Περίληψη

Εισαγωγή: Είναι ιδιαιτέρα τα χαρακτηριστικά των ασθενών με χρόνια νεφρική ανεπάρκεια τελικού σταδίου ενταγμένων σε μονάδα αιμοκάθαρσης που διαταράσσουν τον ψυχισμό των ασθενών διαμορφώνοντας ένα πλήθος ψυχικών ασθενειών. Παρομοίως, για τους ασθενείς που υπέστησαν έμφραγμα του μυοκαρδίου, η ελληνική αλλά και η διεθνής βιβλιογραφία αναφέρονται σε συγκεκριμένο τύπο προσωπικότητας, αλλά και σε υψηλά ποσοστά κατάθλιψης και άγχους. Σκοπός: Η παρούσα εργασία επικεντρώνεται στη σκιαγράφηση του ψυχοπαθολογικού πορτρέτου των δυο ομάδων ασθενών, αλλά και στην εντόπιση των διαφορών τους.

Υλικό & Μέθοδος: Συμπεριληφθήκαν 206 αιμοκαθαιρόμενοι και καρδιολογικοί ασθενείς του Ι.Γ.Ν.Α. και του Π.Γ.Ν. «Αττικόν». Το ψυχομετρικό εργαλείο που χρησιμοποιήθηκε είναι η κλίμακα ελέγχου συμπτωμάτων S.C.L.-90-R. Αποτελέσματα: Η σύγκριση των εννέα παραμέτρων του S.C.L.-90-R για τους 206 καρδιοπαθείς και νεφροπαθείς της έρευνας έδειξε ότι στατιστικά σημαντική διαφορά υπάρχει στη διαπροσωπική ευαισθησία p=0,022, στην κατάθλιψη με p=0,001, στην επιθετικότητα p=0,010 και στο φοβικό άγχος p=0,001 υπέρ των νεφροπαθών. Ενώ στον παρανοειδή ιδεασμό p=0,014 και στον ψυχωτισμό p=0,004 είναι υπέρ των καρδιοπαθών.

Συμπεράσματα: Οι ασθενείς που υποβάλλονται σε υποκατάσταση της νεφρικής λειτουργίας εμφανίζουν αυξημένα επίπεδα ψυχοπαθολογίας, έναντι των καρδιολογικών ασθενών, λόγω της εξάρτησης από το μηχάνημα αιμοκάθαρσης, αλλά διαπιστώνουμε και αυξημένα επίπεδα ψυχοπαθολογίας σε συγκρίσεις παραμέτρων των καρδιοπαθών που επιβεβαιώνουν το προφίλ τους. Λέξεις ευρετηρίου: ψυχοπαθολογία, χρόνια νεφρική ανεπάρκεια, οξύ έμφραγμα μυοκαρδίου, διασυνδετική-συμβουλευτική ψυχιατρική.

Eισαγωγή

Ψυχοπαθολογικοί δείκτες ειδικοί του τελικού σταδίου νεφρικής νόσου

Όπως και σε άλλες χρόνιες ασθένειες, οι συνηθέστερες ψυχιατρικές διαγνώσεις στο τελικό στάδιο της νεφρικής νόσου είναι η κατάθλιψη και το άγχος (Burton, 1986).1 Οι ασθενείς, εξάλλου, που υποβάλλονται σε αιμοδιάλυση μπορεί να αναπτύξουν και ένα χρόνιο εγκεφαλικό σύνδρομο, που μερικές φορές σχετίζεται με την τοξικότητα αλουμινίου,* ενώ άλλοι μπορεί να παρουσιάσουν αλλαγές στη γνωστική λειτουργία και μεταπτώσεις στη διάθεσή τους κατά το διάστημα αμέσως μετά την αιμοδιάλυση (Lowry, 1979 Smith, 1985).[2-3]

Τα καταθλιπτικά συμπτώματα είναι πιο συνηθισμένα σε όσους έχουν προηγούμενο ιστορικό κατάθλιψης (Cramond, 1967 Blazer, 1976)[4-5] και, όπως στις περισσότερες χρόνιες ασθένειες, είναι προσωρινά, δηλαδή υποχωρούν κατά τη διάρκεια της θεραπείας (House, 1987 Christensen, 1991).[6-7]

