[εισαγωγική παραδοχή] Ο κόσμος και η κοινωνία αντιπροσωπεύουν κάτι πολύ ευρύτερο από τη βιολογία. Επομένως, η γνώση της τελευταίας δεν είναι το μόνο που χρειαζόμαστε για να ερμηνεύσουμε τη συμπεριφορά εαυτών και αλλήλων και τις αιτίες των προβλημάτων μας. Το να αδιαφορεί όμως κάποιος για τη βιολογία όταν ενδιαφέρεται να αναλύσει τον κόσμο μας αποδεικνύεται όχι μόνο αντιεπιστημονικό, αλλά και ανιστόρητο.

Η αίσθηση και η αντίληψη των όποιων πληροφοριών είναι δύο διαφορετικού επιπέδου νευροβιολογικά γεγονότα. Με τον όρο αίσθηση (sensation) περιγράφουμε τη σύλληψη και τη μεταφορά ενός περιφερικού ερεθίσματος στον εγκέφαλο, ενώ με τον όρο αντίληψη (perception) αναφερόμαστε στη συνειδητή νοητική εγγραφή = ερμηνεία του ερεθίσματος από τον συγκεκριμένο εγκέφαλο. Δηλαδή, αντίληψη είναι η υποκειμενική ερμηνεία, το νόημα που δίνει “κάποιος” εγκέφαλος σε ηλεκτρομαγνητικά κύματα (εικόνες), κύματα του αέρα (ήχοι), χημικές ουσίες (οσμές, γεύσεις) κ.ο.κ.

Λέμε συχνά “βλέπει αυτό που θέλει να δει”, “δεν βλέπει μπροστά του”, “δεν μπορεί να δει το καλό του”, “κάποτε θα δει”, “θα του δείξω εγώ..”, “είδε το φως το αληθινό”. Μπορεί να είναι έτσι ή υπερβάλλουμε; Επειδή η κοινωνία μπορεί να οριστεί και ως άθροισμα των ατομικών ψευδαισθήσεων για τον κόσμο αξίζει ίσως να “δούμε” αυτό που μπορεί να (μη) βλέπει ο καθένας από μας.

Το φως που είναι ικανός να δει ο ανθρώπινος εγκέφαλος έχει μήκος κύματος από 400 έως 700 περίπου νανόμετρα (δισεκατομμυριοστά του μέτρου), δηλαδή ένα εξαιρετικά μικρό κλάσμα της υπάρχουσας ηλεκτρομαγνητικής ακτινοβολίας, η οποία εκτείνεται από 10-14 μέτρα (κοσμική ακτινοβολία) μέχρι μερικές χιλιάδες μέτρα (ραδιοκύματα). Αντίστοιχα, αυτό που μπορεί να ακούσει ο ανθρώπινος εγκέφαλος είναι δονήσεις του αέρα με συχνότητες από 20 Hz έως 15-20 kHz. Πέρα από τα 20 kHz υπάρχουν οι υπέρηχοι, τους οποίους μπορούν να αντιλαμβάνονται άλλα ζώα. Δηλαδή, πέρα από τα όρια του δικού μας περιορισμένου οπτικού και ακουστικού κόσμου υπάρχει ένα πολύμορφο και πολύβουο αόρατο σύμπαν, τμήμα μάλιστα του οποίου μπορούν να δουν και να ακούσουν άλλα “κατώτερα” ζωικά είδη. Συμπεραίνουμε, λοιπόν, ότι αυτά που μπορούμε να αντιληφθούμε αποτελούν μέρος μόνο αυτών που υπάρχουν / συμβαίνουν γύρω μας, και ότι τα πλάσματα που (αυτο)χαρακτηρίζονται ως “ανώτερα” βασίζουν συνήθως την αυτάρεσκη κρίση τους στην επιλεκτική συγκριτική θεώρηση των χαρακτηριστικών τους.

