Συνείδηση: «Ένυλοι λόγοι»; [1]

I. Εισαγωγή: Το αίνιγμα της συνείδησης

Ανάμεσα στα πολλά προβλήματα που κληροδότησε η φιλοσοφία στη σύγχρονη επιστήμη κάτω από ποικίλα ονόματα, συγκαταλέγεται και το αλλοτινό φιλοσοφικό πρόβλημα της σχέσης ανάμεσα στην ύλη και το πνεύμα μεταμορφωμένο τώρα στο αίνιγμα της συνείδησης και μετατοπισμένο σε ψυχολογία, βιολογία, νευρο-επιστήμη και φυσική.

Το αίνιγμα αυτό ευελπιστούν τώρα να λύσουν οι σύγχρονοι επιστήμονες, έμπλεοι ιερού ζήλου και εμπιστοσύνης στην επιστήμη τους, αποκρυπτογραφώντας έστω και μια κάποια όψη της συνείδησης, βέβαιοι από υποκειμενική εμπειρία για αυτό που αναζητούν, καθώς έχει παρέλθει η εποχή που αρνούνταν κάθε αναφορά σ’ αυτήν [2], αβέβαιοι, όμως, για τον τόπο, τη μέθοδο και τα εργαλεία εντοπισμού και σύλληψής της, λόγω της αναπάντεχης και διαφεύγουσας συνάμα παρουσίας της. Ως πρόσφορος τρόπος εντοπισμού θεωρούμενη, η ενδοσκόπηση και η περιχαράκωση του ζητουμένου ως αντικειμένου έρευνας στo στενό πλαίσιο της δικής του επιστήμης, ο ερευνητής ανατέμνοντας, άλλοτε περιορίζει και άλλοτε διευρύνει την επικράτειά του, χωρίς ωστόσο η συγκρότηση κάποιου έστω χαλαρού ορισμού της συνείδησης να φαίνεται εφικτή, και η απάντηση στο απλό ερώτημα τί είναι συνείδηση όσο και το εγχείρημα ταυτοποίησής της με τα μέσα των εμπειρικών επιστημών να συνιστά το “δύσκολο πρόβλημα” [3] και να ταλανίζει τους επιστήμονες από τη στιγμή που η ματιά τους στράφηκε από τον έξω στον εσωτερικό υποκειμενικό τους κόσμο προσπαθώντας να λύσουν το μυστήριο.

Ίσως, το μυστήριο να λυθεί στο τέλος του δρόμου, όταν έχουν απαντηθεί ένα-ένα τα παλαιόθεν τεθέντα ερωτήματα: Είναι το ζητούμενο ουσία, υπαρκτή, αυθύπαρκτη, ανεξάρτητη, εξαρτημένη, αιώνια, εφήμερη, φθαρτή, άφθαρτη, φαντασίας γέννημα, επιγέννημα, ιδιότητα, ποσότητα, φάση, διαβάθμιση άλλης οντότητας, απλώς επιφαινόμενο χωρίς υπόσταση, διαδικασία με διάφορες μεταμφιέσεις, κάτι σαν ασύλληπτη κι όμως εξαπλωνόμενη «φήμη» ή κάτι σαν διαχεόμενος υδράργυρος; [4] Πρόβλημα τρομακτικό και επίμονο, και πώς να εξοβελισθεί πλέον ως ψευδοπρόβλημα ή σε ποια σφαίρα να μετατοπιστεί, όταν στην αναζήτηση του αντιμετωπίζεται ο ίδιος ο «εαυτός», το μυστήριο του «εγώ»;

Τόπος αναζήτησης: η φυσική σφαίρα

Προσιτή για την έρευνα και το πείραμα σήμερα είναι μόνο μία σφαίρα, η φυσική σφαίρα, και τόπος στον οποίο επιχειρούν, ανάλογα με τις μεθόδους της συγκεκριμένης τους επιστήμης οι ερευνητές, το υδαρές ψυχρό μόρφωμα που ονομάζουμε εγκέφαλο, μέρος και αυτό της φυσικής σφαίρας, της σφαίρας με τα χίλια πρόσωπα, γεγονός που γεννά θεωρίες και μοντέλα, προσπάθειες δηλ. να προσεγγισθεί το άγνωστο μέσω του υποτιθέμενου «γνωστού». Οπωσδήποτε, καταπληκτικά αποτελέσματα για τη φύση του εγκεφάλου και της λειτουργίας του οφείλονται σε προικισμένους και επίμονους επιστήμονες [5] οι οποίοι κατόρθωσαν να προσεγγίσουν τον εγκέφαλο, τα συστατικά του και την οργάνωση τους, με τη βοήθεια των φυσικών επιστημών και να απεμπολήσουν από το χώρο της έρευνας του νου ζωικές δυνάμεις ή άλλα φαινόμενα που δεν μπορούσαν να ερμηνευτούν με όρους φυσικής ή χημείας.

