα ποικίλα κλινικά φαινόμενα τα οποία γνωρίζουμε ως ασωματογνωσίες. Ούτε λίγο ούτε πολύ, θα μπορούσαμε με μηχανιστικό τρόπο να επέμβουμε σε κάποιο flow chart system περιφερικά ή πάλι να εξηγήσουμε τα φαινόμενα έπειτα από αυθόρμητες βλάβες του εγκεφάλου με κάποιο συνδυαστικό τρόπο. Ο Hecaen δεν ήταν connectionist, όπως διάφοροι της εποχής του, γιατί πίστευε ακράδαντα στον εγκεφαλικό εντοπισμό σε λίγο πολύ εξειδικευμένα κέντρα. Η θεωρητική του έμπνευση είχε σχέση με την υπόθεση ύπαρξης μίας efferent copie, κατά τον Von Holst και τον Sperry.

Μία γενική παρατήρηση αξίζει τον κόπο να αναφερθεί: Μεταξύ των κλινικών περιπτώσεων, που μελετήθηκαν από την ομάδα Hecaen την δεκαετία του ’50 και του ’60 και των πιο πρόσφατων περιπτώσεων της δεκαετίας του 70, παρατηρείται μια ποσοτική διαφορά στη συχνότητα των ποικίλων συνδρόμων. Έπειτα από αριστερές βλάβες, υπάρχει ένας τριπλασιασμός των παρατηρουμένων αμφοτερόπλευρων διαταραχών της σωματογνωσίας και υπάρχει μια σημαντική ελάττωση των ετερόπλευρων διαταραχών σωματογνωσίας, έπειτα από οπίσθιες δεξιές βλάβες -όλα τούτα επί δεξιόχειρων. Η πιθανή εξήγηση των διαφορών οφείλεται: (α) στη βελτίωση και συστηματοποίηση των μεθόδων εξέτασης των ασθενών και

(β) στη βελτίωση των κλινικών μεθόδων νοσηλείας, που επέτρεπαν σαφώς καλύτερη γενική κατάσταση των ασθενών.

Στις ποικίλες κλινικές έρευνες και περιγραφές, που είχαμε προβεί, προστέθηκε και μια σειρά χειρισμών, έτσι όπως περιγράφονται στο Human Neuropsychology⁶ (σελ. 303-330). Με βάση τα ως άνω, πραγματοποιήσαμε σειρά πειραματικών παρεμβάσεων, με κύριο χαρακτηριστικό την πρόκληση της ισχαιμίας του αντιβραχίου μέσω σφυγμομανομέτρου.

Περιττό να τονίσω ότι ανάλογη ιδέα είχαν το 1978, αλλά με άλλο θεωρητικό back ground, ο γνωστός R. Melzack (της θεωρίας της πύλης για τον πόνο) και ο Υ. Gross. Το 1978, έδειξαν με σαφέστερη μεθοδολογία ότι μπορούμε να παράγουμε σε φυσιολογικά άτομα φαινόμενα φαντάσματα ⁷. Η θεώρηση του Melzack και της ομάδας του ήτανε σαφέστερη και επιστημονικά αποτελεσματικότερη από την οιονεί συνθετική άποψη του Hecaen.

Στη μεγάλη συλλογή απαντήσεων που διαθέτουμε έπειτα από μέτριας διάρκειας (μέγιστη 301 ισχαιμία αντιβραχίου και με παθητικές κινήσεις του άνω άκρου (με ανοικτά ή κλειστά μάτια), καταγράψαμε πολλές απαντήσεις απώλειας της θέσης του μέλους, παραισθητικές απαντήσεις αλλαγής μεγέθους, θερμοκρασίας και παράλυσης/ ενδυνάμωσης. Να τονιστεί ότι συχνά αντιδράσεις πανικού και κατάρρευσης συνοδεύανε την κατά τα άλλα ανώδυνη πειραματική δράση. Η ομάδα του Melzack μπόρεσε να καταγράψει σε άλλη ευκαιρία ανάλογα, αλλά πιο έντονα φαινόμενα, εξετάζοντας ασθενείς που για λόγους εγχειρητικούς είχαν υποστεί αναισθησία του στελεχιαίου πλέγματος στον βραχίονα.

