Νέλλη Νεκταρία Διαμαντοπούλου
Φιλόλογος M.Phil. Ψυχολόγος M.Sc.
Μαρίνα Οικονόμου
Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Ψυχιατρικής ,
Α΄ Ψυχιατρική Κλινική Ιατρικής Σχολής Πανεπιστημίου Αθηνών,
Ερευνητικό Πανεπιστημιακό Ινστιτούτο Ψυχικής Υγιεινής
σύναψις 38 [2015 – τόμος ΙΙ]
Εισαγωγή
Ο κινηματογράφος, η πιο συναρπαστική ενδεχομένως μορφή της σύγχρονης μαζικής επικοινωνίας και τέχνης (Kernberg, 1994), συχνά καταλύει τα όρια μεταξύ του πραγματικού και του φανταστικού για λόγους όχι μόνο αισθητικής απόλαυσης και εντυπωσιασμού, αλλά και για λόγους εμπορικού κέρδους (Byrne, 2009). Η οπτική του πάνω στον χώρο της ψυχικής υγείας νόσου, άλλοτε ρεαλιστική κι άλλοτε διαστρεβλωτική (Οικονόμου, 2003α), δύναται να περιορίσει αλλά και να αναπαράγει το στίγμα και την επενδεδυμένη με αρνητικά συναισθήματα ελλιπή γνώση του κοινού για την ψυχική νόσο (Hyler, 1988).
Ο δε αρνητικός αντίκτυπος των αναπαραστάσεων της ψυχικής διαταραχής από το σύνολο των μέσων μαζικής επικοινωνίας –προπάντων όπως αυτές συναντώνται σε κινηματογραφικές ταινίες και τηλεοπτικά προγράμματα ψυχαγωγικού χαρακτήρα– είναι τεκμηριωμένος εδώ και αρκετές δεκαετίες· οι σχετικές μελέτες καταδεικνύουν ότι στις περισσότερες περιπτώσεις η αναπαράσταση του ψυχικά ασθενούς συνδέεται σταθερά με τη βία και την ανικανότητα και παρουσιάζεται με διάθεση διασυρμού, διακωμώδησης και, συχνά, τρομολαγνείας (Philo 1994 Wolff, 1997). Έκτοτε, πλήθος μελετών παγκοσμίως υπογραμμίζουν τέτοιες στερεοτυπικές και στιγματιστικές απεικονίσεις από τα ΜΜΕ, συμπεριλαμβανομένου του «αντικειμενικού» ειδησεογραφικού λόγου (Wahl, 2003 Stout, Villegas, & Jennnings, 2004 Clement & Foster, 2008 Klin & Lemish, 2008).
Αντίστοιχο είναι και το μηντιακό τοπίο παρουσίασης της ψυχικής διαταραχής και στην Ελλάδα (Economou et al, 2005 Οικονόμου και συν, 2015) με την κυριαρχία μιας σειράς παρεμφερών στερεοτυπικών σχημάτων, που αναμφίβολα ενισχύονται από τον κινηματογράφο. Κατεξοχήν προβάλλονται τα βίαια και ακραία περιστατικά, το έγκλημα και η επικινδυνότητα του ατόμου με ψυχική νόσο (Οικονόμου, Χαρίτση, & Δημητριάδου, 2006) διαμορφώνοντας στον κοινό νου μια αρραγή σχέση μεταξύ ψυχοπαθολογίας και βιαιότητας (Angermeyer & Schulze, 2001 Cutcliffe & Hannigan, 2001). Tην επίδραση της σχετικής κινηματογραφικής μυθοπλασίας στην υποδαύλιση των προκαταλήψεων και μύθων που περιστρέφονται γύρω από την ψυχική ασθένεια (Οικονόμου, 2003β) καταδεικνύουν στομφώδεις στιγματιστικές διατυπώσεις που σταχυολογήθηκαν από δημοσιεύματα του ελληνικού Τύπου, όπως ο «ψυχοπαθής δολοφόνος» ή ο «σχιζοφρενής με το πριόνι» (Οικονόμου, Λουκή, Χαρίτση, & Γραμανδάνη, 2007 Οικονόμου, Χαρίτση, Κολοστούμπης, & Γιώτης, 2007).
