Στα μέσα της δεκαετίας του ’70, η κλοζαπίνη, αν και είχε παρουσιαστεί πριν από δέκα χρόνια στο 5ο Συνέδριο του Διεθνούς Νευροψυχοφαρμακολογικού Κολλεγίου, ήταν ακόμα ένα νέο φάρμακο, ένα νέο και ασυνήθιστο αντιψυχωσικό φάρμακο.^1,2 Ο χαρακτηρισμός ανήκει σε τίτλους άρθρων που δημοσιεύτηκαν το 1975, όπου τονιζόταν, ταυτόχρονα, και η απουσία εξωπυραμιδικών εκδηλώσεων κατά τη χρήση της.³ Τον επόμενο χρόνο, στους τίτλους και πάλι, αποτυπώθηκε ο χαρακτηρισμός των μέχρι τότε γνωστών νευροληπτικών (αντιψυχωσικών) φαρμάκων ως τυπικών, με τα οποία άρχισαν να συγκρίνονται άλλες, νέες ουσίες, όπως η κλοζαπίνη, η θειοριδαζίνη και η σουλπιρίδη. ⁴ Η διάκριση, που κρατάει ως τις μέρες μας, ανάμεσα σε τυπικά και άτυπα αντιψυχωσικά φάρμακα ⁵ καθιερώθηκε λίγο αργότερα, το 1978. Η κλοζαπίνη δεν ήταν πια ένα ασυνήθιστο αλλά ένα άτυπο αντιψυχωσικό φάρμακο. Ως γνωστόν, αποσύρθηκε λόγω των σοβαρών ανεπιθύμητων ενεργειών που παρατηρήθηκαν κατά τη χορήγησή της, για να επανακάμψει, με λελογισμένη και υπό παρακολούθηση χορήγηση, στα τέλη της δεκαετίας του ’80.

Από τότε διαμορφώθηκε και η ακόλουθη ευρύτερη συναίνεση: η χορήγηση των «άτυπων» χαρακτηρίζεται κλινικώς από: α) την απουσία εξωπυραμιδικών ανεπιθύμητων ενεργειών, β) τον περιορισμό της εμφάνισης όψιμης δυσκινησίας, γ) την αποτελεσματικότητα σε ανθεκτικές μορφές σχιζοφρένειας και δ) τη θετική επίδραση στα αρνητικά και στα θετικά συμπτώματα, καθώς και τη γνωστική δυσλειτουργία.⁶ Το τελευταίο όχι πάντα χωρίς αμφισβητήσεις. Η προώθηση της έρευνας προς νέα κατεύθυνση, που περιελάμβανε την ενδελεχή αναζήτηση ντοπαμινεργικών και σεροτονινεργικών υποδοχέων, ήταν αυτονόητη. Έτσι άνοιξε η μετά το 1990 «εποχή των άτυπων αντιψυχωσικών»,⁷ με λιγότερες ή διαφορετικές ανεπιθύμητες ενέργειες.

Σήμερα ο όρος άτυπα αντιψυχωσικά δημιουργεί αρκετούς προβληματισμούς. Συγκεχυμένο όρο τον χαρακτηρίζει ο Gerlach, λόγω κυρίως της ετερογένειας των φαρμάκων που κατατάσσονται κάτω από την ίδια αυτή σκέπη, συγκεχυμένο αλλά εμπνέοντα τη σύγχρονη έρευνα συμπλήρωνε, προσθέτοντας ακόμη ότι ο όρος νέα αντιψυχωσικά θα μπορούσε να είναι μια εναλλακτική λύση. ⁸ Προς την ίδια κατεύθυνση βρίσκεται και η Tamminga που συνηγορεί υπέρ της άποψης ότι τα νέα αντιψυχωσικά δεν είναι όμοια μεταξύ τους, γεγονός που βοηθά στην αναγκαία, κατά τη σύγχρονη ψυχοφαρμακολογία, εξατομικευμένη φαρμακευτική αγωγή. ⁹ Τα νέα αυτά φάρμακα έχουν χαρακτηριστεί και ως φάρμακα νέας γενιάς. ¹⁰ Ο Meltzer αντιτίθεται στις καινούργιες αυτές ονομασίες καθώς είναι ευπρόσβλητες στο πέρασμα του χρόνου. ¹¹ Πάντως, ασχέτως προτιμήσεως αυτού ή του άλλου ονόματος, τα άτυπα, νέα ή νέας γενιάς αντιψυχωσικά φάρμακα θέτουν το ερώτημα εάν είναι κάτι παραπάνω από «παλιό κρασί σε καινούργια συσκευασία», στο οποίο απαντά θετικά ένα δημοσίευμα του Bulletin of Menninger Clinic. ¹²

Τελικά, ο όρος άτυπα παραμένει πάντα εν ισχύει, αν και δεν ομονοούν όλοι απολύτως στο περιεχόμενό του, πέραν της γενικής αποδοχής ότι κάθε νευροληπτικό φάρμακο που διαθέτει αντιψυχωσική δράση σε δόση που δεν προκαλεί εξωπυραμιδικά συμπτώματα είναι ένα «στάνταρ» (τυπικό!;) άτυπο αντιψυχωσικό φάρμακο. Γι’ αυτό και ο Stip, υποστηρίζοντας ότι η τυπικότητα είναι περισσότερο μια διάσταση παρά μια κατηγορία, πρότεινε τη χρήση του όρου «φάσμα ατυπίας». ¹³ Ειρωνεία του πράγματος –που δεν θα παραλείψουν να τονίσουν οι Kapur και Remington– να λέγονται «άτυπα», φάρμακα κοινώς πλέον χρησιμοποιούμενα, για τα οποία, όμως, φαίνεται να γνωρίζουμε περισσότερο τι τα χωρίζει από τα «τυπικά» παρά τι τα ενοποιεί σε νέα τάξη φαρμάκων, ¹⁴ ιδίως αν επισκοπήσουμε την πολλαπλότητα των φαρμακολογικών μηχανισμών που ευθύνονται για την «ατυπία», κυριότεροι των οποίων είναι: α) το εύρος που λαμβάνει ο λόγος 5HT2A/D2, β) η επιλεκτική δράση στους προσυναπτικούς D2/D3 υποδοχείς, γ) η ταχύτερη αποδέσμευση των D2 υποδοχέων, δ) η μεγαλύτερη συγγένεια με τους α2 αδρενεργικούς υποδοχείς, ε) η μερική, ρυθμιστική, αγωνιστική της ντοπαμίνης δράση. Στην πολλαπλότητα αυτή προσβλέπουν οι Roth, Shefflerb και Potkine για την περαιτέρω ανάπτυξη και νέων «άτυπων» αντιψυχωσικών. ¹⁵