Χωρίς τα όσα θα πω πιο κάτω να έχουν οποιοσδήποτε φύσεως στατιστική σημασία, θα ήθελα να αναφέρω το εξής: είχαμε κάνει μία λίστα των τύπων των απαντήσεων που τα ποικίλα υποκείμενα είχαν δώσει κατά τη διάρκεια αυτών των «πειραματικών παρεμβάσεων». Η ισχαιμία παρουσίασε ένα σημαντικό αριθμό απαντήσεων. Υποκειμενική αίσθηση αλλαγής του μεγέθους του άνω άκρου, αλλαγή στην υφή του και το χρώμα του, βελτίωση προγενέστερης κατάστασης, κ.λπ. (Δες στο παράρτημα δείγματα τέτοιων απαντήσεων). Επί του συνόλου των παρεμβάσεων (Ν=118) είχαμε 56% σωματογνωσικές απαντήσεις, πιο συχνά έπειτα από δεξιές βλάβες (70%) και λιγότερες έπειτα από αριστερές (31%). Υπονοώ το εξής, ότι ανάλογα με τη φύση της βλάβης, την κατάσταση του ασθενούς και την ένταση των αντιδράσεων, μπορούμε να είμαστε σίγουροι ότι υπήρξαν φορές που η βραχεία παρέμβαση στο σωματικό επίπεδο των ασθενών μας προκάλεσε έντονες αντιδράσεις, οι οποίες προσομοιάζουν στις αυθόρμητες κλινικές περιγραφές των υποκειμένων, όταν στην κλινική εξέταση παραπονούνται για δυσκολίες στη διαχείριση της σωματογνωσίας. θα πρέπει να τονιστεί, σε αυτό το σημείο, ότι την εποχή που κάναμε αυτές τις προσπάθειες, το μυαλό μας βρισκόταν σε σταθερή βάση προσανατολισμένο στη δυνατότητα ποσοτικής εκτίμησης των υποκειμενικών αισθήσεων και έτσι παραγνωρίσαμε τις ιστορίες που οι μεν και οι δε μας λέγανε, λόγω της προσήλωσής μας στη δήθεν επιστημονικά μεγαλύτερη αξία των ποσοτικοποιημένων απαντήσεων.

Ταυτόχρονα, μας δόθηκε η ευκαιρία να κάνουμε μια μελέτη ελέγχου σε μία ομάδα νευρολογικά υγιών ασθενών, που προσήλθαν στο οδοντιατρείο του νοσοκομείου και που για λόγους θεραπευτικούς υπέστησαν στελεχιαία αναισθησία (14 άνδρες και 14 γυναίκες). Οι απαντήσεις, στις σχετικές με τις υποκειμενικές αισθήσεις, υπήρξαν  φαντομικές  100%,   συχνά με ανησυχία και διάρκεια των φαινομένων που έφτανε τις 24 ώρες. Σχετικά, είναι κοινή γνώση πως ο Φρόιντ στη μακρά πορεία της ασθένειάς του, όγκος της κάτω σιαγόνας, υπέστη μεγάλη σειρά εγχειρήσεων, αφαιρέσεων οστών και ιστών και προσθετικών παρεμβάσεων, σύμφωνα με τις τεχνικές και τα υλικά της εποχής του. Γνωρίζουμε επίσης ότι, από το 1930 και μετά, ο Φρόιντ δε μιλούσε στα ψυχαναλυτικά συνέδρια, λόγω μεγάλων δυσκολιών άρθρωσης και τα κείμενά του τα διάβαζε η Άννα Φρόιντ. Η μόνη καταγραμμένη φωνητική μαρτυρία σχετικά με τον Φρόιντ είναι η συνέντευξή του, κατά την άφιξή του στο Λονδίνο, το 1938 (BBC), όπου γίνεται αισθητή η προσπάθειά του να μιλήσει καθαρά και δυνατά.