1. Εξοβελισμός της «ουσίας»
Όσο για το πρόβλημα της ουσίας αυτής καθαυτής (ως υπόσταση εννοούμενη), αυτό έχει από καιρού εξοβελισθεί από όλους τους τομείς της επιστήμης, ως πρόβλημα εννοιολογικό και έχει αντικατασταθεί από την έννοια της διαδικασίας [6], και αυτήν προσπαθούν οι επιστήμονες να ανασυστήσουν με διάφορες μεθόδους, μοντέλα, και θεωρίες αναφορικά με τα προβλήματα τα εμφανιζόμενα στο παρελθόν με την επίφαση της ουσίας, αν και σήμερα ακόμη δεν λείπουν εκφράσεις όπως «συνείδηση, ένα πραγματικό αντικειμενικό πράγμα, όχι απλώς μια βολική γλωσσική έκφραση» [7], όπως δεν λείπουν και ιδέες αλλοτινών καιρών [8].

2. Ρομποτική προσομοίωση
Μία από τις προσπάθειες αυτές ήταν να προσομοιωθεί ο νους με μεθόδους ρομποτικής και συμβολικής τεχνικής από σύνθετα συστήματα ρομποτικής και συμβολικής διαδικασίας, όπως η Μηχανή Turing και η Τεχνητή Νοημοσύνη, αλλά και αυτή αποδεικνύεται ελλιπής καθώς η εμπειρική ικανότης μοντέλων και θεωρίας παραμένει περιορισμένη, κενή βιωμένων ποιοτήτων και κατ’ επέκταση κενή συνείδησης. Αλλά ακόμη και με ενδεχόμενη διεύρυνση της εμπειρικής ικανότητας τους, δηλ. με εμπειρία βιωμένων ποιοτήτων, όταν δηλαδή η «υποδυόμενη» εμπειρία π.χ. πόνου, και όχι η διαδικασία πρόκλησης πόνου, εύρισκε την εξήγηση της, οπότε τα μοντέλα αυτά θα μπορούσαν να ερμηνευθούν με όρους νοητικούς, ακόμη και με αυτήν την πληρότητα τους η υποτιθέμενη αλλά άπιαστη «βιωμένη εμπειρία» τους αποδεκτή θα γινόταν μόνο με ένα άλμα πίστης με δεδομένη τη βαθιά ριζωμένη εννοιολογική αδυναμία αντιστοίχισης νοητικού και υλικού.

3. Οι «βιωμένες» ποιότητες (τα qualia): υποψήφιες για το
χαρακτηριστικό γνώρισμα της συνείδησης Η παραδοχή κάποιου ανεξάρτητου, όμως, αιτιώδους ρόλου των ποιοτήτων αυτών καθαυτών, θα ανέτρεπε εκ θεμελίων όχι μόνο κάποιες θεωρίες της φυσικής αλλά και ολόκληρο το φυσικό οικοδόμημα, όπως επισημαίνει ο S. Harnad [9] από το τμήμα της Ψυχολογίας του Πανεπιστημίου του Southampton. Και αν ένα τέτοιο ενδεχόμενο ανήκει στη σφαίρα της επιστημονικής ή της μεταφυσικής φαντασίας, βέβαιο πάντως είναι ότι όλο και περισσότερο οι «βιωμένες» ποιότητες –τα γνωστά qualia ως υποκειμενική ποιότητα των ερεθισμάτων– κερδίζουν έδαφος ως υποψήφιες για το χαρακτηριστικό γνώρισμα της συνείδησης [10], παρά τις αντιρρήσεις του D. Dennett για την υιοθέτηση του όρου. Αλλά και η συμβουλή του ότι: ο μόνος τρόπος για να εξηγήσει κανείς τη συνείδηση είναι να πάει παραπέρα από τη συνείδηση, και να επικεντρωθεί στα αποτελέσματα της συνείδησης, περιγράφοντάς τα όταν αυτή επισυμβαίνει [11], έρχεται καθυστερημένη και αναίτια, καθώς οι επιστήμονες που έχουν υιοθετήσει τον όρο, ήδη πηγαίνουν παραπέρα ερευνώντας εξωτερική και εσωτερική αντιστοίχιση της συνείδησης όταν επισυμβαίνει. Άρα είναι εκτός τόπου και χρόνου.

