Πρόλογος στην ελληνική έκδοση
Του Λάζαρου Κ. Τριάρχου

Το παρόν απάνθισμα νευροανατομικών κειμένων του Ισπανού ιστολόγου Σαντιάγο Ραμόν υ Καχάλ (Santiago Ramon y Cajal, 1852-1934), του «Μαέστρου» του εγκεφάλου, όπως τον μνημονεύουν οι πνευματικοί του γόνοι, έρχεται να συμπληρώσει την τριλογία των «φιλοσοφικών» στοχασμών του, που πρόσφατα δημοσίευσα στην ελληνική γλώσσα, δηλαδή τις «Σκέψεις Παιδαγωγικής» (Εκδόσεις Εκκρεμές, 2014), τα «Δοκίμια Ψυχολογίας» (Εκδόσεις Εκκρεμές, 2014) και «Τα τονωτικά της θέλησης» (Εκδόσεις Πανεπιστημίου Μακεδονίας, 2015).

Δύο ήταν τα κυρίως κριτήρια, στη βάση των οποίων επέλεξα τα συγκεκριμένα χωρία που συγκροτούν τον νέο τόμο: πρώτον, να περιληφθούν οι κλασικότερες μελέτες του Cajal, για τις οποίες άλλωστε αναγνωρίζεται έως και σήμερα ως ο θεμελιωτής της σύγχρονης νευρο-βιολογικής επιστήμης· και δεύτερον, να προκύψει, μέσα από μια τέτοια επιλογή, ένα χρηστικό, εισαγωγικό «Εγχειρίδιο Νευροϊστολογίας», το οποίο να καλύπτει το φάσμα των θεμελιωδών εννοιών σχετικά με τη δομή, την εξέλιξη και την ανάπτυξη του κεντρικού νευρικού συστήματος, από τη μορφή των νευρικών κυττάρων και τη νευρωνική θεωρία έως την αναγέννηση του νευρικού ιστού. Από αυτή την άποψη, το βιβλίο συνιστά ένα (διεθνώς) πρωτότυπο έργο για τον κυτταρικό μικρόκοσμο του εγκεφάλου.

Χρονικά, τα περιεχόμενα δημοσιεύματα εκτείνονται σε ακριβώς τέσσερις δεκαετίες, από την εισαγωγή στις «Νέες απόψεις για τη δομή του νευρικού συστήματος του ανθρώπου και των [λοιπών] σπονδυλωτών» (1894) –την πρώτη κριτική μονογραφία που εκδόθηκε στην ιστορία των βιοϊατρικών επιστημών σχετικά με την ιστολογία του νευρικού συστήματος– μέχρι τον επίλογο του τελευταίου χειρογράφου του Cajal, που επιγράφεται: «Νευρωνισμός ή δικτυοειδισμός; Οι αντικειμενικές μαρτυρίες για την ανατομική ταυτότητα των νευρικών κυττάρων» (1934).

Το βιβλίο περιλαμβάνει: τη διάλεξη Croone (Croonian Lecture) στη Βασιλική Εταιρεία του Λονδίνου στις 8 Μαρτίου 1894 (κεφάλαιο 3), που καθιέρωσε τον Cajal στον αγγλοσαξωνικό επιστημονικό κόσμο, έπειτα από την πρόσκληση των φυσιολόγων Sir Michael Foster (1836-1907), γραμματέως για τις βιολογικές επιστήμες, και του μαθητή του Sir Charles S. Sherrington (1857-1952), αργότερα τιμηθέντος, από κοινού με τον Λόρδο Edgar D. Adrian (1889-1977), με το Βραβείο Νομπέλ Ιατρικής το 1932 για τις ανακαλύψεις τους σχετικά με τις λειτουργίες των νευρώνων· τη διάλεξη στο Πανεπιστήμιο Clark της Μασσαχουσέττης στις 6 Ιουλίου 1899 (κεφάλαιο 8), έπειτα από την πρόσκληση του πρωτοπόρου ψυχολόγου, και πρώτου πρυτάνεως του ιδρύματος, G. Stanley Hall (1846-1924), με αφορμή τον εορτασμό για τη συμπλήρωση δέκα ακαδημαϊκών ετών από την ίδρυση του Πανεπιστημίου, και με την αναγόρευση του Cajal σε Επίτιμο Διδάκτορα (Doctor of Laws honoris causa), παράλληλα με τον μαθηματικό Emile Picard (1856-1941) του Πανεπιστημίου των Παρισίων, τον θεωρητικό φυσικό Ludwig Boltzmann (1844-1906) του Πανεπιστημίου της Βιένης, τον φυσιολόγο Angelo Mosso (1846-1910) του Πανεπιστημίου του Τορίνο και τον ψυχίατρο Auguste Forel (1848-1931) του Πανεπιστημίου της Ζυρίχης· και την ομιλία αποδοχής του Βραβείου Νομπέλ (Conference Nobel) στη Στοκχόλμη στις 12 Δεκεμβρίου 1906 (κεφάλαιο 5), με το οποίο τιμήθηκε ο Cajal, μαζί με τον Ιταλό παθολογοανατόμο Camillo Golgi (1843-1926), για το έργο τους σχετικά με τη δομή του νευρικού συστήματος. Την υποψηφιότητα του Cajal είχαν προτείνει οι καθηγητές Carl Fürst (1854-1935) του Πανεπιστημίου της Lund, Emil Holmgren (1866-1922) και Gustaf Retzius (1842-1919) του Ινστιτούτου Karolinska, Albert von Kolliker (1817-1905) του Πανεπιστημίου του Würzburg και Theodor Ziehen (1862-1950) του Πανεπιστημίου του Βερολίνου· τη συγκεκριμένη χρονιά υπήρξαν συνολικά 98 υποψηφιότητες για το Βραβείο.

