Θέλω να τιμήσω αυτό το βιβλίο, το οποίο είναι πολύ σημαντικό, καλά οργανωμένο, πλούσιο και ωφέλιμο. Μερικά κεφάλαια είναι πολύ κοντά στην κλινική μου σκέψη. Άλλα, πολύ μακριά από τις δικές μου θεωρίες, αλλά δεν πειράζει γιατί είναι πάντοτε καλό να διαφωνούμε γιατί οι αντιθέσεις έχουν ενδιαφέρον.
Να μου επιτρέψετε μερικά γενικά σχόλια.

Το Κενό

Είναι μια κύρια έννοια: Για τον Green, το κενό αντιστοιχεί σε μια ενεργητική δράση του ψυχισμού. το κενό είναι το αποτέλεσμα μιας δράσης. είναι ενεργητικό. Το κενό είναι άδειασμα. Προκύπτει από δραστήρια άμυνα. Συμφωνώ απολύτως. Και είναι βεβαίως μορφή του Αρνητικού.

Θέλω να σχολιάσω ότι για μένα δεν αντιστοιχεί σε κενό η «κεντρική φοβική θέση» αλλά με δραστήρια αποσύνθεση της συνειρμικής λειτουργίας, ούτε με αυτό το οποίον ονομάζει ο κ. Ζερβής «σιωπή». Η σιωπή είναι έννοια του De M’Uzan, ο οποίος αναφέρει μια μερική νάρκωση της ψυχικής λειτουργίας. Ο De M’Uzan το τοποθετεί μεταξύ «καταπίεσης» και «διάκλισης».

«Το Αρχαϊκό»

Είναι μια ουσία (έννοια) την οποία η γαλλική ψυχανάλυση χρησιμοποιεί με μέτρο. Μπορούμε να το συζητήσουμε, αλλά για μένα το «Αρχαϊκό» είναι πάντοτε συμπέρασμα, γίνεται «αρχαϊκό» αυτό που δεν μπορώ να καταλάβω και να ερμηνεύσω «κλασικά». Το ότι είναι αρχαϊκό, δηλαδή πριν του οιδιπόδειου συμπλέγματος και του λόγου, είναι συμπέρασμα το οποίο αφαιρώ, εγώ προτιμώ να μιλάω για το «προοίμιο», το «προγενές».

Το αρχαϊκό για μένα δεν αντιστοιχεί καθόλου με τη φροϋδική έννοια του «UR» = το πρωταρχικό, όπως το βρήκα σε ένα από τα κείμενα. Δεν συμφωνώ με την ιδέα του P. L. Assoun, ο οποίος γράφει ότι το φροϋδικό «UR» είναι μια μορφή του αρχαϊκού, το «UR» έχει την έννοια της καταγωγής από μια αρχή, του «εκ γενετής».

Το Ψυχικό Τραύμα

Να πω ότι αυτό το κεφάλαιο είναι για μένα το πιο ενδιαφέρον με πολύ αξιόλογη και ζωντανή κλινική. Τώρα, για να είμαι πολύ ειλικρινής, έχω ενοχληθεί από την έμφαση που δίνεται στο τραύμα. Τα τελευταία 5 χρόνια δεν βρίσκω ούτε μια, και αυτό παγκοσμίως, εργασία που να μην μιλάει για το «τραύμα» ή «το τραυματικό»…

Εγώ προτιμώ να μιλάω με την ψυχική λειτουργία. Δηλαδή όταν ο ψυχισμός δεν μπορεί να λειτουργήσει και να επεξεργαστεί τις διεγέρσεις και ψάχνει άλλους τρόπους για να εκφορτίσει, τότε λέω ότι μπήκε σε «τραυματική λειτουργία». Τότε η ψυχική διέγερση πρέπει να εκφορτισθεί και οι δρόμοι είναι η βία, η πράξη ή το σώμα.

