Εισαγωγή

Η σχέση του ανθρώπου με το αλκοόλ αρχίζει από πολύ παλιά και συνδέεται με τις απαρχές της καταγεγραμμένης ανθρώπινης ιστορίας. Είναι γνωστό ότι η πρώτη μπύρα είχε διαδοθεί ευρέως στην Εγγύς Ανατολή μέχρι το 4000 π.Χ., ενώ αρχαιολογικά ευρήματα στις ίδιες περιοχές τοποθετούν την αρχή της οινοποιίας στη Νεολιθική περίοδο, ανάμεσα στο 9.000 με 4.000 π.Χ. Οι Έλληνες ήταν οι πρώτοι που εφάρμοσαν επιστημονικές μεθόδους στην αμπελουργία με αποτέλεσμα την αύξηση της παραγωγής και την εξάπλωσή της σε όλη την Ελλάδα κατά τον 7ο αιώνα π.Χ. Τα προβλήματα όμως από την υπερβολική κατανάλωση του αλκοόλ εμφανίστηκαν ήδη από την εποχή της αρχαίας Ελλάδας. Ο Ξενοφώντας (431-351 π.Χ.) και ο Πλάτωνας (429-347 π.Χ) κατέκριναν τη μέθη και ό,τι αυτή προκαλούσε και εξυμνούσαν τη μέτρια κατανάλωση. Ο Πλάτωνας θεωρούσε ότι το κρασί αποτελεί δοκιμασία του ίδιου μας του εαυτού και έλεγε ότι δόθηκε στους ανθρώπους σαν βάλσαμο που εμφυτεύει τη σεμνότητα στην ψυχή και την υγεία και τη δύναμη στο σώμα. Καθοριστικής σημασίας γεγονός για τη χρήση των οινοπνευματωδών υπήρξε η πρώτη καταγεγραμμένη παραγωγή αλκοόλης από απόσταξη οίνου, που έγινε από τους αλχημιστές της σχολής του Σαλέρνο τον 12ο αιώνα. Έτσι, στους επόμενους 2-3 αιώνες εξαπλώθηκε και αναπτύχθηκε στην Ευρώπη και προοδευτικά σε όλο τον κόσμο ο σύγχρονος τρόπος παραγωγής και διακίνησης των οινοπνευματωδών.

Καθώς η τέχνη αποτελεί καθρέφτη της κοινωνίας και ασχολείται με κάθε πτυχή της ανθρώπινης δραστηριότητας, ήταν αναμενόμενο τα θέματα της χρήσης του αλκοόλ να προσέλκυαν το ενδιαφέρον των καλλιτεχνών. Όλες οι μορφές της τέχνης – λογοτεχνία, ποίηση, θέατρο, ζωγραφική, μουσική – αποτύπωσαν με τα δικά τους εκφραστικά μέσα τις διάφορες πλευρές της σχέσης του ανθρώπου με το αλκοόλ, δίνοντας συχνά έμφαση στα προβλήματα που αυτή η σχέση δημιουργεί. Η κινηματογραφική τέχνη από τα πρώτα της βήματα ασχολήθηκε με το πρόβλημα του αλκοολισμού. Είναι γνωστό ότι ως επίσημη ημερομηνία εμφάνισης του κινηματογράφου αναφέρεται η 28η Δεκεμβρίου του 1895, όταν οι αδελφοί Λυμιέρ έκαναν την πρώτη δημόσια προβολή τους στο Παρίσι. Λίγα χρόνια αργότερα, το 1898, μέσα από ένα φιλμάκι 51 δευτερολέπτων, που αποτελεί ουσιαστικά και την πρώτη διαφήμιση, έρχεται η πρώτη καταγραφή του αλκοόλ στον κινηματογράφο. Η ταινία αφορά το ουίσκι Dewars και απεικονίζει τρείς άνδρες ντυμένους με τις παραδοσιακές Σκωτσέζικες στολές να χορεύουν πίνοντας, ενώ πίσω τους φαίνεται διακριτικά το όνομα του ποτού.