Αντίθετα με τη φωτογραφική μηχανή, που απαθανατίζει ακέραιες εικόνες, ο εγκέφαλος (όχι μόνο ο οπτικός) ακολουθεί την αρχή της διαίρεσης του όλου σε μέρη ως γνωστική μέθοδο ανάλυσης και επεξεργασίας του κόσμου. Διασπά από την αρχή τις εικόνες σε ποιότητες μορφής, κίνησης, χρώματος, και τις προωθεί σε διαδοχικούς νευρωνικούς σταθμούς επεξεργασίας (αποδόμησης και εμπλουτισμού). Στο γρήγορο αλλά εξαιρετικά πολύπλοκο ταξίδι τους από τα φωτοϋποδεκτικά κύτταρα του οφθαλμού μέχρι τις ανώτερες συνειρμικές περιοχές των εγκεφαλικών ημισφαιρίων, οι οπτικές πληροφορίες αποτελούν αντικείμενο επεξεργασίας όλο και περισσότερο εκλεκτικών νευρικών κυττάρων, τα οποία, ενώ ενδιαφέρονται για συγκεκριμένα οπτικά χαρακτηριστικά, αδιαφορούν παντελώς για άλλα. Και πώς (ανα)συνθέτει ο εγκέφαλος την εικόνα; Η νευροβιολογική ερμηνεία της (ανα)σύνθεσης της εικόνας από τον εγκέφαλο είναι ένα πολύπλοκο και απαιτητικό εγχείρημα. Μπορούμε, όμως, προς το παρόν να πούμε ότι ο εγκέφαλος (ανα)συνθέτει, δημιουργεί την εικόνα με τρόπο που να έχει η εικόνα νόημα γι’ αυτόν. Γιατί η αναζήτηση νοήματος είναι μία από τις βασικές κινητήριες δυνάμεις λειτουργίας του εγκεφάλου. Για να το επιτύχει αυτό βασίζεται στην προϋπάρχουσα γνώση του, δηλαδή στα βιώματα και τη θεωρία που έχει για τον κόσμο. Με αυτά ως εργαλεία (ανα)συνθέτει = ερμηνεύει τις εικόνες, αλλά και τις τροποποιεί ή τις εμπλουτίζει (υπεκφεύγοντας προς την έμπνευση ή το ανύπαρκτο). Βλέπουμε, δηλαδή, συνήθως αυτό που νομίζουμε ότι πρέπει να δούμε, αλλά έχουμε και την απρόοπτη ευκαιρία να δούμε το απροσδόκητο.

Δεν είμαστε λοιπόν παθητικοί αποδέκτες των όποιων εξωτερικών ερεθισμάτων. Αναζητάμε δεδομένα που ταιριάζουν και συμπληρώνουν τη θεωρία και τις πεποιθήσεις που έχουν οικοδομήσει η φυλογενετική ιστορία του είδους μας, οι προσωπικές μας εμπειρίες, αλλά και το κυρίαρχο θρησκευτικό, κοινωνικό και επιστημονικό “παράδειγμα” κατά τον Κουν (Kuhn). Το κυρίαρχο αυτό παράδειγμα είναι τόσο ισχυρό ώστε να επηρεάζει, ίσως και να καθορίζει, την ερμηνεία τόσο των επιστημονικών όσο και των ιδιωτικών παρατηρήσεων. Φαντασθείτε, λέει ο Χάνσον,2 τον Γιοχάνες Κέπλερ (Johannes Kepler), ο οποίος πίστευε ότι η γη κινείται ενώ ο ήλιος παραμένει ακίνητος, και τον Τίχο Μπράχε (Tycho Brahe), ο οποίος αντίθετα πίστευε ότι η γη παραμένει ακίνητη ενώ τα άλλα ουράνια σώματα γυρίζουν γύρω από αυτήν, να παρακολουθούν την ανατολή του ηλίου καθισμένοι σε έναν λόφο. Βλέπουν, άραγε, οι δυο τους το ίδιο πράγμα;

Οι υποθέσεις που έχει μάθει να χρησιμοποιεί αυτομάτως ο εγκέφαλος για την ερμηνεία των οπτικών πληροφοριών είναι ένα εξαιρετικό εργαλείο για την ταχύτατη πρόβλεψη της σημασίας του κόσμου, αλλά οδηγεί και σε παρερμηνείες που μπορεί να είναι ανώδυνες, όπως οι γνωστές σε όλους μας οπτικές πλάνες, αλλά και εξαιρετικά επώδυνες για τον ένα ή τους πολλούς. Επιπλέον, η συνειρμική σύνδεση των εισερχόμενων οπτικών πληροφοριών με το προϋπάρχον συναισθηματικό φορτίο του εγκεφάλου μπορεί να οδηγήσει εναλλακτικά στην απελευθερωτική απογείωση της έμπνευσης ή στην απειλητική δίνη μίας ψυχικής διαταραχής. Τα εγχειρίδια της Τέχνης, της Ψυχιατρικής, αλλά και της Ιστορίας περιγράφουν άφθονα σχετικά παραδείγματα.

