Ορίστε το κείμενο μετά την αποκατάσταση της κωδικοποίησης (character encoding fix) και τη διόρθωση της γραμματοσειράς:

Γνώρισα τον Georges Lantéri-Laura μέσα απ’ τα γραπτά του. Αυτά, κυρίως, που με χειραγώγησαν στις ατραπούς της επιστημολογίας της ψυχιατρικής και των νευροεπιστημών όπου βρέθηκα, ακολουθώντας τους δρόμους του ψυχιατρικού μου προβληματισμού που ωρίμαζε σταδιακά μέσα στη δεκαετία ’75 – ’85. Δεν ήταν τυχαίο. Σε εκείνη τη δεκαετία χαράχτηκαν στο τόπο μας οι πρώτες «αντιψυχιατρικές» αμφισβητήσεις που ήρθαν να ταράξουν τα λιμνάζοντα νερά και επιχειρήθηκαν οι πρώτες απόπειρες «μεταρρύθμισης» των ψυχιατρικών μας πραγμάτων, που συνεχίζονται ατέρμονα, χωρίς ποτέ να ολοκληρώνονται. Τόσο η «αμφισβήτηση» όσο και η «μεταρρύθμιση» ήταν εξ Εσπερίας εισαγόμενες, πλην όμως, στην ελληνική τους εκδοχή ήταν, και οι δύο, πρωτίστως προβληματικές.

Το 1985 είχα διατυπώσει¹ την άποψη ότι, αμέσως μετά τη μεταπολίτευση, βρεθήκαμε να διαθέτουμε ξαφνικά μια ιδιότυπη αντιψυχιατρική, ένα «αμάλγαμα κοινωνιολογίζουσας δημοσιογραφίας, υπερβατικής ψυχολογίας και λαϊκιστικού ακτιβισμού, που αναμασούσε επιλεγμένα θραύσματα του διεθνούς αντιψυχιατρικού λόγου» και, ταυτόχρονα, «έναν πρόχειρο μεταρρυθμιστικό τεχνοκρατισμό, επίσης φορτωμένο με άφθονα αδιέξοδα ιδεολογήματα». Κι όλα αυτά, χωρίς να υπάρχει κάποια σημαντική άρθρωση της ψυχανάλυσης στην ελληνική ψυχιατρική, κάτι που, κατά τη γνώμη μου, «προσδιόρισε αρνητικά το είδος της αντιψυχιατρικής που εκδηλώθηκε». Αποτέλεσμα: «η τρέλα να αποδίδεται με την πιο συμπεριφοριστική κοινωνιογενετική εκδοχή και ταυτόχρονα να εξιδανικεύεται και να εξυψώνεται η πιο άκρατη υποκειμενικότητα».

Όταν σε καιρούς κρίσης διαπιστώνεται η συνθηματολογική κυρίως διατύπωση των όποιων προτάσεων, όταν μεγιστοποιείται η ανάγκη να τονιστεί η υποκρυπτόμενη έως διάφανη ανεπάρκεια αδιέξοδων λόγων και ανεδαφικών πρακτικών, τότε η καταφυγή στην ιστορία μπορεί να είναι θεραπευτική. Ήταν προφανές ότι κάποια στιγμή θα έφτανα στον Georges Lantéri-Laura.

Από τα μέσα περίπου της δεκαετίας του ’80, είχα αρχίσει να διερευνώ τη «μετακένωση» στην Ελλάδα του 19ου αιώνα των σχετικών με τα «ψ» φαινόμενα νέων ιδεών από τις χώρες πρωτογενούς παραγωγής επιστημονικής γνώσης: της φρενολογίας, πρώτα, των όρων νεύρωση και ψύχωση, της κραϊπελινικής dementia praecox, του ζωικού μαγνητισμού και άλλων κατόπιν.² Να διερευνώ, δηλαδή, την των [ψυχιατρικών] «ονομάτων επίσκεψιν». Η διάσημη φράση «αρχή παιδεύσεως η των ονομάτων επίσκεψις» του Αθηναίου κυνικού φιλοσόφου Αντισθένη αποδείχτηκε ιδιαίτερα γόνιμη. Δεν απέβλεπα, βέβαια, στην υπενθύμιση της αρχαίας ονοματοκρατίας ή της βεβαιότητας του Κρατύλου ότι «ος αν τα ονόματα επίσταται, επίστασθαι και τα πράγματα». Να ιστορήσω επρόκειτο και τα «πράγματα» και τα «ονόματα», να ερευνήσω, όπως προείπα, τα ίχνη της εξ Εσπερίας «εισαγωγής» στον τόπο μας ψυχιατρικών όρων και θεωριών.³ «Χειραγωγοί» μου στο έργο αυτό, ο Κ. Θ. Δημαράς και ο Georges Lantéri-Laura.