Η παρουσίαση αυτή δεν φιλοδοξεί ασφαλώς να επιχειρήσει μια ολοκληρωμένη τυπολογία των σχετιζόμενων με το αλκοόλ ταινιών. Ο στόχος της είναι να παρουσιάσει, από τις αρχές μέχρι σήμερα, κάποιες σημαντικές κινηματογραφικές στιγμές που με ευαισθησία και διεισδυτικότητα καταπιάστηκαν με τα σχετικά ζητήματα και να επισημάνει τη μεγάλη ποικιλία των προσεγγίσεων στα θέματα αυτά, καθώς και τη σχέση με τις επικρατούσες επιστημονικές απόψεις μέσα σε συγκεκριμένες κοινωνικοπολιτισμικές συνθήκες.

Οι ταινίες για το αψέντι

Οι πρώτες ταινίες που αναπαριστούν προβλήματα και καταστάσεις συνδεόμενες με τη χρήση του αλκοόλ είναι οι λεγόμενες ταινίες για το αψέντι. Το αψέντι υπήρξε ένα ευρέως διαδεδομένο ποτό στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ου αιώνα, σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες και κυρίως στη Γαλλία και την Ελβετία. Προέρχεται από την απόσταξη των φύλλων και των ανθών του φυτού Αρτεμησία το αψίνθιο και έχει υψηλή περιεκτικότητα σε αιθυλική αλκοόλη. Η παραγωγή του απαγορεύτηκε το 1915 στις ΗΠΑ και σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες εξαιτίας των κοινωνικών προβλημάτων που συνδέθηκαν με τη χρήση του.

Οι σχετικές με το αψέντι ταινίες είναι τέσσερεις και δημιουργήθηκαν κυρίως στη Γαλλία από το 1899 μέχρι το 1913. Η πρώτη ταινία ονομάστηκε La bonne Absinthe και ήταν ένα κωμικό σκετσάκι διάρκειας ενός λεπτού, φτιαγμένο από την Alice Guy (1873-1968) και την πρώτη εταιρεία παραγωγής ταινιών Gaumont Film company. H Alice Guy-Blanche υπήρξε μια πρωτοπόρος του κινηματογράφου και θεωρείται ως η πρώτη γυναίκα σκηνοθέτης.

H δεύτερη ταινία έγινε το 1902 από τον γάλλο σκηνοθέτη Ferdinand Zecca (1864-1947) και την εταιρεία παραγωγής Pathé Company με τον τίτλο Les victimes de l’alcoolisme. Πρόκειται για ένα 6λεπτο φιλμ, διασκευή του διηγήματος του Εμίλ Ζολά, H ταβέρνα (L’Assommoir, 1877). Από την ίδια εταιρεία παραγωγής και τον σκηνοθέτη Gerard Bourgeois δημιουργήθηκε το 1911 μια νέα διασκευή του ιδίου βιβλίου του Ζολά διάρκειας 26΄, η οποία και σημείωσε μεγάλη εμπορική επιτυχία. Τέλος, στις ΗΠΑ, το 1913, γυρίστηκε μια ταινία με τίτλο Absinthe, διάρκειας 12 λεπτών, από την αμερικάνικη εταιρεία παραγωγής Gem Motion Picture Company.

Οι ταινίες του Τσάρλυ Τσάπλιν

Ο Τσάρλυ Τσάπλιν υπήρξε ένας πολύ σημαντικός ηθοποιός, σκηνοθέτης και παραγωγός που μεγαλούργησε στον χώρο του κινηματογράφου για περίπου 75 χρόνια. Ξεκίνησε την καριέρα του από μικρός και έχτισε τη φήμη του ήδη από τα χρόνια του βωβού κινηματογράφου.

Ο αλκοολισμός και οι συνέπειες του δεν θα μπορούσαν να μην τραβήξουν το ενδιαφέρον του, καθώς και ο ίδιος είχε σχετικές εμπειρίες μέσα από τη χρήση αλκοόλ που έκανε ο πατέρας του. Σε πολλές ταινίες του υπάρχουν αναφορές στο αλκοόλ, αλλά αυτές που κυρίως έχουν συνδεθεί με την κατάχρηση αλκοόλ είναι οι εξής τέσσερεις: One night out (1915), One am (1916), The cure (1917) και η γνωστή και ιδιαίτερα επιτυχημένη του ταινία, Τα φώτα της πόλης (City lights, 1931). Στις τρεις πρώτες ο Τσάπλιν περιγράφει ουσιαστικά με κωμικό τρόπο διάφορες καταστάσεις που συνδέονται με τη χρήση του αλκοόλ, δίνοντας μια εικόνα του αλκοολικού τρυφερή, ανθρώπινη, αλλά και απρόβλεπτη.