Στον θεματικό, ειδικότερα, πυρήνα του μυθοπλαστικού κινηματογράφου, ιδίως του εμπορικού, δεν είναι μόνο οι χαρακτήρες με ψυχική ασθένεια που αναπαρίστανται και, μάλιστα, με τρόπο στερεοτυπικό. Οι επαγγελματίες ψυχικής υγείας επιλέγονται κατά κόρον ως τύποι φιλμικών προσωπικοτήτων από τους σεναριογράφους και τους κινηματογραφιστές. Η επιλογή αυτή έχει εξαιρετικό ενδιαφέρον. Οι εκτενείς μελέτες των Gabbard & Gabbard (1999) και Gabbard (2001) επιβεβαιώνουν τη θέση αυτή και τη θεμελιώνουν τόσο στη γοητεία που ασκούν οι ειδικοί ψυχικής υγείας στο κινηματογραφικό κοινό όσο και στην ευέλικτη αφηγηματική τεχνική που οι χαρακτήρες αυτοί παρέχουν, δίνοντας την ευκαιρία στον θεατή να διεισδύσει στις μύχιες σκέψεις των κινηματογραφικών ηρώων με ψυχική διαταραχή. Σαφώς, δεν σπανίζουν οι φορές που η κινηματογραφική απεικόνισή τους δεν αντικατοπτρίζει την πραγματικότητα καθιστώντας τον κόσμο της ψυχιατρικής ακόμη πιο «σκοτεινό» και το στίγμα που τον ακολουθεί ακόμη ευρύτερο.
Η τυπολογία των φιλμικών ψυχιάτρων ψυχοθεραπευτών
Ο Fearing (1947) ήταν ο πρώτος που προσδιόρισε μια σειρά από παραλλαγές στην παρουσίαση των ειδικών ψυχικής υγείας στον κινηματογράφο. Συγκεκριμένα, έκανε λόγο για τον φιλοσοφικό-φαντασιόπληκτο ψυχίατρο, τον παράφρονα θεραπευτή, τον εγκληματικό θεραπευτή, τον πατρικό-πάνσοφο θεραπευτή και τη σαγηνευτική γυναίκα θεραπεύτρια.
Ο Schneider (1977 1987), ωστόσο, ήταν εκείνος που διαμόρφωσε μια άρτια κι επαρκή βάση ταξινόμησης των απεικονίσεων των ειδικών ψυχικής υγείας στη μεγάλη οθόνη ως ακολούθως:
• Ο Δρ. Χαζούλης (Dr. Dippy3), ο οποίος συνίσταται στην αναπαράσταση του ψυχιάτρου ως κωμικού χαρακτήρα με ενθουσιώδη ηλιθιότητα και ανικανότητα· συχνά Αυστριακός ή με ευρωπαϊκή προφορά, ψευδευλαβής και αγιοφανής (Schneider, 1987 Greenberg, 2000 Pirkis, Blood, Francis, & McCallum, 2006). Εμφανίζεται τις περισσότερες φορές γενειοφόρος, με σοβαροφάνεια καρικατούρας, επιπόλαιος, γελοίος (Orchowski, Spichard, & McNamara, 2006).
• O Δρ. Σατανικός (Dr. Evil4), ο οποίος είναι ένας απεχθής επιστήμονας. Συχνά, η εξωτερική του εμφάνιση είναι γοητευτική, αλλά εσωτερικά είναι κακόβουλος, χειριστικός. Εμφανίζεται να καταχράται της εμπιστοσύνης των ασθενών του (Schneider, 1987 Pirkis et al, 2006). Παρουσιάζεται ως ένας απειλητικός και τρομακτικός θεραπευτής (Haddad, 1991 Clara, 1995).