Οι άνθρωποι μπορεί να μην βλέπουν αυτό που είναι μπροστά τους. Από επιλογή, εξάσκηση ή αδυναμία. Ο καθένας από αυτούς τους λόγους έχει τη δική του βαρύτητα και τη δική του συμβολή στη διαμόρφωση ενός κοινωνικού πεδίου το οποίο περιγράφουν άτομα με προβλήματα όρασης και στο οποίο συνομιλούν άτομα με προβλήματα ακοής. Το να επιλέγεις αυτό που δεν θέλεις να δεις είναι μία ανώτερου επιπέδου γνωστική διαδικασία, η οποία βέβαια παραμένει τέτοια μόνο όσο ελέγχει διαρκώς τα ενδεχόμενα της αντίθετης επιλογής. Το να εξασκείσαι (μόνος ή με την ομάδα σου) στο να μη βλέπεις (ενστικτωδώς και ασυνείδητα) αυτό που ενδεχομένως μπορεί να απειλήσει τις προκατασκευασμένες βεβαιότητες των (ψευδ)αισθήσεών σου προσφέρει μία ευεργετική δυνατότητα διαρκούς αυτοεπιβεβαίωσης, αλλά και την πλέον αποτελεσματική μέθοδο πρόκλησης ισόβιας ατομικής ή ομαδικής αντιληπτικής ανικανότητας. Το να αδυνατείς, όμως, να “δεις” (αντιληφθείς) αυτό που εκτυλίσσεται μπροστά σου είναι μάλλον το δυσάρεστο αποτέλεσμα του τρόπου συγκρότησης και λειτουργίας του εγκεφάλου μας.

[προβλήματα ερμηνείας] Αφού λοιπόν κάθε προσωπικό αντίλημμα (percept), δηλαδή εικόνα, ήχος, γεύση κ.ο.κ., είναι το αποτέλεσμα μίας δημιουργικής διαδικασίας του εγκεφάλου μας, ελλοχεύει διαρκώς ο κίνδυνος της προσωρινής ή μόνιμης αδυναμίας αυτού να ανταποκριθεί στις απαιτήσεις της. Η αγνωσία (agnosia), απότοκος συχνά εγκεφαλικής βλάβης, είναι ένας γενικός όρος που περιγράφει την αδυναμία ενός ατόμου να ερμηνεύσει τις πληροφορίες που συλλέγουν τα αισθητήρια όργανά του. Ένας τύπος αγνωσίας είναι η οπτική αγνωσία (visual agnosia), κατά την οποία το άτομο δεν μπορεί να ερμηνεύσει τις οπτικές πληροφορίες. Υποκατηγορίες αυτής είναι η τυφλότητα αντικειμένων (object blindness), κατά την οποία κάποιος δεν μπορεί να διακρίνει την ταυτότητα των αντικειμένων και η προσωποαγνωσία (prosopagnosia), κατά την οποία κάποιος, ενώ δεν έχει κανένα πρόβλημα να διακρίνει τα αντικείμενα, είναι ανίκανος να διακρίνει πρόσωπα. Η αδυναμία αυτή, η οποία μπορεί να οδηγήσει κάποιον ακόμη και να “μπερδέψει τη γυναίκα του με ένα καπέλο”, φαίνεται ότι ταλαιπωρεί εν γνώσει τους ή όχι ένα σημαντικό ποσοστό συνανθρώπων μας.3