Συμπτώματα τα οποία είναι ιδιαίτερα χρήσιμα για τη διαφορική διάγνωση μεταξύ των δύο κλινικών εικόνων είναι η εκτίμηση της σοβαρότητας του καταθλιπτικού επεισοδίου και η ύπαρξη ή μη συναισθημάτων απελπισίας, ματαιότητας, ενοχής, καθώς και σκέψεις αυτοκτονίας. Στον αυτοκτονικό ιδεασμό πρέπει να δοθεί ιδιαίτερη προσοχή, διότι αναφέρονται υψηλά ποσοστά αυτοκτονικής συμπεριφοράς ή και αυτοκτονία τόσο σε ασθενείς που υποβάλλονται σε θεραπεία αιμοδιάλυσης, όσο και μετά τη μεταμόσχευση (Cavanaugh, 1983 Peterson, 1991).[8-9]

Ορισμένοι συγγραφείς θεωρούν ότι η κατάθλιψη σχετίζεται με την κακή έκβαση (κυρίως με υψηλότερο ποσοστό θνησιμότητας), ενώ άλλοι δεν επιβεβαιώνουν το εύρημα αυτό (Moore, 1976 Sacks, 1990).[10-11]

Ολοκληρώνοντας αυτό το κεφάλαιο, παραθέτουμε ορισμένα συμπεράσματα ιαπώνων κλινικών, οι οποίοι έχουν ασχοληθεί ιδιαίτερα με το θέμα της συμμετοχής ψυχολογικών παραμέτρων στο τελικό στάδιο της νεφρικής νόσου. Στην Ιαπωνία, υπάρχουν σήμερα 150.000 ασθενείς που υποβάλλονται σε αιμοκάθαρση, η οποία αποτελεί και τη συνηθέστερη μορφή θεραπείας για το τελικό στάδιο της νεφρικής ανεπάρκειας (Στατιστική Ερευνητική Επιτροπή της Ιαπωνικής Εταιρείας για τη Θεραπεία Αιμοδιάλυσης). Ο ερευνητής Isao Fukunishi (1989),[12] ο οποίος ασχολήθηκε με τις ψυχοσωματικές πλευρές ασθενών με διαβητική νεφροπάθεια που υποβάλλονται σε αιμοκάθαρση, χρησιμοποιώντας την Κλίμακα αλεξιθυμίας και το ΜΜΡΙ, αναφέρει ότι αλεξιθυμικά χαρακτηριστικά παρατηρήθηκαν στο 83% των ασθενών με διαβητική νεφροπάθεια. Επιπλέον, βρέθηκαν θετικές συσχετίσεις ανάμεσα στην αλεξιθυμία και τον αυτοέλεγχο, εύρημα που δηλώνει ότι η αλεξιθυμία, καθώς και η αρνητική εικόνα σώματος που έχουν αυτοί οι ασθενείς έχουν ως αποτέλεσμα τον μειωμένο αυτοέλεγχο, κατάσταση η οποία επηρεάζει σοβαρά την πρόγνωση.

Δείκτες ψυχοπαθολογίας στους ασθενείς με έμφραγμα του μυοκαρδίου

Τα κυριότερα ψυχιατρικά σύνδρομα που σχετίζονται με τις καρδιακές παθήσεις είναι το άγχος, η κατάθλιψη και το delirium (συγχυτικό παραλήρημα). Όλοι βιώνουμε άγχος: μια διάχυτη, δυσάρεστη, ασαφή αίσθηση ανησυχίας, που συνοδεύεται συχνά από μία ποικιλία νευροφυτικών συμπτωμάτων (Kroeber, 1963).[13]

Σε κάποιες όμως άλλες περιστάσεις, το αυξημένο άγχος, προξενεί κακό και συντελεί στο να υπολειτουργήσει το άτομο τις δραστηριότητές του και στο να επηρεάζεται αρνητικά η υγεία του (Hall, 1981).[14] Στη βάση του το στρες είναι προϊόν πτωχής ή ανεπαρκούς αντιμετώπισης.