• O Δρ. Υπέροχος (Dr. Wonderful). Πρόκειται για θετική, σε σχέση με τις προαναφερθείσες, κινηματογραφική αναπαράσταση του ψυχιάτρου, ο οποίος παρουσιάζεται ανιδιοτελής, γοητευτικός, εξαιρετικά επιδέξιος, αφιερωμένος στο λειτούργημά του τόσο ώστε να μην έχει προσωπική ζωή και πάντα διαθέσιμος στους ασθενείς του σε βαθμό που ενδέχεται να παραβιάσει τα όρια (Schneider, 1987 Pirkis et al, 2006). Η άνευ ορίων προσφορά του φτάνει σε σημείο που να διακυβεύεται η επαγγελματική δεοντολογία, η προσωπική του ζωή, ακόμη και η σωματική του ακεραιότητα (Greenberg, 2000; 2003).
Οι Wedding & Boyd (1999) πρόσθεσαν στην ταξινόμηση του Schneider εφτά ακόμη κατηγορίες, οι οποίες περισσότερο μπορούν να θεωρηθούν ως υποκατηγορίες των αρχικών τριών παρά ως ευδιάκριτες, αυτόνομες κατηγορίες. Αυτές είναι: α) ο αλαζονικός και αναποτελεσματικός θεραπευτής, β) ο αδρανής και απαθής θεραπευτής (υποκατηγορίες του Dr. Dippy), γ) ο ψυχρός και αυταρχικός θεραπευτής, δ) ο πανούργος και χειραγωγός θεραπευτής, ε) ο επικίνδυνος και παντογνώστης θεραπευτής (υποκατηγορίες του Dr. Evil), στ) ο μορφωμένος και έγκυρος θεραπευτής, και ζ) ο σαγηνευτικός και ανήθικος θεραπευτής (υποκατηγορίες του Dr. Wonderful).
Με αντίστοιχη θεώρηση ο Pies (2001) προτείνει μια άλλη ορολογία πάνω στα αρχέτυπα του «Βαμπίρ» (Vampire), του «Βασιλιά των Ψαράδων» (Fisher King) και του «Άγιου ανθρώπου» (Zaddik5). Τα συγκεκριμένα αρχετυπικά στερεότυπα διακατέχονται από τον αντίκτυπο της σκιάς του παλαιού διαβολικού κακού, της δύναμης της πληγωμένης καρδιάς και του προφήτη-σωτήρα, αντίστοιχα.
O Walter (1989) αναφερόμενος, συγκεκριμένα, στο στερεότυπο του «τρελού ψυχιάτρου» υποστηρίζει ότι αυτό συνδέεται με τις ακόλουθες εσφαλμένες αντιλήψεις:
α) «οι ψυχίατροι είναι τρελοί»,
β) «κατά τη διάρκεια της εκπαίδευσης και άσκησης της ψυχιατρικής, ο ψυχίατρος τρελαίνεται» και
γ) «πρέπει να είναι κανείς τρελός, για να ασκήσει ένα τόσο μάταιο επάγγελμα, όπως αυτό του ψυχιάτρου»·
αντιλήψεις οι οποίες ενδυναμώνονται και διαιωνίζονται στις αντίστοιχες αναπαραστάσεις της μεγάλης οθόνης.
Κριτικές αναλύσεις ταινιών του αμερικανικού κατά βάση κινηματογράφου φωτίζουν επιπρόσθετες στρεβλές εκφάνσεις των φιλμικών ψυχιάτρων ψυχοθεραπευτών ως ερωτοτροπικών χαρακτήρων, εκκεντρικών γελωτοποιών, ψυχρών υπολογιστών, πεπλανημένων στις θεωρίες τους ειδικών (Gabbard & Gabbard, 1992), κακών υπνωτιστών,6 ιδίως στα πρώτα χρόνια του κινηματογράφου (Byrne, 2009), και κοινωνικών πρακτόρων εναντίον των άτακτων αντισυμβατικών προσωπικοτήτων (Orchowski et al, 2006).
