Τι εστί συναίσθημα για τους ψυχαναλυτές; Θα θυμίσω εδώ ότι μεγάλος λάτρης της λογοτεχνίας ήτανε ο Freud, ο οποίος έλεγε ότι ο Dostoyevsky και ο Balzac μιλούνε για τα ανθρώπινα συναισθήματα πολύ καλύτερα από μας τους «ειδικούς».

Το συναίσθημα (affect) είναι για την ψυχανάλυση μια από τις σημαντικότερες ουσίες (έννοιες), αντιστοιχεί στην συνάντηση μιας βιολογικής ορμής (μιας ενορμητικής εκφόρτισης) με μια ενδοψυχική αναπαράσταση. Αυτή η συνάντηση αποκτάει μια απόχρωση: ή ευχαρίστησης ή δυσαρέσκειας, ή έκπληξης, πόνου, άγχους, κ.λπ. Δηλαδή για να χαρακτηρίζεται ως «συναίσθημα» πρέπει να υπάρχουν τρία στοιχεία: (α) νευροβιολογική βάση, (β) ψυχική αναπαράσταση (εσωτερική εικόνα σκηνή, σενάριο) και (γ) συνειδητή αναγνώριση του φαινομένου. Για μας τους ψυχαναλυτές, η «συγκίνηση» δεν είναι ακόμα συναίσθημα, ένα «φορτίο» δεν είναι ακόμα συναίσθημα. Ένα άγχος χωρίς την αναπαράσταση που αγχώνει δεν είναι ακόμα συναίσθημα.

Η ανθρώπινη σκέψη συμπεριέχει συναίσθημα.

Σε ένα κείμενο του 1890, με τίτλο «Η θεραπεία ψυχής», γράφει ο Freud: «Τα συναισθήματα, με τη στενή έννοια της λέξης, χαρακτηρίζονται από μια εντελώς ιδιαίτερη σχέση με τις σωματικές διαδικασίες. για να είμαστε όμως απόλυτα ακριβείς, όλες οι ψυχικές καταστάσεις, συμπεριλαμβανομένων εκείνων που συνηθίζουμε να θεωρούμε ως διεργασίες σκέψης, είναι ως ένα βαθμό συναισθηματικές και δεν βρίσκουμε καμία που να μην συνοδεύεται από σωματικές εκδηλώσεις και που να μην διαθέτει την ικανότητα να τροποποιήσει τις σωματικές διαδικασίες. Ακόμα και στην περίπτωση μιας ήσυχης σκέψης, δομημένης από αναπαραστάσεις, διεγέρσεις που αντιστοιχούν στα περιεχόμενα αυτών των αναπαραστάσεων διαβιβάζονται συνεχώς στους λείους και γραμμωτούς μυς». Αυτό το μικρό απόσπασμα δείχνει με σαφήνεια τη σχέση του συναισθήματος με το σωματικό, αλλά και με την ψυχική διεργασία που λέγεται «σκέψη». Σε μερικές περιπτώσεις, η σκέψη αποκόπτεται από το συναίσθημα και από τις σωματικές ρίζες του. Παύει τότε η σκέψη να είναι δημιουργική, είναι μια παθολογία την οποίαν λέμε «μηχανική (μηχανιστική) σκέψη».