Η σχέση μεταξύ στρες και εμφράγματος μυοκαρδίου έχει ελεγχθεί και αξιολογηθεί σε μεγάλο βαθμό από την επιστημονική κοινότητα. Συγκεκριμένα, ερευνήθηκε με ποιο τρόπο το στρες μπορούσε να ανιχνευθεί από τις διάφορες ιατρικές εξετάσεις στις οποίες υπόκεινται τα άτομα είτε προ είτε μετεμφραγματικά.

Οι Bambauer et al. (2005)[15] έδειξαν ότι λόγω κατάθλιψης και περιορισμένης κοινωνικής υποστήριξης, οι ασθενείς αντιμετωπίζουν στρες, το οποίο συνδέεται άμεσα με τη νοσηρότητα και τη θνησιμότητα των ασθενών αυτών.

Έρευνες καταλήγουν στο ότι άνδρες και γυναίκες βιώνουν παρόμοια επίπεδα άγχους κατά την αποχώρηση από το Νοσοκομείο έπειτα από έμφραγμα μυοκαρδίου. Επίσης, ότι οι παντρεμένες και εργαζόμενες γυναίκες με έμφραγμα μυοκαρδίου αντιμετωπίζουν μεγαλύτερο άγχος, κυρίως λόγω των κοινωνικών σχέσεων τους, σε σχέση με τις ανύπαντρες και ελεύθερες. Υποστήριξαν ότι οι ασθενείς, οι οποίοι έχουν και οικογενειακό ιστορικό εμφραγμάτων, αντιμετωπίζουν περισσότερο άγχος, παράγοντας ικανός να τους οδηγήσει στην κατάθλιψη και στην εχθρότητα.

Υλικό και μέθοδος

Υλικό

Στην έρευνα συμμετείχαν συνολικά 206 ασθενείς, 101 χρόνιοι νεφροπαθείς τελικού σταδίου ενταγμένοι σε μονάδες Αιμοκάθαρσης, του Ιπποκράτειου Νοσοκομείου Αθηνών και του Νοσοκομείου Αττικόν, και 105 ασθενείς με στεφανιαία νόσο. Η επιλογή των συμμετεχόντων έγινε με τυχαία δειγματοληψία. Συγκεκριμένα, ακολουθήθηκε η δειγματοληψία «κατά επίπεδα». Από το σύνολο των Μονάδων Αιμοκάθαρσης και Καρδιολογικών Μονάδων του Νομού Αττικής επιλέχθηκαν: (α) μία Μονάδα του δήμου Αθηναίων (Ιπποκράτειο) και (β) μια του Δήμου Χαϊδαρίου (Νοσοκομείο Αττικόν), οι πρώτες των οποίων συμπληρώνουν τριάντα και πλέον έτη λειτουργίας ενώ οι δεύτερες είναι νεοσύστατες. Και οι δύο μονάδες χρησιμοποιούν τις πιο σύγχρονες τεχνολογικές μεθόδους και εξυπηρετούν έναν ευρύτατο αριθμό ασθενών, κατοίκων της Πρωτεύουσας και της Επαρχίας.

Από τους ασθενείς των Μονάδων αυτών ζητήθηκε να συμπληρώσουν τις κλίμακες S.C.L.-90-R και το δείγμα τελικά αποτελέστηκε απ’ όσους δέχτηκαν να συμμετέχουν στη διαδικασία αυτή.