• Απόπειρες ορισμού των ποιοτήτων Έτσι οι ποιότητες συγκεντρώνουν το ενδιαφέρον των ερευνητών οι οποίοι αμήχανοι ως προς τον ορισμό τους – όταν με τον λακωνικό, περιεκτικότατο και εύστοχο ορισμό «ένυλοι λόγοι» αιώνες πριν ο Αριστοτέλης περιέγραφε τα «πάθη της ψυχής» στην περί ψυχής πραγματεία του [12] – προσπαθούν καταρχήν να τις περιγράψουν γενικά και αόριστα με τον ένα ή τον άλλο τρόπο: Ως «υποκειμενική ποιότητα των ερεθισμάτων», «υποκειμενικές εμπειρίες του νου», «προσωπική εσωτερική ζωή του νου», «αυτο-ανακαλούμενες προσωπικές σκέψεις που μας κάνουν αυτούς που είμαστε» ή, έστω, να ορίσουν περιφραστικά την κατάσταση του «συνειδέναι» ως κατάσταση έμπλεη αισθημάτων και αισθήσεων και όλων των συμπαρομαρτούντων, δηλ. των συνδεόμενων μαζί τους συγκινήσεων (συναισθήματα, ευαισθησίες) και διαθέσεων, ή ακόμη πιο γενικά και αόριστα, ως το σύνολο των υποκειμενικών δεδομένων που «κάνει την εμφάνιση τους μαζί μας κάθε πρωί», ή «την επίγνωση του τί συμβαίνει γύρω μας», ενώ μια πιο ιατρική εκδοχή επικαλείται τη γενική αναισθησία για να «ορίσει» αποφατικά τα φαινόμενα της συνείδησης, ότι δηλαδή «η συνείδηση είναι ό,τι εξαφανίζει η γενική αναισθησία» [13]. Ωστόσο, δεν λείπουν και εκείνοι οι οποίοι απερίφραστα ορίζουν τη συνείδηση ως «μεταβαλλόμενη ταξινόμηση ποιοτήτων» [14]. Σε κάθε περίπτωση «Η ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ ΤΗΣ ΣΥΝΕΙΔΗΣΗΣ ΕΙΝΑΙ Η ΜΕΓΑΛΥ ΤΕΡΗ ΠΡΟΚΛΗΣΗ που αντιμετωπίζει η επιστήμη», επισημαίνει ο Eric Kandel [15].

4. Σε αναζήτηση του Υποκειμένου
Καθώς, λοιπόν, όπως αποκαλύπτουν οι παραπάνω περιγραφικές απόπειρες, οι ερευνητές αναζητούν με τον ένα ή τον άλλο τρόπο το υποκείμενο της εμπειρίας, «το φάντασμα στη μηχανή» [16], όπως το αποκαλεί ο σύγχρονος βρετανός φιλόσοφος της επιστήμης Gilbert Ryle, το οποίο απουσιάζει από τη μηχανή Turing και την Τεχνητή Νοημοσύνη, και προσκρούουν πάνω στις ποιότητες ανακηρύσσουν το «αισθάνεσθαι» ως το βασικό γνώρισμα της συνείδησης, αναβιώνοντας την αισθησιοκρατία αλλοτινών καιρών και μεγάλων φιλοσόφων, όπως των Locke, Berkley, Hume, Mach [17], και φυσικά του Αριστοτέλη, ο οποίος θεωρούσε την ψυχή άρρηκτα συνδεδεμένη με το σώμα και τις αισθήσεις, τα «πάθη της ψυχής» [18], για να βρεθούν και πάλι αντιμέτωποι με τον τρόπο με τον οποίον παράγονται τα αισθήματα αυτά, οι ποιότητες. Και εκ νέου επιδίδονται εις αναζήτηση της διαδικασίας, και στη λύση του προβλήματος που αυτή συνεπάγεται, να αντιμετωπίσουν, δηλαδή, το άλυτο ακόμη πρόβλημα σύνδεσης νου και ύλης το οποίο προκάλεσε στα νεώτερα χρόνια ο καρτεσιανός διαχωρισμός μεταξύ res cogitans (νοούσα ουσία) και res extensa (εκτατή ουσία), που ακόμη καλά κρατεί και ωθεί στη σύγχρονη επιστημονική τεκμηρίωση πανάρχαιων αντιλήψεων για την ενότητα σώματος και ψυχής.