Η συμβολή του Cajal στην κατανόηση της υφής του νευρικού ιστού, που θέτει τα θεμέλια των Νευροεπιστημών, περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων: την εδραίωση της νευρωνικής θεωρίας ή «νευρωνισμού», δηλαδή της ιδέας ότι το νευρικό κύτταρο, ή νευρώνας, συνιστά την αυτόνομη δομική και λειτουργική μονάδα του νευρικού συστήματος· τη «δυναμική πόλωση» των νευρώνων ως θεμελιώδη οργανωτική αρχή της δράσης του νευρικού συστήματος· την ανακάλυψη των «αυξητικών κώνων» και τη διατύπωση της θεωρίας του «νευροτροπισμού» κατά την οντογενετική διαφοροποίηση των νευρικών κυττάρων και την υπόθεση ότι η μάθηση και η μνήμη συνδέονται με την επιλεκτική ενδυνάμωση των συνάψεων.

Τον τίτλο του βιβλίου εμπνεύσθηκα από τη φράση του Cajal στη διάλεξη Croone: «Les centres nerveux des mammifères, spécialement ceux de l’homme, répresentent le véritable chef-d’oeuvre de la nature, la machine la plus subtilement compliquée que la vie puisse nous offrir […] qui heurte le sentiment que nous avons tous que l’organe de la pensée est, dans certaines limites, malléable et susceptible de perfection ».

Στην ίδια διάλεξη (κεφάλαιο 3) ο Cajal κάνει την εύστοχη μεταφορά, στην οποία συχνά παραπέμπουν σύγχρονοι νευροεπιστήμονες: «Ο φλοιός των εγκεφαλικών ημισφαιρίων μοιάζει με έναν κήπο γεμάτο δέντρα, τα πυραμιδοειδή κύτταρα, τα οποία, χάρη στην εκπαίδευση της νόησης, μπορούν και πολλαπλασιάζουν τους παράπλευρους κλάδους τους, στέλνοντας τις ρίζες τους βαθύτερα και παράγοντας όλο και πιο ποικίλα και πανέμορφα άνθη και καρπούς». Εξ ού και η ιδιαίτερη έμφαση, στις επιλογές των κεφαλαίων του βιβλίου, στην παρεγκεφαλίδα (τον κήπο με τους δενδρίτες) και τα εγκεφαλικά ημισφαίρια (το οργανικό υπόβαθρο του «νοητικού apparatus”).

Όπως ο συνθέτης αφήνει για τις ύστερες γενιές τις παρτιτούρες του, μέσα από τις οποίες κάθε σολίστ δημιουργεί τη δική του παραλλαγή, έτσι και ο κλασικός συγγραφέας προσφέρει στους μετέπειτα ερευνητές την πρωτογενή βάση για πολλαπλές και απέραντες νέες μορφές. Η επιλογή του ρεπερτορίου και η απόδοση της μετάφρασης από τον επιμελητή μιας έκδοσης μοιάζουν με την ερμηνεία μιας σύνθεσης, όπου αναγκαστικά υπεισέρχονται η ευθύνη της πιστότητας και η προσωπική έκφραση. Με το παρόν απάνθισμα νευροϊστολογικών κειμένων του Cajal παραδίδω, κυρίως στην ελληνική φοιτώσα νεολαία της βιολογίας, της ιατρικής, της ψυχολογίας και της εκπαίδευσης, έναν βατήρα, προκειμένου να κινηθούν προς το συναρπαστικό πεδίο της κατανόησης του οργάνου της σκέψης ή νοητικής μας συσκευής.

Για το «άνοιγμα» του κάθε κεφαλαίου επέλεξα μια αντιπροσωπευτική εικόνα, με κριτήριο τη συνάφεια προς το περιεχόμενο και την αισθητική.