Η δυσκολία ομιλίας έπειτα από επεμβάσεις του οδοντιατρικού πεδίου είναι κοινή εμπειρία σε όλους μας, οι δε οδοντογιατροί συνηθίζουν, κυρίως ύστερα από μια στελεχιαία αναισθησία, να συμβουλεύουν τους ασθενείς τους να απέχουν από πάσα διατροφή, λόγω κινδύνου αυτοτραυματισμού. Αυτή η σύγχυση και ανατροπή των ισορροπιών στη στοματική κοιλότητα είναι η πιο διαδεδομένη εμπειρία της εικόνας σώματος που μοιραζόμαστε.

Ιδού τώρα μια άλλη διδακτική ιστορία σχετικά με την σωματογνωσία. Πάνε είκοσι πέντε χρόνια τώρα που ήμασταν ένα βράδυ σε μια ταβέρνα. Η σύνθεση είναι δύο ζευγάρια, μία ψυχολόγος και εγώ, και δύο άσχετοι ως προς τα νευροεπιστημονικά πράγματα άνθρωποι. Ο άλλος κύριος της παρέας ήταν καπετάνιος και μόλις άκουσε την ιδιότητά μου, του ψυχιάτρου, μου περιέγραψε το πρόβλημά του, το οποίο συνίστατο στο εξής: έπειτα από ένα ατύχημα στο λιμάνι της Βοστόνης, όπου έσπασε ένας γερανός και του σκότωσε ένα ναύτη, μέσα στην ομίχλη και την υγρασία, τον έπιασε μια τέτοια αγωνία, που εποπτεύοντας από τη γέφυρα τις πράξεις της φορτοεκφόρτωσης, άρχισε να νιώθει μέσα σε τεράστιο άγχος, ότι τα χέρια του, και τα δύο, κινδυνεύανε να γυρίσουν τόσο πολύ προς τα πίσω, ώστε να ακουμπήσουν το αντιβράχιο, κίνηση που όλοι γνωρίζουμε ότι λόγω των μηχανικών προϋποθέσεων της άρθρωσης του καρπού, δεν είναι εφικτή. Ευρισκόμενος μπροστά στην υποχρέωση να δώσω κάποια λογική απάντηση, με επιστημονοειδή χαρακτήρα, στον συνδαιτυμόνα μου -της ρετσίνας βοηθούσης- του λέω με ύφος δεκαπέντε καρδιναλίων: «ρε φίλε, αυτό ως βίωμα, υπό τις συνθήκες που μου το περιγράφεις, δεν είναι εφικτό, εκτός εάν στο παρελθόν κάτι πράγματι είχε συμβεί, ώστε να έχει εγγράφει αυτή η κίνηση μέσα στη

μνήμη σου». Και λέω μέσα στην έμπνευση στιγμής: «ρε παιδί μου, μήπως έπαιζες μπάσκετ όταν ήσουν νέος;». Το πρόσωπό του φωτίστηκε, και μου λέει: «Πώς το βρήκες, βρε θηρίο. Πράγματι έπαιζα πολύ μπάσκετ και τα χέρια μας γυρίζανε τακτικά, όταν ερχόταν με φόρα η βαριά μπάλα του μπάσκετ». Δεν ξέρω αν έκανα κάποια «επιστημονική» ανακάλυψη εκείνο το βράδυ, ξέρω μόνο ότι ο ενθουσιασμός για την ερμηνεία και την απομυθοποίηση του «ψυχιατρικού» συμπτώματος του καπετάνιου μας, τον έκανε να κεράσει όλη την παρέα.