Και ενώ οι ψυχίατροι ψυχοθεραπευτές των κινηματογραφικών ταινιών είναι στη συντριπτική πλειοψηφία τους άνδρες, η γυναίκα θεραπεύτρια συρρικνώνεται στο στοιχείο του φύλου της και προβάλλεται αποκλειστικά στη σεξουαλική διάστασή της (Trott-Paden, 2002) ή στη βάση της μητρότητας (Quadrio, 1996). Το στερεότυπο της «Dr. Sexy» (Pirkis et al, 2006) την απογυμνώνει από τον επαγγελματισμό της και τη δεοντολογική της αξιοπρέπεια με τη θεραπεία να καθίσταται προϊόν ερωτοτροπισμού.
Επιπρόσθετα δεδομένα
Τα στοιχεία που προκύπτουν από αναλύσεις περιεχομένου εμπορικών κινηματογραφικών ταινιών κάνουν λόγο περί της προαναφερθείσας τυπολογίας των ειδικών ψυχικής υγείας ως αρεστού φιλμικού θέματος της κινηματογραφικής βιομηχανίας. Ενδεικτικά, το 17% των πιο εμπορικών ταινιών της δεκαετίας του 1990 περιέχει τουλάχιστον έναν ειδικό ψυχικής υγείας, γεγονός που μαρτυρά το ενδιαφέρον των κινηματογραφιστών και των θεατών για τον συγκεκριμένο τομέα (Young et al, 2008). Οι ψυχίατροι θεραπευτές του κινηματογράφου τείνουν να είναι άνδρες, αναποτελεσματικοί τόσο ως προς τον θεραπευτικό τους ρόλο όσο και ως προς την τήρηση των επαγγελματικών ορίων και της δεοντολογίας (Banwari, 2011). Στην περίπτωση που εμφορούνται από φιλική διάθεση προς τους ασθενείς τους, χαρακτηρίζονται ταυτόχρονα από επιστημονική ανικανότητα όσον αφορά στη διάγνωση και τη θεραπεία, αλλά και από ενδοτικότητα ή πρωτοβουλία σε συμπεριφορές σεξουαλικής παρενόχλησης (Gharaibeh, 2005).
Ως προς τα κίνητρα των φιλμικών ψυχιάτρων ψυχοθεραπευτών εντοπίζεται υπεραντιπροσώπευση του κινήτρου «Ενδιαφέρον για τους άλλους» (σε αντιδιαστολή με το ιδιοτελές συμφέρον ή την ανάγκη αυτοπροβολής), το οποίο ωστόσο συνδέεται άρρηκτα με την ενασχόλησή τους με τα δικά τους ψυχολογικά προβλήματα (Young et al, 2008). Σε κάθε περίπτωση, δηλαδή, υπονομεύεται η απεικόνισή τους ως άρτιων και ισορροπημένων προσωπικοτήτων.
Μία επιπρόσθετη σύγχυση σημειώνεται από τους μελετητές και αφορά στην απουσία διασάφησης των διαφόρων επαγγελματιών ψυχικής υγείας και των ρόλων τους στις ταινίες (Greenberg, 2009 Schultz, 2005a 2005b; Young et al, 2008). Οι επαγγελματίες ψυχικής υγείας, δίχως ακριβή τίτλο και χαρακτηρισμό, προβάλλονται αδιάκριτα ως θεραπευτές χωρίς καμιά περαιτέρω εξήγηση για την εκπαίδευσή τους ή τη διαφοροποίηση μεταξύ των επιστημονικών κλάδων (Flouton-Barnes, 2011).
Αξίζει, επιπλέον, να αναφερθεί ότι η στάση των κινηματογραφικών ταινιών δεν υπήρξε σταθερά αρνητική απέναντι στους ψυχιάτρους και στους ψυχοθεραπευτές, αλλά είχε διαφοροποιήσεις στην πορεία της ιστορίας του κινηματογράφου (Gabbard & Gabbard, 1999). Ενδεικτικά, όσον αφορά σε ταινίες μεταξύ 1985-2000 συναντάται ευρύτερη ποικιλία απόψεων σχετικά με την ψυχιατρική και νέες τάσεις στην απεικόνισή της. Υπάρχει, επίσης, μια αυξημένη προθυμία των κινηματογραφιστών να εξερευνήσουν τα όρια μεταξύ της φαντασίας και των πτυχών της πραγματικής ζωής (Larme, 2000).