Τα φώτα της πόλης προβλήθηκαν για πρώτη φορά στις Ηνωμένες Πολιτείες το 1931, σε σκηνοθεσία και σενάριο Τσάρλι Τσάπλιν και αποτελούν μια από τις κορυφαίες του στιγμές. Ο Σαρλό ερωτεύεται μία νεαρή, τυφλή ανθοπώλισσα, την οποία και θέλει να βοηθήσει για να κάνει μια ακριβή εγχείρηση που θα επαναφέρει την όρασή της. Παράλληλα όμως θα μπλέξει σε μια περίεργη σχέση με έναν εκατομμυριούχο αλκοολικό, τον οποίο τελικά σώζει από την αυτοκτονία. Αν και το αλκοόλ δεν ήταν το κυρίαρχο θέμα της ταινίας αναδεικνύονται σ’ αυτή καθαρά οι αλλαγές συμπεριφοράς και τα προβλήματα που συνδέονται με τη χρήση αλκοόλ.

Βιογραφίες / Λογοτεχνικές-θεατρικές μεταφορές

Υπάρχει μια πληθώρα ταινιών γύρω από το αλκοόλ που αποτελούν είτε βιογραφίες καλλιτεχνών εθισμένων στο αλκοόλ είτε μεταφορά στον κινηματογράφο λογοτεχνικών βιβλίων ή θεατρικών έργων.

Μεταξύ των πρώτων ξεχωρίζουν οι ταινίες Ray (σκηνοθεσία Taylor Hackoford, 2004), που αποτελεί μια βιογραφία του διάσημου μουσικού, τραγουδιστή και συνθέτη της τζαζ Ray Charles, η ταινία Walk the line (σκηνοθεσία James Mngold, 2005), που βασίζεται στη βιογραφία του τραγουδιστή της κάντρυ μουσικής Johnny Cash και η ταινία Pollock (2000) με σκηνοθέτη και πρωταγωνιστή τον ηθοποιό Ed Harris, που βασίζεται στη ζωή και το έργο του αμερικανού ζωγράφου Jackson Pollock.

Από τις πιο χαρακτηριστικές και επιτυχημένες μεταφορές θεατρικών έργων στον κινηματογράφο αποτελούν οι ταινίες Ποιος φοβάται τη Βιρτζίνια Γούλφ (σκηνοθεσία M. Nikols, 1966), από το ομώνυμο θεατρικό έργο του αμερικανού θεατρικού συγγραφέα Edward Albee και η Νύχτα της Ιγκουάνα (σκηνοθεσία J. Huston, 1964), βασισμένο επίσης στο ομώνυμο θεατρικό έργο του Tennessee Williams.

Τέλος, από τις πολλές μεταφορές λογοτεχνικών κειμένων στον κινηματογράφο ξεχωρίζουν οι ταινίες Κάτω από το ηφαίστειο (σκηνοθεσία J. Huston, 1984), που βασίζεται στο διήγημα του άγγλου ποιητή και συγγραφέα, Malcolm Lowry, το Factotum (σκηνοθεσία Bent Hamer, 2005), που αποτελεί κινηματογραφική μεταφορά του ομώνυμου βιβλίου του Charles Bukowski, καθώς και ο Θρύλος του αγίου πότη (σκηνοθεσία E. Olmi, 1988), που αποτελεί διασκευή του ομώνυμου βιβλίου του αυστριακού συγγραφέα, Joseph Roth.

Οι ταινίες από τη δεκαετία του ’50 μέχρι σήμερα

Οι ταινίες για το αλκοόλ σε μεγάλο βαθμό προέρχονται, τουλάχιστον κατά τα πρώτα χρόνια, από την κινηματογραφική παραγωγή των ΗΠΑ, καθώς στον ευρωπαϊκό χώρο υπήρξαν λίγες απόπειρες καταγραφής του προβλήματος.