Ιδού τώρα μια άλλη κλινική ιστορία. Νεαρός μαθηματικός, 40 χρονών περίπου, ο οποίος υπήρξε εδώ και είκοσι χρόνια ψυχιατρικός ασθενής μου και με τον οποίο συνεργάστηκα κατά τη διάρκεια δύο ετών. Ο ασθενής παρουσίαζε μια αποπροσωποποίηση και αίσθηση κατακερματισμού του σώματός του, ως κύριο χαρακτηριστικό μιας ηβηφρενίας και, συν τω χρόνω, θεραπεύτηκε ικανοποιητικά με κατάλληλα ψυχοφάρμακα, ψυχοθεραπεία και σημαντική οικογενειακή υποστήριξη, μπόρεσε να τελειώσει τις σπουδές και να εργάζεται κανονικά ως μαθηματικός. Παρέμεινε ένας ιδιότυπος άνθρωπος, πλην όμως με επαρκή επίγνωση της προγενέστερης και της τωρινής του κατάστασης. Υπό αδιευκρίνιστες συνθήκες, ο ασθενής μας έχασε τον έλεγχο του αυτοκινήτου του και η διαχωριστική μπάρα, μεταξύ των δύο ρευμάτων του αυτοκινητόδρομου, εμβόλισε το όχημα του και έκοψε επί τόπου το αριστερό του πόδι, ακριβώς κάτω από το γόνατο. Παρ’ όλες τις προσπάθειες των γιατρών, δεν έγινε δυνατή η συγκόλληση του ποδιού και έτσι, δύο χρόνια μετά το ατύχημα, ο ασθενής μας, φορώντας τεχνητό πόδι, συνεχίζει την καθημερινή του δραστηριότητα με μια σημαντική παρατήρηση: η παρουσία του μέλους φαντάσματος, που υπήρξε πάραυτα μετά το ατύχημα και συνεχίζεται με λίαν ζωντανή ένταση μέχρι και σήμερα, λειτούργησε ως οριστικό θεραπευτικό σχήμα πάνω σε όλη την ψυχική του και διανοητική κατάσταση. Το σύνολο μοιάζει σαν το εγνωσμένης αιτίας μέλος φάντασμα να έδιωξε δια παντός το φαντασιωσικό κατακερματισμό του εγκεφάλου του και του σώματός του.

Σε αυτό το σημείο μπορούμε να αναφέρουμε μια ιστορική κλινική περίπτωση, που αφορά τον μακαρίτη Σάκη Καράγιωργα, γνωστό καθηγητή του Παντείου Πανεπιστημίου, δραστήριο αντιστασιακό την περίοδο της στρατιωτικής δικτατορίας της χούντας. (Το γεγονός που ακολουθεί αναφέρεται με την άδειά του, που μας την έδωσε το 1979).

Όταν η βόμβα έσκασε στα χέρια του Σάκη, τα αίματα τον πλημμύρισαν και η ΕΣΑ έσπευσε να τον συλλάβει. Τον μετέφεραν σε στρατιωτικό νοσοκομείο, όπου, ως φαίνεται, χειρουργήθηκε επιτυχώς και σώθηκε το δυνατόν μεγαλύτερο μέρος από το τραυματισμένο χέρι. Όταν ξύπνησε, μετά την αναισθησία, οι στρατιωτικοί γιατροί του ανακοίνωσαν ότι του είχαν κόψει σε μεγάλο βαθμό το χέρι. Ο Σάκης που ένιωθε το μέλος-φάντασμα στο ακέραιο, έξω από τον πόνο και τη θλίψη για το τι συνέβη, είχε την επιπρόσθετη βεβαιότητα ότι οι στρατιωτικοί γιατροί του λέγανε ψέματα για την εγχείρηση, με σκοπό να προσθέσουν στα βασανιστήριά του. Όταν μου ανέφερε αυτό το γεγονός, το καλοκαίρι του 1978, για πρώτη φορά άκουσε την ερμηνεία του μέλους-φάντασμα και μου είπε ότι θα ήταν καλύτερα να του είχαν πει την αλήθεια, αντί να τον βασανίζουν ακόμη περισσότερο.

Από ότι γίνεται κατανοητό, η συζήτηση, έτσι όπως έχει πλέον ξανοιχτεί, οδηγεί από το ζήτημα phantom limb στα phantom seeing and hearing και σε μια σειρά ψυχοκοινωνικών φαινομένων που αρέσκομαι να τα κατατάσσω στο ίδιο ψυχικό πεδίο.