Η απεικόνιση του ψυχιατρικού νοσηλευτικού προσωπικού
Θα ήταν σοβαρή παράλειψη να μη θιγεί το θέμα της κινηματογραφικής αναπαράστασης του ψυχιατρικού νοσηλευτικού προσωπικού. Η έρευνα της de Carlo (2007) σε 17 σχετικές αμερικανικές ταινίες της περιόδου 1942-2005 καταδεικνύει ότι οι νοσηλευτές των ψυχιατρικών κλινικών εμφανίζονται ως φιγούρες ενός επικίνδυνου κόσμου. Οι νοσηλευτές / νοσηλεύτριες ψυχικής υγείας απεικονίζονται με βάση ποικίλα στερεοτυπικά μοτίβα, όπως: της «μητέρας», της «σέξι γατούλας», της «κακιάς γεροντοκόρης», του «σκληρού ανθρώπου της εργατικής τάξης», της «ανδρογυναίκας», του «ναζί φρουρού», της «ευγενικής συντροφιάς», της «επιτηδευμένης / ωραιοπαθούς βασίλισσας», του «βάναυσου βιαστή», του «τυφλού υπάκουου δούλου» προς τον γιατρό, του «τέρατος που βασανίζει ανθρώπους».7
Η παρουσίαση της εν λόγω κατηγορίας φιλμικών μοτίβων των ψυχιατρικών νοσηλευτών διαμορφώνει το ευρύτερο στερεότυπο του «κινδύνου από το νοσηλευτικό προσωπικό» (Goodwin, 2013). Το άσυλο και η ψυχιατρική κλινική αποτελούν το κατεξοχήν κινηματογραφικό σκηνικό της τρομακτικής δράσης τους. Εκεί ενεργούν ως διαβολικοί νοσηλευτές εφαρμόζοντας βασανιστικές θεραπείες κατόπιν οδηγιών από παράφρονες διευθυντές (Poseck, 2007).
Οι συγκεκριμένες αναπαραστάσεις δυσφημίζουν τόσο την πολύτιμη συμβολή των νοσηλευτών των ψυχιατρικών κλινικών όσο και τις ανάγκες των ανθρώπων που έχουν πρόσβαση στο σύστημα ψυχικής υγείας (Gouthro, 2009).
Ως επιστέγασμα…
Ο απορριπτέος «Άλλος» του κινηματογραφικού φακού συχνά παύει να είναι ο ψυχικά πάσχων και γίνεται ο ίδιος ο ψυχίατρος ή ο επαγγελματίας ψυχικής υγείας. Ο ανεξίτηλος στιγματιστικός απόηχός του εγγράφει –σε συνειδητό και υποσυνείδητο επίπεδο– την ψυχική ασθένεια ως μεταδοτική και τη θεραπεία της ως ατελέσφορη και, ενίοτε, επικίνδυνη (Ney, 2005). Εάν οι ψυχίατροι ψυχοθεραπευτές είναι ενήμεροι και κατανοούν σε βάθος τη φύση των στάσεων των ασθενών τους σχετικά με τη θεραπεία και τους θεραπευτές, δύνανται, επίσης, να αντιληφθούν ουσιαστικότερα τα συναισθήματα και τις λανθασμένες πεποιθήσεις τους που δυσχεραίνουν την ψυχοθεραπεία (Bishoff & Reiter, 1999). Στο ερώτημα, επομένως, αν πρέπει οι ειδικοί ψυχικής υγείας να παρακολουθούν κινηματογραφικές ταινίες (Byrne, 2009), η απάντηση είναι καταφατική και, μάλιστα, όχι μόνο προς αισθητική τέρψη, αλλά και με διάθεση εμβριθούς μελέτης των φιλμικών πορτραίτων τους.