Αυτό με φέρνει στο θέμα που διάλεξα: Η αντιμεταβίβαση με τους ψυχοσωματικούς

Η αντιμεταβίβαση είναι μέρος της μεταβίβασης. Όπως το λέει ο Lacan (Séminaire livre XI, Les 4 Concepts Fondamentaux) «μεταβίβαση και αντιμεταβίβαση είναι ένα μόνο και ίδιο φαινόμενο». Η μεταβίβαση/αντιμεταβίβαση στους ψυχοσωματικούς έχει μεγάλη σχέση με τους οριακούς, εφόσον και οι μεν και οι δε παλεύουνε έναντι της επιθυμίας και συνεπώς με τη μεταβίβαση. Μπορούμε να διερωτηθούμε γιατί αυτά τα άτομα έρχονται για ανάλυση και αναλυτική θεραπεία και μένουν για χρόνια. Στο Ινστιτούτο του Παρισιού έρχονται σταλμένοι από το ιατρικό πλαίσιο με «ιατρική συνταγή». Πώς αυτοί οι άνθρωποι παραμένουν για χρόνια, ενώ αρχικά έλεγαν: «δεν έχω προβλήματα, δώστε μου φάρμακα»;

Οι πρώτoι ψυχοσωματικοί, ειδικά οι Marty και De M’Uzan, έλεγαν ότι συνέχιζαν γιατί μη έχοντας ψυχο-συγκρούσεις δεν είχαν αντιστάσεις. Αυτή η εξήγηση δεν με κάλυπτε, πιστεύω ότι υπάρχει στην ανθρώπινη ψυχή μια «ενόρμηση μεταβίβασης, ορμή μεταβίβασης ». Τα πολύ μικρά παιδιά ερωτεύονται μια κούκλα, ένα φορτηγάκι, πρόκειται κιόλας για μεταβιβάσεις. Οι ψυχοσωματικοί και οι οριακοί δεν θέλουν να επενδύσουν, δεν θέλουν να ποθούν, δεν εμπιστεύονται το αντικείμενο, δεν θέλουν σχέσεις, αλλά παρόλα αυτά συνεχίζουν να έρχονται στις συνεδρίες…

Μεταβιβάζουν, μπορεί να μην είναι η κλασική φροϋδική μεταβίβαση η οποία συμπεριέχει μεταθέσεις, αλλά είναι μια μεταβίβαση (επένδυση, γράπωμα), η οποία θα πάρει πολύ χρόνο να οργανωθεί και να μπορεί να ερμηνευτεί.

Έρχομαι στην αντιμεταβίβαση:

Η λέξη «αντιμεταβίβαση» εμφανίζεται τον Ιούνιο 1909 σε ένα γράμμα του Freud στον Jung, το γράφει εισαγωγικώς. Θα αναφέρω εδώ ότι το Gegen στα γερμανικά, όπως το contre στα γαλλικά, έχουν δυο διαφορετικές έννοιες: ή ΑΝΤΙ ή ΚΟΝΤΑ και δεν ξέρουμε ποια από τις δυο είχε ο Freud στο νου του όταν εισήγαγε την ουσία του: Gegenuebertragung.

Πάντως είναι πελαγωμένος από την ερωτική ιστορία του Jung με τη νεαρά πελάτισσά του, Sabina Spilrein. Του γράφει και για να του κάνει μάθημα και για να τον ανακουφίσει. Λέει ότι αυτό το φαινόμενο υπάρχει, το βλέπει σαν μεγάλη σκοτούρα. Τότε ισχυρίζεται ότι θα το μελετήσει, υπόσχεται ένα άρθρο το οποίο δεν έγραψε ποτέ (εκτός εάν υποπτευθούμε ότι το άρθρο του 1913 (Remarques sur l’amour de transfert SE XII) το αναπληρώνει.