Τελικά, ας θεωρήσουμε τη θεωρία του Ronald Melzack ως επαρκή για να εξηγήσει τον μηχανισμό που μπορεί να αποτελέσει αφορμή για μια φαντασματική δραστηριότητα, είτε τούτο είναι μια παροδική δυσκολία στο να τοποθετηθεί, ήθελα να πω να βιωθεί, ένα μέλος, είτε πάλι πρόκειται, υπό ορισμένες φυσιολογικές συνθήκες, για φαινόμενα που αναμφισβήτητα θυμίζουν το παθολογικό μέλος- φάντασμα. Η αναφορά σε εγκεφαλικά δίκτυα και πεδία, πιο σύγχρονη έκφραση σχετικά με τα κλασικά [και στατικά] σχήματα του σώματος και εικόνα του σώματος και η δυναμική της λειτουργίας τους με την προσθήκη των νέων γνώσεών μας, σχετικά με την πλαστικότητα και του ενήλικου εγκεφάλου, μας επιτρέπουν μια καινούργια προσέγγιση αυτών των παλαιόθεν γνωστών φαινομένων.

Περαιτέρω όμως θα υποστηρίξω μια θέση που είναι η εξής: παράγω φαντασιώσεις σχετικά με την κατάσταση του σώματος ή των αντιλήψεώνμου,είναι οριακά μια συνθήκη την οποία μπορεί να βιώσει οποιοδήποτε υποκείμενο, υπό ορισμένους όρους βέβαια, πράγμα που σημαίνει ότι όλοι έχουμε την ετοιμότητα να έχουμε εμπειρίες-φαντάσματα. Η ετοιμότητα αυτή στηρίζεται, χωρίς καμία αμφιβολία, ως προς το σώμα, από το γεγονός ότι τα σωματογνωστικά συστήματα είναι ασταθή συστήματα, έτσι ώστε μια οποιαδήποτε ανωμαλία μπορεί να προκαλέσει φαινόμενα μετατροπής. Τρέχοντα παραδείγματα είναι οι αισθήσεις που προκαλεί η πρόσκαιρη ισχαιμία όταν πιέζουμε το πόδι μας χωρίς να προσέξουμε ή και πάλι το ξύπνημα, έπειτα από αντίστοιχη συνθήκη, μέσα στην ασάφεια της συνειδησιακής μας κατάστασης, κατά τη διάρκεια του ύπνου.

Σε αυτό το σημείο θα πρέπει να αναρωτηθούμε για τις πολλαπλές αναφορές και τη μεγάλη ποικιλία στην ιστορία του πολιτισμού και της ανθρωπότητας. Σχετικά με την εμπειρία της παρουσίας τη ελλείψει, υπάρχει το τεράστιο κεφάλαιο των πεποιθήσεων σχετικά με την ύπαρξη τεράτων και φαντασμάτων, ένας ολόκληρος κόσμος που σε φυσικά φαινόμενα αποδίδονται θετικές ή αρνητικές μεταφυσικές ιδιότητες⁸. Το πώς και υπό ποιες συνθήκες οι άνθρωποι πειστήκανε για την ύπαρξη τεράτων και το πώς το ερμηνεύσανε, είναι ένα πολύ ενδιαφέρον κεφάλαιο, στο οποίο η ψυχαναλυτική βιβλιογραφία έχει σχετικά λίγο ενδιαφερθεί. Πλην όμως, θα πρέπει να τονιστεί ότι ψυχοδυναμικές προϋποθέσεις για την παρουσία τεράτων και φαντασμάτων βρίσκουμε μετά σαφήνειας στο γνωστό και υπέροχο έργο του Φρόιντ, Το ανοίκειον.

Παραμένει ότι η ψυχαναλυτική κλινική, κυρίως η κλινική εκτός των πολέμων -όπου μας είναι γνωστό ότι δεκάδες χιλιάδες άνθρωποι ακρωτηριάζονται και η τραγική επίδραση της τεράστιας διάδοσης των ναρκών έχει ως θύματα άμαχους και δυστυχώς παιδιά-, δεν έχει ενδιαφερθεί, κατά τη γνώμη μας, επαρκώς, παρά το γεγονός ότι γίνεται μια διεθνής προσπάθεια για την ανάληψη της φροντίδας αποκατάστασης αυτών των συνθηκών με σύγχρονα μέσα και ηλεκτρονικά τεχνητά μέλη. Περισσότερο ενδιαφέρον συναντάμε από την πλευρά της αισθητικής χειρουργικής και αποκατάστασης, όπου μερικές φορές μια θεραπευτική αισθητική χειρουργική αποκατάστασης μπορεί να έχει πολύ θετικά ψυχικά οφέλη⁹. Βεβαίως, εάν οι αισθητικοί χειρουργοί δεν είναι ενήμεροι για τα φαινόμενα της