Μέσα συλλογής δεδομένων

Για τη συλλογή των δεδομένων χρησιμοποιήθηκε η Κλίμακα Ελέγχου Συμπτωμάτων (Symptom Check List-S.C.L.-90-R). Το όνομα του τεστ είναι το ακρώνυμο του Symptom Check List, δηλαδή Λίστα Ελέγχου 90 Συμπτωμάτων. Το S.C.L.-90 είναι ένα αρκετά απλό μέσο σε σύγκριση με το MMPI. Αποτελείται από έναν κατάλογο 90 συμπτωμάτων πολλών ειδών ψυχοπαθολο- γίας. Το υποκείμενο πρέπει να υποδείξει καθένα από αυτά τα συμπτώματα σε μία πεντάβαθμη κλίμακα (από Καθόλου έως Πάρα πολύ). Εννέα κλίμακες βασίζονται στα διαγνωστικά κρι- τήρια μεγαλύτερων ψυχοπαθολογικών τάξεων δυσλειτουργί- ας και άλλων σημαντικών ομάδων συμπτωμάτων. Οι κλίμακες ονομάζονται Σωματοποίηση, ΨυχαναγκαστικήΚαταναγκαστι- κή διαταραχή, Διαπροσωπική ευαισθησία, Κατάθλιψη, Άγχος, Εχθρότητα, Φοβική ανησυχία, Παρανοϊκή ιδεοληψία και Ψυ- χωτισμός. Η συμπλήρωση του τεστ γίνεται σε λιγότερο από 10 λεπτά. Η S.C.L.-90 είναι σχεδιασμένη να χρησιμοποιηθεί πολ- λές φορές και, επομένως, είναι κατάλληλη ως μέσο εκτίμησης τόσο σε ό,τι αφορά τα αποτελέσματα της θεραπείας όσο και τη διάγνωση. Οι βαθμολογίες στη S.C.L.-90 έχουν υψηλή συσχέτι- ση με την παρουσία κάποιων ανυψώσεων στο κατά πολύ συν- θετότερο MMPI (Derogatis, 1975). Το S.C.L.-90 έχει μεταφρα- στεί και προσαρμοστεί από τους Σ. Ντώνια, Α. Καραστεργίου και Ν. Μάνο.

Αποτελέσματα

Μέσοι όροι των τιμών της κλίμακας ελέγχου συμπτωμάτων (S.C.L.-90-R) για τους καρδιοπαθείς

Οι μέσοι όροι των δεικτών του (S.C.L.-90-R) είναι για τη Σωμα- τοποίηση, 66.10, με ελάχιστη τιμή το 35 και μέγιστη τιμή το 81, για την Ψυχαναγκαστικότητα είναι 61.08, με ελάχιστη τιμή το 35 και μέγιστη τιμή το 81, για τη Διαπροσωπική Ευαισθησία, 62.57, με ελάχιστη τιμή το 39 και μέγιστη τιμή το 81, για την Κατάθλι- ψη, 65.00, με ελάχιστη τιμή το 34 και μέγιστη τιμή το 81, για το Άγχος, 66.00, με ελάχιστη τιμή το 40 και μέγιστη τιμή το 81, για την Επιθετικότητα, 59.62, με ελάχιστη τιμή το 40 και μέγιστη τιμή το 81, για το Φοβικό Άγχος, 59.90, με ελάχιστη τιμή το 44 και μέγιστη τιμή το 81, για τον Παρανοειδή Ιδεασμό, 62.70, με ελάχιστη τιμή το 41 και μέγιστη τιμή το 81, για τον Ψυχωτισμό, 63.85, με ελάχιστη τιμή το 44 και μέγιστη τιμή το 81.

Μέσοι όροι των τιμών της κλίμακας ελέγχου συμπτωμάτων (S.C.L.-90-R) για τους νεφροπαθείς

Οι μέσοι όροι των δεικτών του (S.C.L.-90-R) είναι για τη Σωμα- τοποίηση, 66.93, με ελάχιστη τιμή το 37 και μέγιστη τιμή το 81, για την Ψυχαναγκαστικότητα είναι 61.83, με ελάχιστη τιμή το 39 και μέγιστη τιμή το 81, για τη Διαπροσωπική Ευαισθησία, 65.79, με ελάχιστη τιμή το 41 και μέγιστη τιμή το 81, για την Κατάθλι- ψη, 69.94, με ελάχιστη τιμή το 45 και μέγιστη τιμή το 81, για το Άγχος, 65.91, με ελάχιστη τιμή το 40 και μέγιστη τιμή το 81, για την Επιθετικότητα, 63.58, με ελάχιστη τιμή το 40 και μέγιστη τιμή το 81, για το Φοβικό Άγχος, 66.43, με ελάχιστη τιμή το 44 και μέγιστη τιμή το 81, για τον Παρανοειδή Ιδεασμό 59.00, με ελάχιστη τιμή το 41 και μέγιστη τιμή το 81, για τον Ψυχωτισμό, 60.05, με ελάχιστη τιμή το 44 και μέγιστη τιμή το 81.