[προβλήματα αλλαγής] Η ανικανότητα αντίληψης των πραγμάτων που βρίσκονται σε κοινή θέα χαρακτηρίζεται ως τυφλότητα απροσεξίας (inattentional blindness) ή αντιληπτική τυφλότητα (perceptual blindness), και μπορεί να εκδηλωθεί ποικιλοτρόπως και σε διαφορετικό βαθμό. Ως τυφλότητα αλλαγής (change blindness) χαρακτηρίζεται το φαινόμενο κατά το οποίο ο παρατηρητής αδυνατεί να διακρίνει εμφανείς αλλαγές στην οπτική σκηνή. Αντίστοιχα, ως κώφωση αλλαγής (change deafness) περιγράφεται η αδυναμία του ακροατή να επισημάνει την εναλλαγή μεταξύ δύο διαφορετικών φωνών. Για παράδειγμα, έχει διαπιστωθεί ότι παραπάνω από 50% των αυτοπτών μαρτύρων και 40% των αυτήκοων μαρτύρων δεν επισημαίνουν την αλλαγή του προσώπου ή της φωνής, αντίστοιχα, που τους ομιλεί εάν έχει μεσολαβήσει κάτι το οποίο τους απέσπασε, για πολύ λίγο, την προσοχή. Με το εντυπωσιακό πείραμα του “αόρατου γορίλλα” οι Σίμονς (Simons) και Σιάμπρις (Chabris) απέδειξαν ότι όταν οι άνθρωποι εστιάζουν την προσοχή τους στην εξαγωγή κάποιων συγκεκριμένων πληροφοριών από μία οπτική σκηνή μπορεί να τους διαφεύγει ακόμη και η είσοδος ενός γορίλλα σε αυτή.4 Αυτό συμβαίνει επειδή όταν οι άνθρωποι προσέχουν κάτι, τότε ο εγκέφαλός τους αφιερώνεται στην επεξεργασία αυτού και απωθεί οτιδήποτε άλλο συμβαίνει γύρω τους. Τη μουσική που επιλέγουμε να ακούσουμε κατά τη διάρκεια της εργασίας μας την παρακολουθούμε μόνο στα πρώτα μέτρα. Τα υπόλοιπα είναι σα να χάνονται στα βάθη της αντιληπτικής αδιαφορίας μας. Το ίδιο αναλογικά συμβαίνει και στις καθημερινές κοινωνικές δραστηριότητες. Η αντίληψη, δηλαδή, της οποιασδήποτε εξωτερικής πληροφορίας προϋποθέτει την ολοκληρωτική προσοχή μας. Η σωστή ερμηνεία της προϋποθέτει την απροκατάληπτη λειτουργία της. Είναι αυτό δυνατό; Φαντάζει δύσκολο εάν δεχτούμε το προφανές: ο εγκέφαλος του καθενός είναι το μεροληπτικό αποτέλεσμα μίας απρόβλεπτης σχέσης φυλογενετικών, βιωματικών και πολιτισμικών παραγόντων.

[προβλήματα επανάληψης] Η αντίληψη έχει την τάση να αντιμετωπίζει ό,τι είναι μόνιμο (και επομένως σημαντικό) ως θόρυβο υποβάθρου και σταδιακά να το αγνοεί. Για τον λόγο αυτό γινόμαστε προοδευτικά αναίσθητοι στη μυρωδιά του σώματός μας, στα γυαλιά που κρέμονται στη μύτη μας, στα κοινωνικοπολιτικά μας δεδομένα, στη πολιτισμική μας καχεξία. Επαναλάβετε πολλές φορές και δυνατά μία λέξη, οποιαδήποτε. Σύντομα, (α) ο ήχος της θα στερείται νοήματος, και (β) θα νιώσετε δυσάρεστα από την ακατάληπτη απειλή της.5 Αν θέλουμε, λοιπόν, να κρατάμε το νόημα των πραγμάτων και των ιδεών μας ζωντανό, καλό θα ήταν βέβαια να (ξανα)εξετάζουμε πού και πού τα δεδομένα της ζωής μας, αλλά και να μην αραιώνουμε την πυκνότητα των σπουδαίων και κρίσιμων δια της ευτελούς επανάληψης. Τότε γιατί τόσες κοινωνικές ομάδες παπαγαλίζουν ασταμάτητα την ιδιόλεκτό τους; Γιατί επαναλαμβάνουν τελετουργικά και δημόσια το ατομικό και κοινωνικό τους “credo”; Μα για να αποτρέψουν την απρόοπτη εκδήλωση της προσωπικής τους ανασφάλειας και για να επιβάλλουν στους εν δυνάμει αντιρρησίες τον παραλογισμό και τον φόβο της ακατάληπτης επανάληψης. Εκ του αποτελέσματος, μπορούμε να πούμε ότι τα καταφέρνουν. Κατορθώνουν να κρατούν τους εαυτούς τους καθημερινά στην πνευματική δίαιτα των πληθωριστικών βεβαιοτήτων τους, και, αν όχι να φοβίζουν, να πλήττουν τουλάχιστον την οικονομία της λογικής των απροστάτευτων από ανθεκτικά ιδεολογήματα, και επομένως, να απειλούν την εύθραυστη φύση κάθε ατομικού εγχειρήματος πνευματικής χειραφέτησης.

