Εν αρχή ην τα μαθηματικά· η γεωμετρία ακριβέστερα, και πιο συγκεκριμένα το θεώρημά της που προσδιορίζει τις γωνίες οι οποίες σχηματίζονται όταν δύο παράλληλες γραμμές τέμνονται υπό τρίτης Τα γνωστά, δηλαδή, από τα γυμνασιακά μας χρόνια «εντός εναλλάξ», «εντός, εκτός και επί τα αυτά» κλπ. Σπεύδω να διευκρινίσω ότι δεν επιχειρώ εδώ κανενός είδους φιλοσοφικό γύμνασμα του τύπου «εν αρχή ην ο λόγος ή η πράξη». Να εξηγήσω, απλώς θέλω, πώς και γιατί σ’ ένα από αυτά τα μαθηματικά αξιώματα κατέφυγα -παραφράζοντάς το- για να δώσω τον τίτλο Εντός Εκτός και Επί της Ψυχιατρικής στην περιοδική έκδοση των διαλέξεων που εμπλούτισαν, από το 1999 μέχρι το 2003, τα Μετεκπαιδευτικά Μαθήματα της Α΄ Ψυχιατρικής Κλινικής του ΑΠΘ.Οι διαλέξεις αυτές δίδονταν, κάθε δεύτερη Παρασκευή, από μένα τον ίδιο και προσκεκλημένους φίλους ομότεχνους ή άλλων εξειδικεύσεων και επιστημών, συντοπίτες και μη. Ο τίτλος αντιστοιχούσε, πιστεύω, απόλυτα σε όσα εξέφρασα από το πρώτο, προγραμματικό, άρθρο μου: «Μας χρειάζεται να βρεθούμε τόσο εντός όσο και εκτός της ψυχιατρικής κι ακόμα να αναζητήσουμε στον κοντινό μας περίγυρο τα εφαπτόμενα συγγενικά της πεδία. Μας χρειάζεται ασφαλώς ο ιατρικός λόγος (στην ευρύτητά του και με όλα τα αναγκαία του δάνεια) αλλά χρειάζεται να ακούσουμε και το λόγο της τέχνης ή το λόγο της ιστορίας και της φιλοσοφίας, όπως και το λόγο άλλων επιστημών».Αυτός ήταν, άλλωστε, ο στόχος των Συναντήσεων της Παρασκευής κι αυτόν τον στόχο ήθελα να προβάλλω με τον «μαθηματικό» τίτλο που επέλεξα. Οι 5 τόμοι του περιοδικού που κυκλοφόρησαν από τις εκδόσεις University Press της Θεσσαλονίκης, οι 825 συνολικά σελίδες των 46 δημοσιευμένων διαλέξεων (αυτών που είχα στη διάθεσή μου ολοκληρωμένες) μπορούν να μαρτυρήσουν για το μέτρο επίτευξης αυτού του στόχου.«Εν αρχή ην τα μαθηματικά», αλλά η συνέχεια όπως βλέπετε βρίσκεται στις νευροεπιστήμες (p. 2). Σύναψις το όνομα της νέας περιοδικής έκδοσης (p. 2). Όχι ακριβώς επειδή, τελευτούντος του 20ου αιώνα, «πανηγυρίσαμε» τη σύναψη² με αφορμή την απονομή του Nobel ιατρικής και φυσιολογίας σε τρεις πρωτοπόρους της νευρωνικής επικοινωνίας (Carlsson, Greengard, Kandel), ούτε γιατί σχετικά πρόσφατη ήταν και η συμπλήρωση εκατονταετίας από την επιλογή της ελληνικής λέξης «σύναψη» (1897) με την οποία ο Sherrington σφράγησε –εκεί στο γύρισμα από τον 19ο στον 20ο αιώνα- τη διαμάχη του Ramon y Cajal με τον Camillo Golgi, που είχε ήδη κριθεί υπέρ του πρώτου, σχετικά με την διακριτή ύπαρξη των νευρώνων.³

