Επιθεώρηση Ψυχιατρικής, Νευροεπιστημών & Επιστημών του Ανθρώπου

Θανάσης Καράβατος
Καθηγητής Ψυχιατρικής και Διευθυντής της
Α’ Ψυχιατρικής Κλινικής του ΑΠΘ
 

σύναψις 01a [2005]

Σκέψεις για τη λογοτεχνία και την ιατρική με αφορμή το νατουραλιστικό παράδειγμα

Κοιτάζοντας με την άκρη του ματιού μου διέκρινα ότι ήταν ο Κότζακ, ένα φοβερό ντόμπερμαν. Το μήνυμα έφτασε γρήγορα στο νου μου κι αυτός ειδοποίησε αμέσως τον υποθάλαμο, καλώντας τον να απελευθερώσει την ορμόνη CRF μέσα στα μικρά αιμοφόρα αγγεία που αρδεύουν την υπόφυση. Κάτω από την πίεση του CRF η υπόφυση απελευθέρωσε λίγη ACTH που διοχετεύτηκε κι αυτή εντός της αιματικής ροής. Εν όψει ενός τέτοιου ενδεχομένου, η ορμόνη αυτή ήταν ήδη αποθηκευμένη στην υπόφυση, κι έτσι δεν άργησε να φτάσει μέσω του αίματος στην εξωτερική επιφάνεια των επινεφριδίων όπου είχαν παραχθεί και αποθηκευτεί τα γλυκοκορτικοειδή, έτσι όπως προβλέπονταν για τις επείγουσες καταστάσεις. Με τη σειρά τους τα γλυκοκορτικοειδή πέρασαν στο αίμα και, διατρέχοντας το σώμα μου ολόκληρο, άρχισαν να μετατρέπουν το γλυκογόνο σε γλυκόζη που είναι η τροφή των μυών. Θα με βοηθούσε να χτυπηθώ ή να ξεφύγω τρέχοντας. Τα επινεφρίδια πρόσθεσαν στο αίμα μου και μια γερή δόση αδρεναλίνης. Έγινα κατακόκκινος ενώ η αρτηριακή μου πίεση χτυπούσε στο ζενίθ. Η καρδιά μου πήγαινε να σπάσει. Ταυτόχρονα, ορθώνονταν οι τρίχες της κεφαλής μου και διασκορπίζονταν στο αίμα μου παράγοντες πήξης που θα σταματούσαν την αιμορραγία σε περίπτωση τραυματισμού μου.

Vonegut Κ. Jr. Breakfast of champions
Dell, New York 19731

 
  