3 Ο Schneider δανείστηκε το όνομα αυτού του κινηματογραφικού τύπου από την ταινία “Dr. Dippy’s Sanitarium” του 1906, στην οποία αναπαρίστατο για πρώτη φορά ψυχίατρος.
4 Η πρώτη αναπαράσταση του Dr. Evil εντοπίζεται στην ταινία “The Cabinet of Dr. Caligari” (1919), όπου ο ομώνυμος χαρακτήρας είναι ένας μοχθηρός ψυχίατρος που επιβάλλεται σε έναν υπνοβάτη ασθενή του οδηγώντας τον σε μια σειρά από φόνους. Σε μια ανατροπή της πλοκής ο χαρακτήρας-αφηγητής της ιστορίας αποδεικνύεται στην πραγματικότητα να είναι ο ίδιος ψυχικά ασθενής, ακουσίως έγκλειστος, εμμονικός με τον Dr. Caligari.
5 Ο Zaddik είναι μεταξύ των πιο σεβαστών από τους πνευματικούς ηγέτες στην εβραϊκή παράδοση.
6 Σχετικά με την απεικόνιση των ψυχιάτρων στον κινηματογράφο, οι «ψυχιατρικοί φόβοι» αφορούν –εκτός, βεβαίως, της πλύσης εγκεφάλου, της βασανιστικής θεραπείας, της ηλεκτροσπασμοθεραπείας– και στην ύπνωση (McDonald & Waters, 2001).
7 Ο χαρακτήρας της νοσοκόμας Ratched στην ταινία “One flew over the cuckoo’s nest” (1975) ενσαρκώνει πολλά από τα στερεότυπα των νοσηλευτών, καθώς παρουσιάζεται να ελέγχει τον νοσοκομειακό μηχανισμό, ο οποίος στοχεύει στον μετασχηματισμό των ασθενών σε πειθήνια «αυτόματα». Περιγράφεται από τον αφηγητή της ταινίας ως «άγρυπνο ρομπότ με καλώδια» (Vitkus, 1994).
Βιβλιογραφικές αναφορές
Angermeyer, M.C., & Schulze, B. (2001). Reinforcing stereotypes: How the focus on forensic cases in news reporting may influence public attitudes towards the mentally ill. International Journal of Law and Psychiatry, 24(4-5), 469-486.
Banwari, G.H. (2011). Portrayal of psychiatrists in Hindi movies released in the first decade of the 21st century. Asian Journal of Psychiatry, 4, 210-213.
Bischoff, R.J., & Reiter, A.D. (1999). The role of gender in the presentation of mental health clinicians in the movies: Implications for clinical practice. Psychotherapy: Theory, Research, Practice, Training, 36(2), 180-189.
Byrne, P. (2009). Why psychiatrists should watch films (or What has cinema ever done for psychiatry?). Advances in psychiatric treatment, 15, 286-296.
Clara, A. (1995). The image of the psychiatrist in motion pictures. Acta Psychiatrica Belgica, 95, 7-15.
Clement, S., & Foster, N. (2008). Newspaper reporting on schizophrenia: A content analysis of five national newspapers at two time points. Schizophrenia Research, 98(1-3), 178-183. Doi: 10.1016/j.schres.2007.09.028
Cutcliffe, J., & Hannigan, B. (2001). Mass media, monsters and mental health clients: the need for increased lobbying. Journal of Psychiatric and Mental Health Nursing, 8(4), 315-321.
de Carlo, K. (2007). Ogres and Angels in the madhouse. Mental health nursing identities in film. International Journal of Mental Health Nursing, 16, 338-348.
Economou, M., Kourea, A., Gramandani, C., Leontiadou, A., Louki, E., & Stefanis, C. (2005). Mental disorder and Mental Health representations in Greek newspapers and magazines. World Psychiatry, 4(1), 45-49.