[προβλήματα εκπαίδευσης] Ένα παλιό ερώτημα της φιλοσοφίας είναι εάν γεννιόμαστε με μία έμφυτη (προ)γνώση για τον κόσμο ή μήπως είμαστε υποχρεωμένοι να μάθουμε τα πάντα από την αρχή. Πρέπει, δηλαδή, τα μωρά να μάθουν (εκπαιδευτούν) να βλέπουν, να ακούν, να ομιλούν, να στέκονται, να περπατούν ή ο εγκέφαλός τους είναι εγγενώς προικισμένος με όλα αυτά που μας χαρακτηρίζουν ως είδος; Αναντίρρητα, το πιο “αποστομωτικό πείραμα” για την απάντηση αυτού του ερωτήματος φέρεται να έγινε από τον βασιλιά Τζέϊμς (James) IV της Σκωτίας (1473-1513), ο οποίος εγκατέλειψε δύο νεογνά σε ένα ακατοίκητο νησί υπό τις φροντίδες μίας κωφάλαλης γυναίκας, για να “διαπιστωθεί” στη συνέχεια, σύμφωνα με μία εκδοχή, ότι τα δύο μωρά μιλούσαν αυθόρμητα εβραϊκά (με σκωτσέζικη προφορά).

Οι επιστήμονες γνωρίζουν σήμερα ότι το γενετικό υλικό όλων των ζώων περιέχει πληροφορίες για την οργάνωση όλων των αισθητικών συστημάτων του εγκεφάλου με έναν τρόπο που καθιστά αναγκαία την αλληλεπίδρασή τους με το περιβάλλον προκειμένου να αποκτήσουν διαφόρου βαθμού λειτουργικές ικανότητες. Η όραση, η ακοή, η αφή, η γεύση κ.λπ. είναι δεξιότητες (!) τις οποίες μαθαίνουμε κατά τη μακρά διαδικασία συγκρότησης του νευρωνικού μας κόσμου. Κάθε λειτουργικό υποσύστημα του εγκεφάλου μας μορφοποιείται και ανταποκρίνεται στον ρόλο του μόνο εφόσον έχει περάσει εγκαίρως όλα τα φυσιολογικά στάδια ωρίμανσης και αλληλεπίδρασης με το περιβάλλον. Άτομα τυφλά κατά τα πρώτα χρόνια της ζωής τους, συνεχίζουν να είναι αντιληπτικά τυφλά ακόμη και εάν αρθεί το όποιο πρόβλημα της οπτικής νευρικής οδού κατά τα επόμενα χρόνια. Μεγαλώστε (μη!) ένα γατάκι σε έναν κόσμο που περιέχει μόνο κατακόρυφες γραμμές και θα διαπιστώσετε ύστερα από λίγο καιρό ότι δεν βλέπει τις οριζόντιες γραμμές. Προσοχή λοιπόν στην ταπετσαρία του τοίχου των νεογέννητων και στην κλίση του κόσμου με την οποία τα ανατρέφετε.