Θέλω να θυμίσω εδώ ότι ο Freud ήτανε νευρολόγος και όχι ψυχίατρος. Ποτέ δεν εγκατέλειψε τη βιολογία ούτε τη νευροφυσιολογία. Αλλά ενώ το συναίσθημα είναι αυτό που μας κινεί, παραδόξως πώς είναι και αυτό που μας φοβίζει! Αλλά ο ανθρώπινος ψυχισμός είναι παράδοξος, αντιφατικός και συγκρουσιακός. Ο σκοπός της απώθησης είναι να εξαφανιστούν από το συνειδητό μας συναισθήματα τα οποία δεν θέλουμε να δούμε ή να γνωρίζουμε. (Η απώθηση είναι ψυχαναλυτικός όρος, περιγράφει μια άμυνα η οποία σπρώχνει έξω από τη συνείδηση μας μνήμες, σκέψεις, επιθυμίες. Το ασυνείδητο δημιουργείται από το υλικό το οποίον έχουμε απωθήσει). Το συναίσθημα βεβαίως έχει πολύ σχέση με την επιθυμία. Κατ’ εμέ, μπορούμε πολύ χονδρικά να χωρίσουμε την ανθρωπότητα (ή την πελατεία των αναλυτών) σε δυο κατηγορίες: (α) όλοι αυτοί που αναγνωρίζουν ότι έχουν συναισθήματα και επιθυμίες, αλλά πολεμούν εναντίον μερικών και έχουν συγκρούσεις, (β) όλοι αυτοί που δεν θέλουν να αναγνωρίσουν ότι υπάρχουν συναισθήματα γιατί τα βλέπουν σαν κίνδυνο και καταστροφή. Εάν επιθυμείς ή αγαπάς εξαρτιέσαι. Όποια εξάρτηση συναισθηματική τους τρομάζει, σε σημείο που συχνά διαλέγουν να εξαρτώνται από ουσίες για να αποφύγουν ανθρώπινες επώδυνες εξαρτήσεις.

Μια σημαντική τωρινή συζήτηση αφορά την τοποθεσία (θέση) του συναισθήματος στο ψυχικό όργανο. Ο Freud λέει, και το επαναλαμβάνει, ότι το συναίσθημα τοποθετείται αποκλειστικά στο συνειδητό (ανήκει στο εγώ, όπως το ασυνείδητο αντιστοιχεί στο «εκείνο»).

Ενώ είμαι πολύ μεγάλη θαυμάστρια του Freud, λέω συχνά ότι η θεωρία του είναι ακόμη σήμερα η καλύτερη από όλα όσα έχουν γραφτεί, έχω μια διαφωνία ή μάλλον έναν δισταγμό. Η κλινική μου εμπειρία δεν μου επιβεβαιώνει ότι δεν υπάρχουνε συναισθήματα στο «εκείνο». Η συζήτηση είναι περίπλοκη και πιάνει πολλά επίπεδα. Θέλω να προσπαθήσω να μην μπω σε προβλήματα μεταψυχολογικής θεωρίας, αλλά να μείνω στην κλινική μου διαίσθηση και σε τωρινές νευροεπιστημονικές έρευνες.

Αναφέρομαι σε μια μελέτη του Marc Solms, ο οποίος βασίζεται στα συμπεράσματα ενός Συνεδρίου που έλαβε χώρα το 2013 στο Βερολίνο, με τους Damasio, Gallese, Panksepp και Manos Tsakiris. Εάν και συμφωνούν με τις πιο πολλές φροϋδικές υποθέσεις αποδεικνύουν ότι αυτό που περιγράφει ο Freud ως «συναισθηματική συνείδηση» δεν ανήκει (εξαρτάται) από τον φλοιό (cortex), αλλά δημιουργείται στο εγκεφαλικό στέλεχος (tronc cérebral), και ασυνείδητες είναι οι διεργασίες του εγώ. Τεράστιες κλινικές και θεωρητικές συνέπειες θα έχει αυτή η καινούργια σκοπιά.

Ένα μικρό και σύντομο κλινικό παράδειγμα

Ένας αναλυόμενός μου, νέος, άνεργος, πολύ βίαιος, έχει βαρύ ποινικό μητρώο, υποφέρει από «σοβαρή υπέρταση». Τον βάζω στη (β) κατηγορία.