δυσμορφοφοβίας στην εφηβεία και οι χειρουργοί του μαστού δεν γνωρίζουν επαρκώς τις ψυχικές συνέπειες της μη αποκατάστασης του μαστού μετά τη θεραπευτική μαστεκτομή, τροφοδοτούν τα ψυχαναλυτικά γραφεία με ποικίλες καταθλιπτικές αντιδράσεις. Σε αυτό το πεδίο της αποκατάστασης, η ψυχαναλυτική κλινική έχει πολλά να πει και ευχής έργον θα ήταν να υπάρχουν διακλαδικές ομάδες, που θα λαμβάνουν υπόψη τα ψυχαναλυτικά δεδομένα περί του ειδικού βάρους, περί πληρότητας- κενού, περί ακεραιότητας και διακοπής της συνέχειας, σχεδόν προφανώς, να λάβουν υπόψη τους τα δεδομένα περί συμβολικού, αλλά και υλοποιημένου μεταφορικού ή κυριολεκτικού ευνουχισμού.

Ένα σημαντικό κεφάλαιο σχετικά με την απώλεια, την πραγματική ή τη φανταστική, χωρίς καμία αμφιβολία επισυμβαίνει γύρω από τα γεγονότα της εγκυμοσύνης και του τοκετού. Είναι καλό να θυμίσουμε ότι ενώ η παραμόρφωση του σώματος της εγκύου γίνεται σταδιακά σε 9 μήνες, η αλλαγή του σχήματος του σώματος μετά τον τοκετό ακολουθεί μια οξεία πορεία που προσθέτει με πολύπλοκο τρόπο υλικό σε όλη τη διεργασία, πλήρες κενού, αλλαγή του σώματος, κ,λπ.

Αυτή η έννοια της απώλειας έχει αποκτήσει μια ιδιαίτερη σημασία μετά την πρόσφατη εξέλιξη της βιοτεχνολογίας. Η μεγάλη διάδοση των απεικονιστικών μεθόδων για το σώμα και κυρίως για το εσωτερικό του, έχει αρχίσει να τρέφει με εντελώς καινούργια υλικά το κοινωνικό φαντασιακό του δυτικού ανθρώπου. Παρόλο που είναι αντικείμενο ιδιαίτερης μελέτης, θα ήθελα να θυμίσω τη μεγάλη μετακίνηση που υπήρξε από την εποχή που, με εξιδανικευμένο τρόπο, απεικονίζαμε το πρόσωπο των νεκρών, π.χ. στα πορτραίτα Φαγιούμ ή και στα αγάλματα και στη συνέχεια με την ποικίλη ζωγραφική, μέχρι την άφιξη της φωτογραφίας και του κινηματογράφου, που μερικές φορές φτάσανε στην αθρόα φωτογράφηση ή και κινηματογράφηση της ιεροτελεστία της κηδείας τεθνεόντων. [Σύμπτωμα της εποχής μας είναι και η περιβόητη έκθεση «The world of the body», μια έκθεση από επεξεργασμένα ανθρώπινα πτώματα που εκτίθενται συνήθως σε ποικίλα μουσεία επιστήμης. Το καλοκαίρι του 2005 βρισκόταν στο Μουσείο Επιστήμης και Τεχνολογίας του Σικάγο], Αυτή η απεικονιστική μανία εσωτερικού και εξωτερικού του σώματος κατάγεται, κατά τη γνώμη μας, κατευθείαν από τα τέρατα και τη σημασία τους. Αρκεί να κοιτάξουμε προσεκτικά τους πίνακες του Ιερώνυμου Μπος, που ανήκουν σε μια καινούργια ηθικοπλαστική, υλιστική ηθική, όπου το ηθικό αγαθόν είναι η ακεραιότητα και η υγεία του σώματος και τα τέρατα και οι παραμορφώσεις είναι η αμαρτία. Δεν πρέπει να ξεχνάμε τον οιονεί διδακτικό χαρακτήρα που έχουν η προπαγάνδα με τα κατεστραμμένα πνευμόνια ενάντια στο τσιγάρο και τα πυοροούντα γεννητικά όργανα στα μουσεία των αφροδισίων νόσων. Οι ψυχαναλυτές θα έχουν στα γραφεία τους όλο και περισσότερα θύματα αυτής της μοντέρνας βιοτεχνολογίας και ένα απλό παράδειγμα αρκεί για να μας πείσει:

Νεαρά θεραπευόμενη, η οποία ύστερα από ποικίλες εκτρώσεις και ποικίλες ασταθείς σχέσεις, παντρεύεται τον εκλεκτό της καρδιάς της και μένει επιτέλους κανονικά έγκυος. Πηγαίνουν και οι δύο σε επίσκεψη ρουτίνας στο γυναικολόγο, ο οποίος εν ονόματι μιας δήθεν συμμετοχικής ιατρικής, πραγματοποιεί ένα υπερηχογράφημα της μήτρας και του εμβρύου και, με αυτόπτες μάρτυρες τους δύο γονείς, ανακαλύπτει ότι το έμβρυο είναι νεκρό. Κατανοεί κάποιος τι ψυχικές συνέπειες έχει και για τους δύο γονείς, όχι μόνο το τραγικό συμβάν του θανάτου του εμβρύου, αλλά και ότι υπήρξαν αυτόπτες μάρτυρες του δράματος.

Η ιατρική με την τρέχουσα σεμνοτυφία της και την υποκρισία της, ξεχνάει να υπογραμμίσει ότι μεγέθους, και όθεν φαντάσματος, σημαίνοντα είναι χίλιες δυο σωματικές λειτουργίες, από τον σεξουαλικό ερεθισμό και μεγέθυνση των θηλών του μαστού και της κλειτορίδας, μέχρι βέβαια την στύση του πέους, μέχρι τις ποικίλες παρεμβάσεις με τα παραφερνάλια διαφόρων μεγεθών, χρήσεων και χρωμάτων, θα έπρεπε να ξαναξεκίναγα αυτή την εισήγηση και να επικέντρωνα τις παρατηρήσεις στο αβίαστο συμπέρασμα ότι όλα τα φαντάσματα είναι του νου και ενίοτε εκφράζονται στο σώμα.

Το μέλος φάντασμα, λοιπόν, ως αρχική αφορμή πάνω στην οποία στηρίξαμε όλη αυτή τη διαδρομή, θέτει στο προσκήνιο της νευρολογικής και της ψυχιατρικής σκέψης το τρομερά ενδιαφέρον ζήτημα της λειτουργίας της φαντασίας, όσον αφορά και στα σωματικά γεγονότα, θίξαμε το θέμα της μετατροπής του σώματος κατά την εγκυμοσύνη και τον τοκετό, θίξαμε τα υπναγωγικά και υπνοπομπικά φαινόμενα μετατροπής του σώματος, φυσικά μας λείπει εδώ, αλλά πλέον θα πηγαίναμε πολύ μακριά, όλο το παιχνίδι που ο άνθρωπος δια μέσου των αιώνων έχει κάνει με τις κατοπτρίζουσες επιφάνειες και όλη η βιβλιογραφία που έχει να κάνει με τη δυσμορφοφοβία και εν τέλει φυσικά το ναρκισσισμό. Ο πειρασμός πια είναι ο εξής: Μέσα από όλες αυτές τις συζητήσεις να μιλήσουμε ακόμη για δύο μεγάλα κεφάλαια, τη σωματικότητα της γλώσσας και τη γλώσσα του σώματος. Αυτό το τεράστιο κεφάλαιο θα είναι προφανώς ευκαιρία μιας προσεχούς συζητήσεως.