Χαρακτηριστικό των ταινιών της περιόδου’30 -’50 αποτελεί η εστίαση στο πρόσωπο του αλκοολικού με σαφή έμφαση στον αδύναμο και εξαρτητικό χαρακτήρα του. Αυτό ήταν απόλυτα συνδεδεμένο με την πεποίθηση εκείνης της εποχής ότι η σχέση με τις εθιστικές ουσίες και το αλκοόλ αποτελεί μια αδυναμία του χαρακτήρα. Παράλληλα υπάρχει η σταθερή αναφορά στους Ανώνυμους Αλκοολικούς, που αποτελούσε και τη μόνη ίσως θεραπευτική επιλογή εκείνης της περιόδου. Ας μην ξεχνάμε ότι οι ΑΑ ιδρύθηκαν το 1935 από τον Bill Edwards στις ΗΠΑ και αναπτύχθηκαν ταχύτατα σε όλο τον κόσμο.

Από τις πολλές ταινίες αυτής της περιόδου υπάρχουν τέσσερεις που, κατά τη γνώμη μου, ξεχωρίζουν:

1. The lost weekend (σκηνοθεσία Billy Wilder, 1945), μια από τις πρώτες και κλασικές ταινίες που αναπαριστά τα προβλήματα, αλλά και τις προσπάθειες απεξάρτησης, μέσα από το σαββατοκύριακο ενός αλκοολικού.

2. The Days of Wine and Roses (σκηνοθεσία Blake Edwards, 1962), η οποία αποτελεί επίσης μια από τις πρώτες και ενδιαφέρουσες καταγραφές της καθημερινότητας ενός ζευγαριού αλκοολικών που προσπαθούν να βγουν από τον κύκλο της εξάρτησης.

3. Come back, little Sheba (σκηνοθεσία Daniel Mann, 1952), ταινία που περιγράφει την υποτροπή ενός γιατρού, πρώην αλκοολικού, όταν αντιμετωπίζει μια έντονη συναισθηματική φόρτιση, και τις προσπάθειες στήριξής του από τους Ανώνυμους Αλκοολικούς (ΑΑ).

4. Some Came Running (1958) σε σκηνοθεσία του Vincente Minnelli, η οποία αναφέρεται στην επιστροφή ενός αλκοολικού βετεράνου πολέμου και υποψήφιου συγγραφέα στην γενέτειρα πόλη του και τη σύγκρουσή του με τον επιτυχημένο κοινωνικά αδελφό του.

Από τη δεκαετία του ’70 αρχίζει να εμφανίζεται πλέον στις αναπτυγμένες χώρες η επιδημία των οπιοειδών και αργότερα και των διεγερτικών ουσιών (κοκαΐνη, έκσταση κ.ά.). Έτσι η κινηματογραφική ματιά ανοίγεται πλέον και σε άλλες ουσίες και συνδέει τη χρήση με τα/το ευρύτερο κοινωνικό και πολιτισμικό περιβάλλον, αλλά και με την ψυχιατρική νοσηρότητα. Δεν υπάρχει πλέον η εστίαση στον αδύναμο αλκοολικό, ενώ σημαντική θέση καταλαμβάνουν το οικογενειακό και το κοινωνικό πλαίσιο. Σχετικά με τη θεραπευτική προσέγγιση, οι ομάδες των ΑΑ παραμένουν ως η βασική αναφορά, εμφανίζονται όμως και οι θεραπευτικές κοινότητες που αποτέλεσαν επίσης δημοφιλή θεραπευτική επιλογή ήδη από τη δεκαετία του ’60. Ορισμένες από τις πιο ενδιαφέρουσες κινηματογραφικές καταγραφές της περιόδου αυτής είναι:

1. Η επιτυχημένη εμπορικά ταινία When a Man Loves a Woman (σε σκηνοθεσία Luis Mandoki, 1994), όπου περιγράφονται οι προσπάθειες μιας νεαρής γυναίκας να απεμπλακεί από τον αλκοολισμό της και οι επιπτώσεις στις ενδοοικογε-
νειακές της σχέσεις.

2. Η ταινία του Mike Figgis, Leaving Las Vegas (1995), η οποία αναφέρεται στην αυτοκαταστροφική πορεία ενός άνδρα με κατάθλιψη μέσα από τη σχέση του με το αλκοόλ.

3. Το Drunks (1995), σε σκηνοθεσία Peter Cohn, όπου εμφανίζεται η πιο εμπεριστατωμένη παρουσίαση της διαδικασίας απεξάρτησης στις ομάδες των ΑΑ, μέσα από τις δυσκολίες της θεραπείας ενός νεαρού αλκοολικού.