Σύγκριση μέσων όρων των τιμών της κλίμακας ελέγχου συμπτω- μάτων (S.C.L.-90-R) για τους νεφροπαθείς και τους καρδιοπαθείς

Από την έρευνα μπορούμε ποιο εύκολα με μια ματιά να πα- ρατηρήσουμε ότι οι νεφροπαθείς έχουν ένα ποιο επιβαρυμέ- νο προφίλ από τους μετεμφραγματίες ασθενείς. Στο μόνο που ισοβαθμούν είναι το άγχος και εκεί που υπερτερούν οι καρδι- ολογικοί ασθενείς είναι στον παρανοειδή ιδεασμό και στον ψυ- χωτισμό.

Σύγκριση των εννέα παραμέτρων του S.C.L -90-R για τους 206 καρδιοπαθείς και νεφροπαθείς της έρευνας ως προς τη νόσο

Η εφαρμογή του t-test για ανεξάρτητα δείγματα έδειξε ότι στα- τιστικά σημαντική διαφορά υπάρχει στη διαπροσωπική ευαι- σθησία, την επιθετικότητα και το φοβικό άγχος υπέρ των νε- φροπαθών, ενώ στον παρανοειδή ιδεασμό και τον ψυχωτισμό είναι υπέρ των καρδιοπαθών (βλ. γράφημα). Το μη παραμετρι- κό κριτήριο Mann-Whitney επιβεβαιώνει το παραπάνω αποτέ- λεσμα.

Συγκριτικό γράφημα των μέσων όρων των τιμών των δυο ομάδων

Στην ανάλυση δεδομένων παρατηρούμε ότι οι παντρεμένοι καρδιοπαθείς και νεφροπαθείς παρουσιάζουν στον παρανοειδή ιδεασμό στατιστικά σημαντική διαφορά υπέρ των άγαμων σε επίπεδο στατιστικής σημαντικότητας p=0,017. Τα ίδια συμπεράσματα επιβεβαιώνει και το μη παραμετρικό κριτήριο Mann- Whitney με p=0,042.

Συσχέτιση των εννέα παραμέτρων του S.C.L.-90-R για τους 206 καρδιοπαθείς και νεφροπαθείς της έρευνας ως προς το επάγγελμα

Κατά τη σύγκριση των 206 καρδιοπαθών και νεφροπαθών στις μεταβλητές του S.C.L.-90-R ως προς το επάγγελμα, βρέθηκε στατιστικά σημαντική διαφορά στο Φοβικό Άγχος, p=0,049 και συγκεκριμένα μεταξύ των Δημοσίων υπαλλήλων και των συ- νταξιούχων.

Συμπεράσματα

Όπως περιγράφηκε στην εισαγωγή, σκοπός της μελέτης αυ- τής είναι να προσδιορίσει τα χαρακτηριστικά των ψυχολογικών προβλημάτων και να συγκρίνει τις δυο ομάδες: Νεφροπαθείς και Καρδιολογικούς ασθενείς. Για τη διερεύνηση των ψυχολο- γικών προβλημάτων έγινε χρήση του S.C.L.-90-R. Ως αποτέλε- σμα εκτελέστηκε ένας μεγάλος αριθμός στατιστικών τεστ, χρη- σιμοποιώντας το επίπεδο 0.05 για την αξιολόγηση της σημα- σίας.

Τα αποτελέσματα του S.C.L.-90-R των δυο ομάδων ασθε- νών μας επιβεβαιώνουν τις αρχικές μας υποθέσεις, δηλαδή ότι οι νεφροπαθείς έχουν πιο επιβαρυμένο προφίλ από τους καρ- διοπαθείς.

Όπως και σε άλλες χρόνιες ασθένειες, οι συνηθέστερες ψυχιατρικές διαγνώσεις στο τελικό στάδιο της νεφρικής νόσου, όπως και στους καρδιολογικούς ασθενείς, είναι η κατάθλιψη και το άγχος.