Fearing, F. (1947). Psychology and the films. Hollywood Quarterly, 1, 118-121.
Gabbard, G. (2001). Psychotherapy in Hollywood cinema. Australasian Psychiatry, 9(4), 365-369.
Gabbard, G.O. & Gabbard, K. (1999). Psychiatry and the cinema. Washington, DC: American Psychiatric Press, Inc.
Gabbard, G.O., & Gabbard, K. (1992). Cinematic stereotypes contributing to the stigmatization of psychiatrists. In Fink, P.J., & Tasman, A. (eds.), Stigma and Mental Illness (pp. 113-127). Washington, DC: American Psychiatric Press.
Gharaibeh, N. (2005). The psychiatrist’s image in commercially available American movies. Acta Psychiatrica Scandinavica, 111, 316-319.
Goodwin, J. (2013). The Horror of Stigma: Psychosis and Mental Health Care Environments in Twenty-First-Century Horror Film (Part II). Perspectives in Psychiatric Care. Doi: 10.1111/ppc.12044.
Gouthro, T.J. (2009). Recognizing and Addressing the Stigma Associated with Mental Health Nursing: A Critical Perspective. Issues in Mental Health Nursing, 30(11), 669-676.
Greenberg, H. R. (2003). La-la land meets DSM-IV: The pleasures and pitfalls of celluloid diagnostics. Psychiatric Services, 54(6), 807-808.
Greenberg, H.R. (2000). A field guide to cinetherapy: On celluloid psychoanalysis and its practitioners. American Journal of Psychoanalysis, 60(4), 329-339.
Greenberg, H.R. (2009). Caveat actor, caveat emptor: Some notes on some hazards of Tinseltown teaching. International Review of Psychiatry, 21(3), 241-244.
Haddad, P. (1991). The ‘evil’ psychiatrist and modern cinema. Psychiatric Bulletin, 15, 652-653.
Hyler, S.E. (1988). DSM-III at the cinema: madness in the movies. Comprehensive Psychiatry, 29(2), 195-206.
Kernberg, O.F. (1994). The erotic in film and mass psychology. Bulletin of the Menninger Clinic, 58, 88-108.
Klin, Α., & Lemish, D. (2008). Mental disorders stigma in the media: Review of studies on production, content, and influences. Journal of Health Communication: International Perspectives 13(5), 434-449. Doi: 10.1080/10810730802198813
Larme, A. (2000). The Portrayal of Psychiatry in Resent Film. (Thesis). University of Queensland. Brisbane, Australia.
McDonald, A., & Walter, G. (2001). The portrayal of ECT in American movies. Journal of ECT, 17(4), 264-274.
Ney, L. (2005). Dr. Hannibal Lecter: The Association Between Power and Fear.
New Jersey: Rutgers University Press.
Orchowski, L.M., Spickard, B.A., & McNamara, J.R. (2006). Cinema and the valuing of psychotherapy: Implications for clinical practice. Professional Psychology: Research and Practice, 37(5), 506-514.
Philo, G. (1994). Media images and popular beliefs. Psychiatric Bulletin, 18, 173-174.
Pies, R. (2001). Psychiatry in the media: The Vampire, The Fisher King, and The Zaddik. Journal of Mundane Behavior, 2, 1-7.
Pirkis, J., Blood, W., Francis, C., & McCallum, K. (2006). On-Screen Portrayals of Mental Illness: Extent, Nature, and Impacts. Journal of Health Communication: International Perspectives, 11(5), 523-541.
Poseck, B.V. (2007). Asylums for the insane in the cinema: the representation of mental institutions and their procedures on the wide screen. Journal of Medicine and Movies, 3, 57-67.
Quadrio, C. (1996). Current cinematic portrayals of the female psychiatrist. Australian Feminist Studies, 11, 115–128.
Schneider, I. (1977). Images of the mind: Psychiatry in commercial film. American Journal of Psychiatry, 134, 613-619.