Εγώ κάνω μια άλλη υπόθεση:

Ο Freud ήτανε τρομερά ενοχλημένος με όλη αυτή την ιστορία και σιώπησε, αλλά πιστεύω ότι μετέφερε το ενδιαφέρον του για την αντιμεταβίβαση στο «παράξενο» ενδιαφέρον του για την τηλεπάθεια. Εάν κοιτάξουμε τα κείμενα και την αλληλογραφία του με τους Jung και Ferenczi, βλέπουμε ότι η εμμονή του για την τηλεπάθεια αρχίζει το καλοκαίρι του 1909, ακριβώς μετά την υπόθεση Jung-Spilrein. Στιγμή όπου ετοιμάζεται να ταξιδέψει με τον Ferenczi στην Αμερική. Η αλληλογραφία μεταξύ των δυο είναι καταπληκτικά ενδιαφέρουσα και διασκεδαστική. Λέει ο Freud: «να μείνουν όλα αυτά μυστικά και προπαντός μην έρθουν στα αφτιά του Jones».

Ετοιμάζονται να επισκεφτούν την κυρία Jelinek, μέντιουμ στη Βουδαπέστη και μια κυρία Seidler, αστρολόγο στο Βερολίνο. Προετοιμάζονται επιστημονικά, προβλέπουν και παγίδες για να σιγουρευτούν ότι είναι σοβαρές αυτές οι δυο γυναίκες…

Πάντως στο γράμμα F75 του 11.10.1909, μετά τις εμπειρίες, γράφει ο Freud: «Η μετάδοση σκέψης υπάρχει… δεν μπορώ σήμερα να το αποδείξω, διερωτώμαι εάν δεν είναι πιο σωματικό από ψυχικό, πάντως είναι κάτι καινούργιο και καταπληκτικό. Για τη στιγμή απόλυτη σιωπή». Αυτές οι λέξεις: «πιο σωματικό από ψυχικό» με εξέπληξαν, τι να εννοεί;

• Με πήγαν πρώτα στο κείμενο του 1915 για το ασυνείδητο, όπου μιλάει ο Freud για αυτό που περνάει από ένα ασυνείδητο σε άλλο εν σωματική παρουσία (SE XV, PP 159-209).

• Με πήγε μετά στην Paula Heimann, στο άρθρο της του 1949 επί της μεταβίβασης. Για μένα, η περιγραφή της Heimann παραμένει σήμερα η κυριότερη και πιο κοντινή στις δικιές μου απόψεις.

• Πρέπει να θυμίσω ότι μεταξύ 1909 και 1949 η «αντιμεταβίβαση» είχε κακή φήμη και θεωρήθηκε μάλλον σαν εμπόδιο η αρνητική συνέπεια της μεταβίβασης. Ο Winnicot, o Racker, η Margaet Little και η L. Power ήτανε οι πρώτοι μαζί με την Ρ. Heimann που τόλμησαν να θεωρήσουν την αντιμεταβίβαση ένα πολύτιμο εργαλείο εργασίας.

• Πρέπει να πω ότι η ανακάλυψη των νευρώνων καθρέφτες, όσο κι αν προς το παρόν δεν είναι «εκμεταλλεύσιμη», μου δημιουργεί πολλές σκέψεις…

Με όλα αυτά θέλω να πω ότι η αντιμεταβίβαση με τους «μη νευρωτικούς» ή με «δύσκολες περιπτώσεις» είναι πολύ πιο σημαντική ακόμα. Εφόσον δεν έχουμε ούτε συνειρμικό λόγο ούτε λανθάνοντα σημαίνοντα, καμία φορά ούτε αναπαραστάσεις, η κόκκινη κλωστή που οδηγεί είναι το συναίσθημα. Ό,τι κυκλοφορεί στο πλαίσιο της συνεδρίας μεταξύ των δυο πρωταγωνιστών πρέπει να γίνει λέξεις για να κατακτήσει την ιδιότητα του «Affect».

Ένα σύντομο κλινικό παράδειγμα

Η Νicole είναι περίπου 38 ετών, ανύπαντρη, ήτανε καθηγήτρια Αγγλικών, αλλά δουλεύει τώρα από το σπίτι της με ειδικά προγράμματα. Ζει με το εισόδημά της και ένα επίδομα του κράτους. Πρόκειται για μια «οριακή οργάνωση» η οποία υποφέρει και από σοβαρό άσθμα που την περιορίζει στην κοινωνική της ζωή. Παρουσιάζει και στιγμιαίες φάσεις μηχανιστικής σκέψης.