Η έρευνά μας επιβεβαίωσε τη διεθνή βιβλιογραφία. Ξεκινώντας από τους υψηλότερους μέσους όρους, διαπιστώσαμε ότι η κατάθλιψη βρίσκεται στην πρώτη θέση με μέσο όρο 67.43, ακολουθεί η σωματοποίηση με 66.51, αμέσως μετά είναι το άγχος (65.96), η διαπροσωπική ευαισθησία με 64.15, το φοβικό άγχος (63.10), ο ψυχωτισμός (61.99), η επιθετικότητα (61.56), ο ψυχαναγκασμός (61.45) και τέλος, ο παρανοειδής ιδεασμός (60.88). Η φυσιολογική τιμή, σύμφωνα με τον Leonard R. Derogatis, για κάθε μια ξεχωριστά είτε για άνδρες είτε για γυναίκες είναι το 50.00. Παρατηρώντας τους μέσους όρους της έρευνάς μας διαπιστώνουμε ένα έντονα ψυχοπαθολογικό προφίλ των δυο ομάδων, αρκετά πάνω από τις φυσιολογικές τιμές.

Σημαντικό εύρημα και στις δυο ομάδες αρρώστων είναι ότι η κατάθλιψη επηρεάζεται από το φύλο, με τους άνδρες να υπερτερούν με μία διαφορά στο μέσο όρο, και στατιστικά σημαντικά στο επίπεδο του p=0,05. Όπως αναφέρθηκε και στο θεωρητικό μέρος της εργασίας ο άνδρας επιβαρύνεται και με τον ρόλο του μέσα στην οικογένεια, παρόλο που τις τελευταίες δεκαετίες οι γυναίκες έχουν αναλάβει περισσότερες ευθύνες και κατά συνέπεια και τα δύο φύλα αισθάνονται ιδιαίτερη ανασφάλεια για το μέλλον της οικογένειας τους και θλίβονται συλλογιζόμενοι ότι δεν μπορούν να τη στηρίξουν όσο αν ήταν υγιείς. Ανεξάρτητα από τον ρόλο του άνδρα στην κοινωνία, σημαντικά επιβαρυντικός παράγοντας που κάνει τους άνδρες να υπερτερούν έναντι των γυναικών στην κατάθλιψη είναι και οι γενετήσιες ορμόνες, οι οποίες στους άνδρες επηρεάζονται περισσότερο απ’ ότι στις γυναίκες. Σύμφωνα με τον Σ. Σ. Σταμούλη, διαταραχές στο ισοζύγιο των υγρών και των ηλεκτρολυτών (ιδιαίτερα στους ηλικιωμένους) συμβάλουν στην ανάδυση ψυχιατρικών συμπτωμάτων. Έτσι, η μείωση του όγκου των υγρών μπορεί να εκδηλωθεί ως συγχυτικό παραλήρημα. Η υπονατριαιμία και η υποκαλιαιμία συχνά προκαλούν καταθλιπτικόμορφη εικόνα (καταβολή, ανορεξία), σύγχυση, επιληπτικές κρίσεις, εμβροντησία και κώμα. Η υπασβεστιαιμία προκαλεί αγχώδεις εκδηλώσεις, συναισθηματικές αλλαγές, διανοητική σύγχυση (Κονταξάκης, 2005).[16] Επίσης, προβλήματα σεξουαλικής δυσλειτουργίας υπάρχουν στον ανδρικό πληθυσμό, και των δυο ομάδων, προβλήματα που επιβαρύνουν σημαντικά τη διάθεση των αντρών έναντι των γυναικών, οι οποίες δεν αντιμετωπίζουν τέτοιο πρόβλημα.