  1. Claude Bernard, 1813-1878
    Claude Bernard, 1813-1878
    Η τέχνη δανειζόταν πάντα από τη μεγάλη δεξαμενή των επιστημονικών γνώσεων κάθε εποχής. Όχι φυσικά μόνο απ’ αυτές, πλην όμως ο Ροίδης πρώτο-πρώτο θα βάλει τον επιστήμονα στον …κατάλογο των «διηνεκών του συγγραφέως συνεργατών». Τον «επιστήμονα» μαζί με τον «αχθοφόρο», κι ύστερα συμπληρώνει με άλλα ζεύγη: τον πολίτη και τον αγρότη, τον δικαστή και τον υπόδικο, τον ιεροκήρυκα και τον λωποδύτη, τη σεμνή οικοδέσποινα και την υπότροφο του χαμαιτυπείου. «Έκαστος αυτών υπό όλως διαφόρους διάγων συνθήκας, εξ άλλης βλέπων τον κόσμον σκοπιάς, άλλως σκεπτόμενος και άλλως αισθανόμενος, κατορθώνει πλειστάκις να εικονίσει μετ’ ανωτέρας της συνήθους εμφάνσεως και ακρίβειας όσα ζωηρότερον συγκινούσιν».
  2. Κοινός τόπος και της επιστήμης και της τέχνης είναι βέβαια η κοινωνία. Αυτονόητα, λοιπόν, όχι μόνο πορεύονται σε παράλληλους δρόμους αλλά και αλληλοδιαπλέκονταί: Συχνά, λοιπόν, ο επιστημονικός λόγος μεταφέρεται στο ευρύτερο κοινό μέσω της λογοτεχνίας, όπως, για παράδειγμα, έχει δείξει από παλιά ο καθηγητής Χαρτοκόλης για τη διάχυση ψυχαναλυτικών εννοιών στην ελληνική κοινωνία μέσω της λογοτεχνίας.2 Αλλά συμβαίνει και αντίστροφα. Όπως παρατηρούν οι Alexander και Selesnick: στη διάρκεια της Αναγέννησης, «το λογοτεχνικό ταλέντο του Ραμπελαί και του Βοκκάκιου τους επιτρέπει να εκφράσουν, με νεωτερικό τρόπο τις βασικές ορμές του ανθρώπου, που αποσιωπούνταν για αιώνες», φέρνοντάς τες στο προσκήνιο και το επιστημονικό προσκήνιο φυσικά. Πριν από δέκα και περισσότερα χρόνια το British Journal of Psychiatry αναδιφούσε και σχολίαζε λογοτεχνικά κείμενα συγγραφέων, τόσο διαφορετικών μεταξύ τους όπως είναι ο Σκοτ, ο Ντίκενς, ο Τέννυσον, ο Τολστόι, ο Προυστ και πολλοί άλλοι, που είχαν καταγράψει εμπειρίες deja νυ. Δινόταν έτσι η ευκαιρία στους συγγραφείς του άρθρου να προτρέψουν τους ψυχιάτρους να ξεπεράσουν τα όρια της επιστημονικής βιβλιογραφίας τους και να διαβάσουν ποίηση και πρόζα.
  1. Emil Zola, 1840-1902, ελαιογραφία του E. Manet
    Emil Zola, 1840-1902, ελαιογραφία του E. Manet
    Οι δυο αυτές αμφίδρομες σχέσεις έχουν την ιστορία τους: οι ρίζες τους αντλούν από το έδαφος που τους εξέθρεψε ως αυτόνομους τομείς, καθώς άρχιζαν να απαλλάσσονται από τις θεολογικές ερμηνείες του κόσμου στα χρόνια της Αναγέννησης, αναζητώντας την περιγραφή του κόσμου και των εμπειριών. «Η συμφωνία ανάμεσα στον Άμλετ, τον Μάκβεθ, τον Ριχάρδο τον III και στο πνεύμα που παρακινούσε την περιέργεια του Montaigne, του Bacon ή του Galilei είναι αυτονόητη».5 Όντως, τα «ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του λογοτεχνικού φαινομένου είναι η δραματοποίηση μιας εξέλιξης, η δημιουργία μιας φανταστικής πλοκής, που τα συνθετικά τους στοιχεία προέρχονται από την πραγματική ζωή και τις πραγματικές πεποιθήσεις», πλην όμως «εμφανίζονται ταυτόχρονα και γίνονται αισθητά με ένα διαφορετικό, σε σημαντικό βαθμό, τρόπο και η διαφορά αυτή είναι το δημιούργημα της φαντασίας, της μεθόδου αυτής της δημιουργίας, της ιδιαίτερης και απόλυτα πρωτότυπης φανταστικής συγκρότησης».
  1. Το απόσπασμα με το οποίο άρχισα θυμίζει, ακριβώς, τον άκρατο νατουραλισμό του 19ου αιώνα, το «πειραματικό μυθιστόρημα» που είχε προτείνει με θέρμη ο Emil Zola στο ομώνυμο Δοκίμιό του (1880). Ιδού περί τίνος επρόκειτο: «είναι συνέπεια της επιστημονικής εξέλιξης του αιώνα μας, αποτελεί συνέχεια και συμπλήρωμα της φυσιολογίας […] αντικαθιστά τη μελέτη του αφηρημένου, μεταφυσικού ανθρώπου με τη μελέτη του φυσικού ανθρώπου, του υποκείμενου σε φυσικοχημικούς νόμους και διαμορφωμένου από τις επιδράσεις του περιβάλλοντος του». Οι θέσεις αυτές ήταν ευθεία προέκταση των αντιλήψεων του Claude Bernard, όπως τις είχε διατυπώσει στο σύγγραμμά του Εισαγωγή στη Μελέτη της Πειραματικής Ιατρικής (1865). Στον πρόλογο του μυθιστορήματος του Τερέζα Ρακέν[1867), ο Zola έγραφε επί λέξεί: «τις πιο πολλές φορές φτάνει να αντικαταστήσω [στο κείμενο του Claude Bernard] τη λέξη γιατρός με τη λέξη μυθιστοριογράφος για να αποδώσω ξεκάθαρα τη σκέψη μου και να της δώσω την ακρίβεια της επιστημονικής αλήθειας».7 Πράγματι, για τα θέματα κληρονομικότητας και ψυχιατρικής που εμπεριέχονται στους είκοσι τόμους των Rougon-Macquarf, ο Zola βασίστηκε στον Lucas, τον Moreau de Tours, τον Ballet, τον Morel, τον Magnan, τον Charcot, τον Darwin, τον Galton, τον Haeckel, τον WeismanA
  1. Ήταν η εποχή της μεγάλης χίμαιρας, της βεβαιότητας για την επιστημονική παντοδυναμία που αντλούνταν από τα μεγάλα επιτεύγματα της επιστήμης και της τεχνολογίας εκείνης της εποχής που «θα ήταν» ικανά να αλλάξουν τον κόσμο. Είχε βέβαια προετοιμαστεί το έδαφος από τον εμπειρισμό του John Lock, την εξελικτική φιλοσοφία του Herbert Spencer και τον θετικισμό του Auguste Compte. Στο πλαίσιο αυτό, ο νατουραλισμός θα αρχίσει να αντιγράφει τον Δαρβίνο [Η προέλευση των ειδών (1859), Η προέλευση του ανθρώπου (1971)1. Ο Hyppolite Taine είναι σαφής: η λογοτεχνία ανάγεται σε τρεις αιτίες, «την κληρονομικότητα, το περιβάλλον και την παρούσα στιγμή». Κι ο μεγάλος Ernest Renan (7ο μέλλον της επιστήμης, 1848), θα φτάσει να ονειρευτεί μια «άλλη» ποίηση: «Ο πραγματικός κόσμος που μας αποκαλύπτεται από την επιστήμη είναι ασύγκριτα ανώτερος από τον ανυπόστατο κόσμο που είναι γέννημα της φαντασίας (…). Είναι μάταιο να φουσκώνουμε τις ιδέες μας, να θυσιάζουμε την ουσιαστική πραγματικότητα για λίγα θρύψαλα που επινοήσαμε (…) αν τα θαύματα της φαντασίας θεωρήθηκαν πάντα απαραίτητα για την ποίηση, τα θαύματα της φύσης, όταν θα αποκαλυφθούν με όλη τους τη λαμπρότητα, θα αποτελόσουν μια ποίηση χίλιες φορές πιο μεγαλειώδη, μια ποίηση που θα είναι η ίδια η πραγματικότητα, που θα είναι μαζί και επιστήμη και φιλοσοφία».
  1. Ο θρίαμβος του Νατουραλισμού, γελοιογραφία της εποχής
    Ο θρίαμβος του Νατουραλισμού, γελοιογραφία της εποχής
    Οι νατουραλιστές, με την απολύτως μιμητική απεικόνιση της εξωτερικής πραγματικότητας που προβάλλουν, θα επιδεινώσουν τελικά το ρεαλισμό. Τούτο «αντιστρέφει» και την αρχική ώθηση, την «ικανότητα για γνώση», και κατ’ ουσίαν «δεν εξυπηρετεί ούτε τη λογοτεχνία ούτε τις επιστήμες». Προς άλλη κατεύθυνση ωθούσε ο Novalis όταν υποστήριζε ότι «η τέλεια μορφή των επιστημών πρέπει να είναι ποιητική», αναφερόμενος στον «κοινό αυτοσχεδιαστικό χαρακτήρα» που είχαν η λογοτεχνία και οι επιστήμες στα τέλη του 18ου αιώνα.11 Η νέα κατεύθυνση θα προκύψει, σχηματικά, από τις επιστήμες του ανθρώπου, όπως προετοιμάστηκαν από τη στροφή της λογοτεχνίας στην εσωτερικότητα του ατόμου. Η λογοτεχνία και οι επιστήμες θα ξανασυναντηθούν. Κάτι σχετικό έχει να μας πει στη συνέχεια ο συνάδελφος και λογοτέχνης Νόσος Μαρτίνος.