4. Η ταινία Barfly (1987), σε σκηνοθεσία Barbet Schroeder και σε σενάριο του ιδίου του Charles Bukowski. Αναφέρεται στην περιπλάνηση του συγγραφέα στα μπαρ του Λος Άντζελες και αποτελεί ουσιαστικά αυτοβιογραφική ταινία με το λογοτεχνικό alter ego του Henry Chinaski.

5. Το Αffliction, σε σκηνοθεσία του Paul Schrader (1997), όπου μέσα από μια αστυνομική ιστορία δίνεται η ευκαιρία να προβληθούν οι επιπτώσεις του αλκοολισμού του πατέρα στην οικογένεια και κυρίως τα παιδιά.

6. Η ταινία 28 days (σκηνοθεσία Betty Thomas, 2000), στην οποία παρουσιάζεται η ζωή και οι διαδικασίες σε ένα κλειστό πρόγραμμα απεξάρτησης από το αλκοόλ, μέσα από την ιστορία μιας νεαρής αλκοολικής δημοσιογράφου που αποφασίζει να απεξαρτηθεί.

7. Τέλος, το Smashed, σε σκηνοθεσία του James Ponsoldt ( 2012). Η ταινία αναφέρεται σε ένα παντρεμένο ζευγάρι που η σχέση του είναι σε μεγάλο βαθμό βασισμένη στο αλκοόλ. Η σχέση τους διαλύεται όταν η γυναίκα αποφασίζει να σταματήσει τη χρήση παίρνοντας βοήθεια από τις ομάδες των Ανωνύμων.

Θα κλείσουμε την παρουσίαση αυτή με μια σύντομη αναφορά σε ταινίες, σχετικές με το αλκοόλ, που δημιούργησαν σημαντικοί σκηνοθέτες από όλο τον κόσμο. Η πιο παλιά ταινία από αυτές είναι το Drunken Angel (1948), του ιάπωνα σκηνοθέτη Akira Kurosawa. Σε αυτήν περιγράφεται η σχέση ενός αλκοολικού ξεπεσμένου γιατρού με έναν από τους αρχηγούς της ιαπωνικής μαφίας, τον οποίο και πείθει να κάνει θεραπεία για τη φυματίωση που τον ταλαιπωρεί. Η ταινία Gervaise (1956) αποτελεί μια ακόμα διασκευή του διηγήματος του Εμίλ Ζολά, Η ταβέρνα, σκηνοθετημένη από τον γάλλο René Clément. Ο γάλλος σκηνοθέτης, Louis Malle, έφτιαξε το 1963 το δραματικό φιλμ The Fire Within, βασισμένο σε ένα μυθιστόρημα του Pierre Drieu, La Rochelle. Αναφέρεται στο τελευταίο 48ωρο ενός καταθλιπτικού αλκοολικού, που βγαίνει από πρόγραμμα απεξάρτησης και αποφασίζει να αυτοκτονήσει μην βρίσκοντας κάποιο νόημα στη ζωή του. Επίσης, ο Sidney Lumet δημιούργησε την ταινία Verdict (1982), σε διασκευή ενός μυθιστορήματος του Barry Reed από τον David Mamet. Η υπόθεση αφορά έναν αποτυχημένο αλκοολικό δικηγόρο, που προσπαθεί να ενταχθεί πάλι επαγγελματικά αναλαμβάνοντας μια υπόθεση ιατρικού λάθους. Το 1992, ο Claude Chabrol, έκανε το φιλμ Betty διασκευάζοντας ένα διήγημα του G. Simenon. Στην ταινία περιγράφεται η ζωή μιας αλκοολικής γυναίκας που χωρίζει από τον σύζυγό της και βρίσκεται υπό την προστασία ενός ηλικιωμένου αλκοολικού που γνωρίζει τυχαία. Τέλος, η ταινία My Name is Joe (1999) του ευαίσθητου κοινωνικά σκηνοθέτη Ken Loach, στην οποία περιγράφονται οι προσπάθειες ενός πρώην αλκοολικού να οργανώσει πάλι τη ζωή του στη Γλασκώβη μετά τη θεραπεία που έκανε με τις ομάδες των ΑΑ.