Ο αρκετά γνωστός στην Ελλάδα, παλαιστίνιος διανοούμενος, Edward Said, δύο χρόνια πριν από τον θάνατό του το 2003, είχε κληθεί να μιλήσει στη Βιέννη, στην επέτειο των 100 χρόνων από την έκδοση της Ερμηνείας των Ονείρων. Η ομιλία αυτή δεν έγινε ποτέ, γιατί, με πρόφαση τα γεγονότα στη Μέση Ανατολή, η συντηρητική τώρα, όπως και την εποχή του Φρόυντ, βιεννέζικη κοινωνία φοβήθηκε τις αντιδράσεις. Είναι σημαντικό να τονιστεί ότι στον Said δόθηκε η ευκαιρία να πραγματοποιήσει αυτή την ομιλία στο Μουσείο Φρόυντ, στο Λονδίνο, και να συνδιαλεχθεί με την εβραϊκής καταγωγής Jacqueline Rose. Ο εξόριστος από τη γενέτειρά του Δυτική Ιερουσαλήμ, Said, έγινε γνωστός ανά τον κόσμο από τις λεπτεπίλεπτες αναλύσεις του για λογοτεχνικά έργα και τις σαφείς πολιτικές του θέσεις σχετικά με τις σχέσεις Ισραήλ και Παλαιστίνης. Παρεμπιπτόντως, ας τονίσουμε ότι πρόσφατα μεταφράστηκε και στα ελληνικά ο εκλεκτός διάλογός του με τον εβραίο Daniel Barenboim σχετικά με τη μουσική [Παραλληλίες και παραδοξότητες, Νεφέλη, 2004]. Επιπροσθέτως, διαβάζουμε ότι ο μαέστρος συνεχίζει αυτόν τον καιρό την προσπάθειά του με εντατικές δοκιμές να οργανώσει μια αραβο-ισραηλινή συμφωνική ορχήστρα. Το πιο χαρακτηριστικό αυτής της συμπόρευσης είναι ότι στην «κηδεία» του Said, που μεταδόθηκε από το Al Jazeera, ο Barenboim διηύθυνε ορχήστρα στη μνήμη του φίλου του και μια λευκοφορεμένη κυρία απήγγειλε ποίηση του Κωνσταντίνου Καβάφη στα αγγλικά…

Η κεντρική ιδέα του συγγραφέα αφορά στην προσφυγή του Φρόυντ στο τελευταίο του βιβλίο, Μωυσής και Μονοθεϊσμός, στη δάνεια ιστορική υπόθεση ότι ο Μωυσής δεν ήταν Εβραίος, αλλά Αιγύπτιος. Αυτό το ξένο, το αλλότριο, που θεσμοθετεί μια ταυτότητα, είναι μακράς χρήσης εικόνα για να κατανοήσουμε το πώς δομούνται οι ταυτότητες. Τα επιχειρήματα του Said και οι αντιρρήσεις της Rose είναι εύκολο να τα διαβάσει κάποιος με την κομψή μεταφραστική προσπάθεια του Σάββα Μιχαήλ.

Ένα δεύτερο, όμως, επίπεδο ανάγνωσης, το οποίο ο Said βεβαίως δεν περιφρονεί, είναι το ερώτημά του κατά πόσον η φροϋδική προσέγγιση και θεωρία σχετικά με τον ανθρώπινο ψυχισμό είναι ή πρέπει να νοηθεί ως ανιστορική και αχωρική, δηλαδή, στην όποια περίπτωση, «μία είναι η ψυχή του ανθρώπου», «μία η κατηγορία των παθών του», κλπ. Ο Said αμφιβάλλει κάπως για τη μονόχορδη αυτή θεώρηση μιας ακαδημαϊκής θα λέγαμε ψυχανάλυσης και αναφέρεται, λίαν προσφυώς, στις παρατηρήσεις του έγχρωμου γάλλου ψυχιάτρου Frantz Fanon. Θα μπορούσαμε να προσθέσουμε και άλλες αναφορές, όπως την εκλεκτή συζήτηση για τον αφρικανό Οιδίποδα των M.C. et E. Ortigues [L’Œdipe Africain, L’Harmattan, 1989], καθώς και πολλές άλλες προσεγγίσεις, τις οποίες μπόρεσε να μας προσφέρει, κυρίως, μια κάποια εθνο-ψυχανάλυση, κατά τη διάρκεια του προηγούμενου αιώνα.

Προσωπικά θα είχα μια προτίμηση στην ταυτοποιητική πορεία του Φρόυντ, έτσι όπως η Marthe Robert έδειξε λίαν πετυχημένα στο βιβλίο της Από τον Οιδίποδα στον Μωυσή. Μας είναι ιδιαίτερα συγκινητικό να σκεφτούμε το πώς αυτός ο εκ καταγωγής και εκ συνθηκών ταλαιπωρημένος φιλόδοξος μικρός Εβραίος κατάφερε, παρόλο που γενικώς ειπείν αρνήθηκε αυτή την ταυτότητά του, να δημιουργήσει την τομή του 19ου και 20ού αιώνα με τη θεωρία της Ψυχανάλυσης. Είναι αλήθεια ότι εκ των υστέρων έγιναν ποικίλες προσπάθειες, είτε θετικά είτε αρνητικά, να αναδειχθεί η εβραϊκότητα του Φρόυντ. Έχουμε την εντύπωση ότι πρόκειται για μια μάταιη προσπάθεια όπου εχθροί και φίλοι του Φρόυντ προσπάθησαν να οικειοποιηθούν ή να καταπολεμήσουν αυτό που, χωρίς καμία αμφιβολία, μπορούμε να πούμε ότι είναι το μεγαλοφυές του έργο.