Σημειώσεις

  1. Αναφέρεται στο Dantzer R. L’illusion psychosoma tique. Odile Jacob, Paris 1989, 60-61 (δική μου η απόδοση).
  2. Χαρτοκολλης Π. Ψυχανάλυση και λογοτεχνία στην Ελλάδα, Νέα Εστία, 1984,116,1371,1063-1074.
  3. Sno ΗΝ, Linzszen DH, De Jonghe F. Art imitates life: Deja vu experiences in prose and poetry. British Journal of Psychiatry 1992, 160, 511-518.
  4. Ήταν και δική μας προτροπή όταν, στο πλαίσιο των Μετεκπαιδευτικών Μαθημάτων της Α’ Ψυχιατρικής Κλινικής του ΑΠΘ, αφιέρωσα το Μάθημα της Παρασκευής σε αυτό που ονόμασα Εντός, Εκτός και Επί της Ψυχιατρικής, την ανάγκη μας δηλαδή να αναζητήσουμε συγγενικά πεδία. Βλ. Θανάσης Καράβατος, Για μια θεωρητική (μη-αθεωρητική) ψυχιατρική Εντός, Εκτός και Επί της Ψυχιατρικής.University Studio Press, Θεσσαλονίκη 2002,11-14.
  5. Heissenbuttel Η. Λογοτεχνία και επιστημονική γνώση. Δευκαλίων] 970,3, 232-257.
  6. Williams R. Λογοτεχνία και κοινωνιολογία. Πρόλογος στο Lucien Goldman, Για μια κοινωνιολογία του μυθιστορήματος. Μτφ Ε. Βέλτσου, Π. Ρυλμόν. Πλέθρον, Αθήνα, 1979, 9-39.
  7. Furst L, Skrine Ρ. Νατουραλισμός, Ερμής, Αθήνα 1971, 33-34.
  8. Malinas Υ, Malinas C. Emile Zola et les Rougon- Macquard. Les sources medicales et leur utilisation. Στο Danielle Gourevitch [Ed] Histoire de la medecine. Legons methodologiques, Ellipses, Paris 1995,163-170.
  9. Cochet E. Figures de la degenerescence dans le roman au XIXe siecle». Neuro-psychiatrie de Γ Enfance, 35, 4 -5,145-148.
  10. Αναφέρεται στο Grant D. Ρεαλισμός. Ερμής, Αθήνα 1972, 55.
  11. Heissenbuttel Η., ό.π
Επιστροφή στα περιεχόμενα τεύχους 01a

Το περιεχόμενο αυτής της ιστοσελίδας δεν ειναι διαθέσιμο για αντιγραφή.