Δεν θέλει να αναφέρει τίποτε του παρελθόντος, λέει «όλα καλά θα ήταν», «αφού όλα τα ξέχασα». Μου μιλάει μόνο για το παρόν και για πρακτικές δυσκολίες. Ένα πρωί με ξυπνάει ένας εφιάλτης, όπου ήμουν τόσο θυμωμένη που ούρλιαζα και έσπαζα αντικείμενα. Στη συνεδρία του εγώ ακόμη είχα στον νου αυτόν τον μεγάλο θυμό του ονείρου.

Ο Κ.Α. σωπαίνει ώσπου να τον ρωτήσω «τι γίνεται»; Μου λέει «Είστε τόσο θυμωμένη που φοβάμαι να μιλήσω, έχω πολύ άγχος». Του λέω «Νομίζετε ότι είμαι θυμωμένη μαζί σας»; «Ναι» μου λέει, «και είναι αφόρητο».

Εγώ σκέφτομαι ότι το όντι είχα τον θυμό του ονείρου στον νου μου. Θυμό όπου έσπαζα αντικείμενα, όπως ο Α κάνει όταν τον πιάνει η βία… Διερωτώμαι τι ήταν αυτό το όνειρό μου. Μήπως τον αφορούσε; Ο Α φαίνεται τρομερά ταραγμένος και λέει «Η μητέρα μου ήταν τρελή, πολύ μικρός ήξερα ότι όταν την έπιανε γινόταν επικίνδυνη». «Πρώτη φορά το αναφέρετε». Ο Α μου λέει «Μα το είχα εντελώς ξεχάσει!».

Βλέπουμε εδώ ότι μια ιδέα-συναίσθημα, αυτή του θυμού, κυκλοφόρησε μεταξύ του θεραπευομένου και εμού. Του δημιουργεί μια ταραχή: άγχος και φόβος αλλά χωρίς αναπαράσταση. Του λέω εγώ: «νομίζετε ότι είμαι θυμωμένη μαζί σας»; Αυτό δένει την ταραχή του με ένα αντικείμενο, μια αναπαράσταση. Φοβάται μια θυμωμένη γυναίκα. Αυτό είναι συναίσθημα το οποίο είχε απωθήσει ο κύριος Α. Και τότε ξανάρχεται η μνήμη.

Για μας τους αναλυτές, να μπορεί ένας αναλυόμενος να θυμηθεί και να δεχτεί ένα συναίσθημα και να το εντοπίσει σε ένα ιστορικό (στην ιστορία του) είναι μεγάλο βήμα.

ΓΙΑ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ δυο λέξεις για τις εξαρτήσεις: Γιατί; Γιατί η εξάρτηση είναι για μένα το «Αντι-συναίσθημα». Βλέπω τις εξαρτήσεις, τοξικομανίες και ουσίες διάφορες ως «αντίφαση (άρνηση) του συναισθήματος». Όλα τα άτομα που ονόμασα κατηγορία (β) δεν δέχονται, φοβούνται τη φυσική και κλασική ανθρώπινη εξάρτηση που δημιουργεί η σχέση με τον άλλο. Φοβούνται τον άλλο γιατί απ’ τον άλλο έχουν πληγωθεί και ο φόβος μην πληγωθούν τους κάνει να προτιμούνε μια ψυχική έρημο. Αλλά η ψυχική έρημος είναι αφόρητη, δεν μπορούμε να ζήσουμε χωρίς αντικείμενα γιατί πλήττουμε, η ουσία είναι ένα «νεκρό αντικείμενο» το οποίο δεν έχει απαιτήσεις και τους φαίνεται ανώδυνο.

Ένας νέος τοξικομανής, μόνο χασίς κάπνιζε, αλλά αρκετά για να ανησυχούν οι γονείς του. Τον είχα δεχτεί για να τον κατευθύνω, του εξηγούσα λοιπόν τι είναι μια ψυχοθεραπεία, μου λέει «πω πω, δυο φορές τη εβδομάδα θα τον βλέπω… και αν εξαρτηθώ τι γίνεται;;;»…