Ο Κ. Θ. Δημαράς είχε χρησιμοποιήσει τη διάσημη φράση για να τιτλοφορήσει μια από τις μελέτες που απαρτίζουν τον Ελληνικό Ρωμαντισμό του. Αργότερα, όσο προχωρούσα στην ιστοριογραφική μου ενασχόληση, έμαθα πόσο «οικεία» ήταν στον Κ. Θ. Δημαρά η φράση του Αντισθένη, που την «ανακαλούσε» συχνά στις συζητήσεις του, γιατί αυτή «η έρευνα των λέξεων», χωρίς να τον απασχολεί ιδιαίτερα ως προς τις «γραμματοσυντακτικές και ετυμολογικές της θεωρήσεις», τον ενδιέφερε –κυρίως– ως προς την «εννοιολογική σηματοδότηση των λέξεων μέσα στη διαχρονία· οι λέξεις-έννοιες ως μάρτυρες της ιδεολογίας και των συνειδήσεων των ατόμων και των συλλογικών σωμάτων στον ελληνικό χωροχρόνο», αλλά και ως προς την «σύνολη διαδικασία εμπλουτισμού της γλώσσας» με εισαγόμενα, ιδίως επιστημονικά, από τη Δύση δάνεια. Για τη διερεύνηση της ιστορίας των ιδεών, «το λεξιλόγιο θα γίνει βασικό μεθοδολογικό εργαλείο» στα χέρια του Δημαρά.⁴

Κι απ’ τη μεριά της ιστορίας της επιστήμης ο Georges Lantéri-Laura έγραφε: «Δε θα μπορούσαμε να κατανοήσουμε τις σημασίες που οι λέξεις νεύρωση και ψύχωση πήραν προς το τέλος του 20ού αιώνα αν παραλείπαμε να σκιαγραφήσουμε, εν συντομία, την καταγωγή τους και την εξέλιξη των αντίστοιχων σημασιών τους»· και, για να απαντήσει στα ιστορικά και νοηματικά ερωτήματα που θέτουν οι δύο αυτοί ψυχιατρικοί όροι, ο Lantéri-Laura θα πάρει για οδηγούς του τον τίτλο του βιβλίου Κληρονομιά λέξεων, κληρονομιά ιδεών (Héritage de mots, héritage d’idées, 1954) του L. Brunschvicg και τον κανόνα του F. De Saussure, σύμφωνα με τον οποίο πρέπει να διακρίνουμε την ιστορία ενός σημαινομένου από εκείνη του σημαίνοντός του.⁵

*

Γνώρισα, όπως προείπα, τον Georges Lantéri-Laura, μέσα απ’ τα βιβλία και τα άρθρα του.⁶ Πριν απ’ όλα, τη θαυμάσια Ιστορία της Φρενολογίας του 1970. Το 1999, λίγα χρόνια μετά τη γαλλική επανέκδοσή της (1993), «είχε την ευχαρίστηση» να δει το σύγγραμμα που τον καθιέρωσε, «μεταφρασμένο, από τη γλώσσα του Buffon, του Broca, του Dejerine, στη γλώσσα του Πλάτωνα αλλά και του Αριστοφάνη». Έτσι έγραψε, προλογίζοντας την ελληνική έκδοση, σε μετάφραση του αγαπητού φίλου Κώστα Πόταγα, την οποία επιμελήθηκα στη σειρά Τρίαψις Λόγος των εκδόσεων Εξάντας.⁷ Από κοντά τον γνώρισα για πολύ λίγο, στο Παρίσι το 1997, με την ευκαιρία του 5e Salon International: Psychiatrie et Système Nerveux Central, εμφανώς καταβεβλημένο από μια πρόσφατη τότε χειρουργική επέμβαση. Είχε ήδη αρχίσει ο Κώστας Πόταγας τη μετάφραση και δεν μου έκρυβε την ιδιαίτερη ικανοποίησή του για την ελληνική έκδοση του έργου ζωής που ήταν για αυτόν η ιστορία της φρενολογίας.

Σήμερα φιλοξενούμε το τελευταίο του κείμενο που δημοσιεύτηκε μετά θάνατον στην Évolution Psychiatrique (2005, 70, 31-45). Πρόκειται για την παρέμβασή του στη Διημερίδα που πραγματοποιήθηκε στο Παρίσι, στις 18 και 19 Οκτωβρίου 2003, υπό την αιγίδα της Société de L’ Évolution Psychiatrique, και θέμα «ψυχανάλυση, ψυχιατρική: απολεσθέντα αντικείμενα, αντικείμενα παρόντα».

Με το άρθρο αυτό η Σύναψη εγκαινιάζει ένα αφιέρωμα στη μνήμη του που θα επεκταθεί και σε επόμενα τεύχη, με δικά του κείμενα αλλά και κείμενα που αφορούν στο έργο του. Θα έχουμε έτσι την (ψευδ)αίσθηση πως συνεχίζει με τη Σύναψη τη συνεργασία που αρχίσαμε με τη Φρενολογία. Δεν αμφιβάλλω πως θα χαιρετούσε την έκδοσή της, αν ο αδόκητος ξαφνικός θάνατός του δεν έκοβε τόσο απότομα το νήμα της ζωής του και το πλούσιο και πολύπλευρο έργο του.