[προβλήματα δεξιάς-αριστεράς] Συναφές προς το προηγούμενο πρόβλημα είναι και το πρόβλημα μη αναγνώρισης της δεξιάς και της αριστερής συνιστώσας της πραγματικότητάς μας λόγω μη έγκαιρης εξοικείωσης με αυτές. Τα νευρικά κύτταρα της οπτικής οδού, επιπλέον πολλών άλλων προκαταλήψεων που εκδηλώνουν, έχουν μικρή, μεγάλη ή αποκλειστική προτίμηση και στην επεξεργασία πληροφοριών από τον δεξιό ή τον αριστερό οφθαλμό. Στο επίπεδο μάλιστα του φλοιού των εγκεφαλικών ημισφαιρίων, τα νευρικά κύτταρα που έχουν προτίμηση στην επεξεργασία πληροφοριών από τον δεξιό ή αριστερό οφθαλμό οργανώνονται σε εναλλασσόμενες «στήλες / κολώνες οφθαλμικής επικράτησης», πάχους περίπου 0.5 mm. Οι κολώνες αυτές σχηματίζονται υπό την προϋπόθεση ότι κατά τη διάρκεια της κρίσιμης αναπτυξιακής περιόδου των πρώτων πέντε ετών της ζωής χρησιμοποιούνται εξίσου οι δύο οφθαλμοί. Ανομοιόβαθμη χρησιμοποίηση των οφθαλμών (π.χ. εξαιτίας στραβισμού) κατά τη διάρκεια αυτής της ευαίσθητης περιόδου μπορεί να οδηγήσει στη συγκρότηση ενός εγκεφάλου που αδυνατεί να αξιοποιήσει τις πληροφορίες από το ένα μάτι. Δηλαδή, η σωστή σύνθεση του δεξιού και του αριστερού κόσμου είναι δουλειά ενός εγκεφάλου που έχει συγκροτηθεί σωστά και έχει εγκαίρως αφεθεί ελεύθερος να χρησιμοποιήσει ισόποσα τα δύο μάτια. Εάν αυτό δεν γίνει, τότε ο άνθρωπος μπορεί και να καταστεί τυφλός προς τη μισή πραγματικότητα, ακόμη και εάν τα μάτια του είναι απείραχτα. Την επαφή του, όμως, με την αριστερά και τη δεξιά πραγματικότητα μπορεί να τη χάσει, ως γνωστόν, και κάποιος που δεν είχε πρόβλημα μη έγκαιρης εξοικείωσης με αυτές. Στο σύνδρομο αμέλειας (neglect syndrome), κάποιος ενήλικος αρχίζει να αρνείται την ύπαρξη, και να παραμελεί ολοκληρωτικά, τον μισό κόσμο του, ακόμη και το μισό σώμα του. Το γεγονός ότι η πλευρά την οποία συνήθως αμελούν οι πάσχοντες είναι η αριστερή αποδίδεται σε βλάβη του δεξιού εγκεφαλικού ημισφαιρίου. Καμία έκπληξη, αφού είναι νευροβιολογικά και ιστορικά βεβαιωμένο ότι τη βλάβη της δεξιάς την πληρώνει η αριστερά και τούμπαλιν.

Επιπλέον των παραπάνω, αξίζει να μη ξεχνάμε ότι η εικόνα που σχηματίζουμε κάθε φορά στο μυαλό μας είναι το αποτέλεσμα μίας φαινομενικά μόνον τέλειας σύνθεσης δύο διαφορετικών ερμηνευτικών ειδώλων που έχουν δημιουργήσει δύο εν πολλοίς ανταγωνιστικά εγκεφαλικά ημισφαίρια, τα οποία έχουν επεξεργαστεί με διαφορετικές προτεραιότητες τα ημι-πεδία της πραγματικότητας που μας περιβάλλει.

[ατομικά και πολιτισμικά προβλήματα] Η κυρίαρχη τάση μεταξύ των νευροεπιστημόνων είναι να διακρίνουν αντιληπτικές ομοιότητες στον εγκέφαλο ανθρώπου και ζώων (ιδιαίτερα των λοιπών πρωτευόντων). Αντίθετα, η κυρίαρχη τάση μεταξύ των ανθρωπολόγων είναι να διακρίνουν σημαντικές αντιληπτικές διαφορές μεταξύ ανθρώπων που προέρχονται από διαφορετικούς πολιτισμούς. Αυτό κατ’ αρχάς μήπως σημαίνει ότι οι επιστήμονες των βιολογικών επιστημών και οι επιστήμονες των ανθρωπιστικών επιστημών έχουν διαφορετικούς αντιληπτικούς μηχανισμούς;

Οι Ζουλού, των οποίων ο πολιτισμός έχει χαρακτηρισθεί “κυκλικός” εξαιτίας της επικράτησης των καμπύλων γραμμών στις καλύβες και την καλλιεργούμενη γη τους, πιστεύεται ότι είναι λιγότερο επιρρεπείς σε γεωμετρικές ψευδαισθήσεις και λιγότερο ικανοί στην αντίληψη του “βάθους πεδίου” από ό,τι οι Δυτικοί λαοί, που ανατρέφονται σε ένα “ορθογώνιο” πολιτισμικό περιβάλλον.6 Υπάρχουν λαοί που βλέπουν και ζωγραφίζουν τον κόσμο με χονδροειδή για μας “προοπτικά λάθη”. Ταυτόχρονα εμείς θαυμάζουμε ως ιδιοφυείς τις παραμορφώσεις των σωμάτων και των εικόνων από τον Σεζάν, τον Πικάσσο και τους σύγχρονους γραφίστες. Παράξενο; Μάλλον όχι.