Αν και όλα αυτά δεν είναι βέβαια εκτός των ενδιαφερόντων μας και, προφανώς, τέτοιοι συνειρμοί μας βοήθησαν στην επιλογή του τίτλου, άλλα ήταν τα κίνητρα και οι ΠΡΟ-ΘΕΣΕΙΣ μας. Μας ώθησε περισσότερο η ανάγκη να συνάψουμε τις Συναντήσεις της Κοζάνης (τα Εντός, Εκτός και Επί της Ψυχιατρικής θέματά μας, όπως τα μεταφέραμε και επεκτείναμε στην ομώνυμη Διημερίδα που εγκαινιάσαμε το 2004 στο Θεραπευτήριο του Νίκου Σπινάρη) με τα Σεμινάρια για τις Βιοϊατρικές Επιστήμες και τη Φιλοσοφία που οργανώνουν στην Αθήνα, εδώ και χρόνια, με την Ομάδα «Γουδί», ο Θανάσης Τζαβάρας και ο Γιώργος Παπαδόπουλος. Υπήρξε η αρχική σύναψη, όπου ήρθαν να προστεθούν -στην πρόσφατη (24-26/9/04) 1η Συνάντηση της Κοζάνης⁴– και οι ανάλογες πρωτοβουλίες που γίνονται στα Γιάννενα με τον Βένο Μαυρέα, στην Αλεξανδρούπολη με τον Νίκο Τζαβάρα, στη Λάρισα με τον Νικηφόρο Αγγελόπουλο, στην Πάτρα με τον Ηλία Κούβελα, όπως και ο Ανοιχτός Διάλογος για τη Συνείδηση⁵ που ξεκίνησε στο Διαδίκτυο (www.uth.tmc.edu/clinicalneuro/symposium) ο Ανδρέας Παπανικολάου, μεταφέροντάς τον μια φορά το χρόνο, «παραπλεύρως» του Summer School, το οποίο φροντίζει στο Ξυλόκαστρο υπό την αιγίδα της International Society of Neuropsychology. Ευχή και στόχος, βέβαια, ο περαιτέρω εμπλουτισμός των συνάψεών μας

Ίσως έτσι, εν συνάψει, μπορέσουμε να δούμε καλύτερα την ανάγκη μιας ψυχιατρικής που να «αντλεί» μέσα από το ευρύτατο επιστημονικό πεδίο που ορίζεται, σχηματικά, από την κοινωνιολογία από τη μια και τη μοριακή βιολογία από την άλλη (p. 2). Το εγχείρημα φαίνεται να ευνοείται από το γεγονός ότι η διακύμανση μεταξύ οργανογένεσης και ψυχογένεσης, που για αιώνες υπήρξε ο δυναμικός ρυθμός στην εναλλαγή των θεωριών περί ψυχικής νόσου, σήμερα, δίνει τη θέση της στην δυνατότητα να συνυπάρξουν μέσα στον ίδιο ευρύχωρο τόπο της σύγχρονης ψυχιατρικής.

Ας μη θεωρηθεί ότι προβάλλεται εδώ κάποιος βολικός εκλεκτισμός. Την ετερογένεια του χώρου της ψυχοπαθολογίας προτείνεται να δούμε, καθώς η αδυναμία μας να δώσουμε «ενιαία ερμηνεία» σε όλα τα φαινόμενα, δεν οφείλεται στην ανεπάρκεια των σημερινών μας γνώσεων, όπως συχνά υποστηρίζεται, αλλά αντανακλά την ποικίλλουσα φύση του προς οργάνωση αντικειμένου. Αυτή την απλή πραγματικότητα προέβαλε πάντα ο Georges Lanteri-Laura, ο πρόσφατα εκλιπών Γάλλος καθηγητής ψυχιατρικής, συνάμα δε ιστορικός και επιστημολόγος. Με τη φαινομενολογική του προσέγγιση, ποτέ δεν κατασκεύασε ένα θεωρητικό σύνολο συνθέτοντας θραύσματα θεωριών αλλά επεχείρησε να κατανοήσει την ίδια την εσωτερική οργάνωση της ψυχικής παθολογίας: η «ψυχική παθολογία, έγραφε, ανήκει στην τάξη της θεωρίας της πράξης και τα δάνεια που πραγματοποιεί από άλλους, πολύ διαφορετικούς μεταξύ τους, επιστημονικούς κλάδους δεν αποκτούν καμιά ενότητα μεταξύ τους· δεν υπάρχει έτσι ένας συνολικός συνδυασμός θεωριών που θα επεδίωκε να παίξει τον φανταστικό ρόλο μιας γενικής θεωρίας λαμβάνοντας υπ’ όψιν το σύνολο της ψυχικής παθολογίας, αλλά πολλαπλές και μερικές αναφορές, αναγκαίες για να οργανωθεί η ψυχική παθολογία και να παίξει το ρόλο της».⁶

Η εποχή των μεγάλων γενικών θεωρητικοποιήσεων έχει περάσει ανεπιστρεπτί, υποστήριζε ο Lanteri-Laura. Σήμερα βρισκόμαστε μπροστά σε επιμέρους θεωρίες που καλύπτουν το χώρο της ψυχοπαθολογίας, αφήνοντας απ’ ανάμεσα τους ακάλυπτες terrae incognitae. Πάντως, η ψυχιατρική σήμερα δεν μπορεί να είναι ούτε αν-εγκέφαλη, ούτε ά-ψυχη, ούτε α-κοινώνητη. Αυτή την αντίληψη θέλει να βάλει στο επίκεντρο των προβληματισμών μας η Σύναψις.