Schneider, I. (1987). The theory and practice of movie psychiatry. American Journal of Psychiatry, 144(8), 996-1002.
Schultz, H.T. (2005a). Good and bad movie therapy with good and bad outcomes. The Amplifier, Winter, 18-19.
Schultz, H.T. (2005b). Hollywood’s portrayal of psychologists and psychiatrists: Gender and professional training differences. In E. Cole & J.H. Daniel (Eds.), Featuring females: Feminists analyses of media (pp. 101-112). Washington, D.C.: American Psychological Association.
Stout, P.A., Villegas, J., & Jennnings, N.A. (2004). Images of mental illness in the media. Schizophrenia Bulletin, 30(3): 543-561.
Trott-Paden, B.J. (2002). A study of the portrayal of mental health professionals in films from 1991 through 2000. (Thesis). Carlos Albizu University, Miami, USA.
Wahl, O. (2003). News media portrayal of mental illness. American Behavioural Scientist, 46(12), 1594-1600.
Walter, G. (1989). THE STEREOTYPE OF THE MAD PSYCHIATRIST. Australian and New Zealand Journal of Psychiatry, 23, 547-554.
Wedding, D., & Boyd, A. (1999). Movies and mental illness: using films to understand psychopathology. New York: McGraw-Hill.
Wolff, G. (1997). Attitudes of the media and public. In J. Leff (Ed.), Care in the Community: Illusion or Reality? Toronto: John Wiley and Sons.
Young, S.D., Boester, Α., Whitt, Μ.T., & Stevens, Μ. (2008). Character Motivations in the Representation of Mental Health Professionals in Popular Film. Mass Communication and Society, 11(1), 82-99.
Οικονόμου, Μ. (2003α). Ψυχική ασθένεια και στίγμα: Ο ρόλος του κινηματογράφου. Στο Μ. Οικονόμου (επιμ.) Κινηματογραφικό Αφιέρωμα στην Ψυχική Ασθένεια «Ας ανοίξουμε τις πόρτες», 7-10 Νοεμβρίου 2003 (σσ. 9-11). Αθήνα: ΕΠΙΨΥ.
Οικονόμου, Μ. (Επιμ.) (2003β). Κινηματογραφικό Αφιέρωμα στην Ψυχική Ασθένεια «Ας ανοίξουμε τις πόρτες», 7-10 Νοεμβρίου 2003. (Βιβλίο πρακτικών). Αθήνα: Ερευνητικό Πανεπιστημιακό Ινστιτούτο Ψυχικής Υγιεινής (ΕΠΙΨΥ).
Οικονόμου, Μ., Χαρίτση, Μ., & Δημητριάδου, Ε. (2006). ΜΜΕ και ψυχική ασθένεια: Απεικονίσεις της σχιζοφρένειας στον ελληνικό Τύπο. Ψυχολογία, 13( 3), 59-85.
Οικονόμου, Μ., Λουκή, Ε., Χαρίτση, Μ., & Γραμανδάνη, Χ. (2007). Τα ΜΜΕ ως διαμορφωτές της κοινωνικής εικόνας της ψυχικής ασθένειας. Τετράδια Ψυχιατρικής, 98, 9-16.
Οικονόμου, Μ., Χαρίτση, Μ., Κολοστούμπης, Δ., & Γιώτης, Λ. (2007). Η περίπτωση της σχιζοφρένειας στα ΜΜΕ: Ψυχιατρικός όρος ή μεταφορά; Τετράδια Ψυχιατρικής, 98, 17-20.
Οικονόμου, Μ., Λουκή, Ε., Χαρίτση, Μ., Αλεξίου, Τ., Πατελάκης, Α., Χριστακάκη, Α., & Παπαδημητρίου, Γ.Ν. (2015). Αναπαραστάσεις της ψυχικής ασθένειας στον ελληνικό τύπο 2001-2011. Ψυχιατρική, 26(2), υπό δημοσίευση.
Το περιεχόμενο αυτής της ιστοσελίδας δεν ειναι διαθέσιμο για αντιγραφή.