Άνθρωποι που έχουν γαλουχηθεί με έναν συγκεκριμένο τρόπο αντιλαμβάνονται (και διεκδικούν) τον κόσμο με τον δικό τους τρόπο.7 Υπάρχουν λαοί που χρησιμοποιούν αργούς μουσικούς ρυθμούς (πέραν των 20 δευτερολέπτων), τους οποίους αδυνατούν να κατανοήσουν οι Δυτικοί λαοί, οι οποίοι, λόγω του τονικού συστήματος στο οποίο έχουν εκπαιδευτεί, μπορεί να αντιλαμβάνονται ορισμένα ζεύγη ήχων που απέχουν μεταξύ τους κατά μισή ογδόη ως ανιόντα ή κατιόντα.5 Υπάρχουν λαοί (Ιάπωνες) οι οποίοι δεν μπορούν να διακρίνουν το “λ” από το “ρ” επειδή κατά την εκμάθηση της γλώσσας τα παιδιά διδάσκονται να ομαδοποιούν τους ήχους με έναν συγκεκριμένο τρόπο. Υπάρχουν, κι όμως, “κάτι όντα περίεργα κι ωραία που πίνουν τσίπουρο και τρων λακέρδα”. Υπάρχουν άνθρωποι που ειρωνευόμαστε επειδή έχουν μόνο τρεις λέξεις να μετρούν: “ένα”, “δύο”, “πολλά”. Υπάρχουν άνθρωποι που σεβόμαστε επειδή ξέρουν να αριθμούν το οτιδήποτε, αλλά δεν ξέρουν να μετρούν τα κρίσιμα. Υπάρχουν άνθρωποι οι οποίοι μπορούν να διαβάσουν τις λέξεις για τους αριθμούς, αλλά όχι τα αντίστοιχα ψηφία, και άλλοι άνθρωποι με το αντίθετο πρόβλημα. Υπάρχουν άνθρωποι που δεν διακρίνουν το κόκκινο από το πράσινο. Οι άνθρωποι και οι κοινωνίες είναι παράξενες υποθέσεις. Αναζητούν διαφορές που δημιουργούν ομοιότητες και δημιουργούν διαφορές που αναζητούν ομοιότητες.

Τα παραπάνω πείθουν μάλλον ότι αυτό που “βλέπει” όποιος κοιτάζει γύρω του είναι αυτό που μπορεί και προτιμάει να δει. “Παρθένα αντίληψη” ίσως δεν υπάρχει. Έχει μολυνθεί από την εμπειρία κα τη μνήμη. Και όχι μόνο αυτό. Τα περιφερικά ερεθίσματα που διαρκώς δεχόμαστε δεν μεταφράζονται πάντοτε σε αντιλήμματα, ενώ συγκεκριμένα υπαρκτά ή ανύπαρκτα ερεθίσματα μπορεί κατά περίπτωση να οδηγήσουν στη δημιουργία διαφορετικών αντιλημμάτων στον ίδιο ή σε διαφορετικούς ανθρώπους. Αυτά άραγε σημαίνουν ότι οι προσπάθειες για γνώση και αντικειμενική εμπειρία είναι μάταιες; Μερικοί λένε ναι, μερικοί άλλοι, όπως ο Φόντορ,8 λένε όχι. Σύμφωνα με τον τελευταίο, υπάρχουν κομμάτια της αντιληπτικής μας εμπειρίας που δεν είναι δημιουργήματα της προϋπάρχουσας θεωρίας του μυαλού μας και, επομένως, είναι καλά εδραιωμένα και αξιόπιστα. Έτσι ή αλλιώς πάντως, η ερμηνεία του κόσμου γύρω μας δεν μπορεί να αφεθεί εξ ολοκλήρου και αποκλειστικά στην τρέχουσα αντίληψη ή την πίστη για αυτόν, γιατί καμία από αυτές δεν προστατεύει άμεσα και αποτελεσματικά το άτομο στις συνθήκες ενός κόσμου ο οποίος μεταβάλλεται διαρκώς, αλλά έρχεται από πολύ μακριά.