Όλο παραπονιέται και θυμώνει με όλους, όλοι της φταίνε: ο αλλεργιολόγος, ο πνευμονολόγος, το ταμείο, η γραμματεία του Ινστιτούτου, το λεωφορείο που άργησε… Για πολλούς μήνες οι συνεδρίες είναι γεμάτες θυμό και πίκρα και αφορούν μόνο το τωρινό (ενεστώσα νεύρωση).

Η Nicole εμφανίζεται σαν να μην έχει ιστορία, δεν αναφέρει το παρελθόν, γραπώνεται στο βλέμμα μου και αρχίζει να μοιρολογεί για την κυβέρνηση, τον καιρό, το σύστημα, με μεγάλη επιθετικότητα. Με κουράζει και με προβληματίζει, αλλά δεν λείπει ούτε μια φορά από την αρχή (ένας χρόνος περίπου).

Αυτή τη μέρα ξαναλέει τα ίδια, αλλά προσθέτει και κάτι καινούργιο: διαμαρτύρεται για έναν πόνο, μου δείχνει την καρδιά της. Ωρύεται ότι πήγε στο νοσοκομείο όπου της είπανε ότι μάλλον είχε σπάσει ένα πλευρό (βήχας και κορτικοθεραπεία). Φωνάζει, δεν με πήραν στα σοβαρά, πονάω πάρα πολύ. Με πιάνει ένα άγχος και σκέφτομαι μια πολυαγαπημένη φίλη μου η οποία μου περιέγραφε τον ίδιο πόνο. Τότε έπαιρνε μεγάλες δόσεις κορτιζόνης και όντας γιατρός είχε η ίδια διαγνώσει σπάσιμο πλευρού, δυστυχώς όμως ήτανε πνευμονική εμβολή.

Η Nicole σηκώνεται ουρλιάζοντας, χάνει την αναπνοή της, φωνάζει «κάνω κρίση, φταίτε εσείς, με εγκαταλείψατε, πληρώνεστε για να με ακούτε και όχι για να ρεμβάζετε», πηγαίνει προς την πόρτα. Της λέω: Έχετε δίκιο, σας παρακαλώ καθίστε, θα σας εξηγήσω.

Της λέω: «Τω όντι όταν μου είπατε για τον πόνο σας σκέφτηκα μια φίλη μου που είχε τα ίδια συμπτώματα, και το πολύ πολύ δυο ή τρία λεφτά σας εγκατέλειψα, αλλά βλέπετε δεν ήμουν πολύ μακριά».

Και συνεχίζω: «Πολύ εντύπωση μου κάνει το ότι δεν μπορείτε να υποφέρετε να μην ελέγχετε τη σκέψη του άλλου, ούτε ένα λεφτό».

Η Nicole κάθεται, με κοιτάζει έντονα και αναπνέει κανονικά. Συνεχίζω: «Ξέρετε σκεφτόμουν ότι μάλλον και εσείς μικρή μπορεί να υποφέρατε από έναν τέτοιο έλεγχο».

Ναι μου λέει η Nicole και την πιάνουν τα κλάματα.

Τι έγινε στη συνεδρία; Εμφανίζεται ένα άγχος το οποίο περνάει από αυτή σε εμένα, μου έρχεται μια ανάμνηση η οποία με αποσύρει ενώ την αφορά αυτή. Δεν αντέχει την απόσυρσή μου, μόλις το καταλαβαίνω της προτείνω μια κατασκευή βασισμένη σε αντιμεταβιβαστικό αίσθημα.

Νομίζω ότι αυτό το μικρό παράδειγμα δείχνει πως τα συναισθήματα του αναλυτού παρέχουν πολύτιμες πληροφορίες για τον τρόπο που πληγώθηκαν, και μόνο οι κατασκευές οι οποίες δημιουργούνται μέσα μας μπορούν να τους βοηθήσουν να μπει σε λόγια και να δεθεί η βία με αναπαραστάσεις για να γίνει μια ιστορία.

Κάθε αναλυτική δουλειά με αυτούς είναι ένα δύσκολο ταξίδι, αλλά πόσο συναρπαστικό ταξίδι.