Ερευνώντας το ψυχοπαθολογικό προφίλ των δυο φύλων, ο έλεγχος t-test έδωσε στατιστικά σημαντικά αποτελέσματα. Όμως, κατά την κλίμακα S.C.L.-90-R με την οποία ερευνήθηκε η ψυχοπαθολογική συμπεριφορά και στην οποία ως τέτοια ορίζεται η συμπεριφορά που έχει μεγαλύτερη από τη φυσιολογική τιμή (50.00), οι άνδρες είναι πιο καταθλιπτικοί, με περισσότερη επιθετικότητα, φοβούνται περισσότερο και έχουν μεγαλύτερο μέσο όρο διαπροσωπικής ευαισθησίας. Αντίθετα οι γυναίκες έχουν μεγαλύτερο παρανοειδή ιδεασμό, σωματοποιούν περισσότερο, και είναι πιο ψυχαναγκαστικές. Όσον αφορά στον ψυχωτισμό υπερτερούν οι γυναίκες.

Ως προς το φύλο δεν βρέθηκαν στατιστικά σημαντικές διαφορές άγχους μεταξύ γυναικών και ανδρών, αλλά βρέθηκε ότι οι γυναίκες έχουν υψηλότερους μέσους όρους από τους άνδρες. Πολλές επιδημιολογικές μελέτες καταλήγουν σε παρόμοια αποτελέσματα τόσο στην Ελλάδα όσο και στο εξωτερικό. Το εύρημα συμφωνεί απόλυτα με τη μελέτη ως προς το άγχος, αφού σε αυτήν οι γυναίκες βίωναν μεγαλύτερης έντασης άγχος από τους άντρες. Μεταξύ γυναικών, ας αναφερθεί ότι αυξημένα επίπεδα άγχους φαίνεται να σχετίζονται θετικά με τη συνολική θνησιμότητα (Eaker, 1989).[17]

Σύμφωνα με μία άλλη μεγάλη προοπτική μελέτη των Nabi et al. το 2010,[18] φαίνεται ότι τα σωματικά συμπτώματα του άγχους (ταχυπαλμία, αρρυθμία, εφίδρωση, μυϊκοί σπασμοί) σχετίζονται ισχυρά με αυξημένο κίνδυνο στεφανιαίας νόσου στις γυναίκες. Η ισχυρή αυτή συσχέτιση αιτιολογείται πιθανόν και από το γεγονός ότι το άγχος ευνοεί την εμφάνιση στεφανιαίας νόσου στις γυναίκες μέσω αλλαγών στο επίπεδο των οιστρογόνων και της νευροενδοκρινικής λειτουργίας (Schuckit, 1983).[19] Η μελέτη αυτή συμφωνεί και με άλλες μελέτες που συσχετίζουν τους ψυχολογικούς παράγοντες και κυρίως το άγχος με τη στεφανιαία νόσο (Shen et al., 2008).[20] Βέβαια, σύμφωνα με μια συστηματική ανασκόπηση 12 μελετών, στις οποίες αξιολογήθηκαν κλινικά καταστάσεις όπως το έμφραγμα του μυοκαρδίου και ο καρδιακός θάνατος, 5 μόνο έδειξαν σημαντική συσχέτιση, 3 οριακή σημαντική συσχέτιση, ενώ 4 έδειξαν πως δεν υπάρχει σχέση μεταξύ δεικτών άγχους και καρδιακών επεισοδίων (Goodwin, 2006).[21] Στην ίδια μελέτη και όσον αφορά το γυναικείο φύλο μόνο, όλοι οι δείκτες του άγχους συσχετίζονταν έντονα με αυξημένο κίνδυνο στεφανιαίας νόσου. Ακόμα και όταν λήφθηκαν υπόψη όλοι οι συγχυτικοί παράγοντες παρέμενε ισχυρή η συσχέτιση των σωματικών συμπτωμάτων του άγχους με τον κίνδυνο εμφάνισης στεφανιαίας νόσου στις γυναίκες.

Εξάλλου, σύμφωνα με άλλες μελέτες, μόνο το 19% των αντρών και το 31% των γυναικών θα αναπτύξουν κάποιου είδους διαταραχή άγχους στη ζωή τους (Suls et al., 2005).[22] Οι μεγάλες διαφορές που ανευρίσκονται στα δύο φύλλα διαφαίνονται από πολύ μικρή ηλικία, αυτή των 6 ετών, όπου τα κορίτσια εμφανίζουν διπλάσιες πιθανότητες από τα αγόρια να αναπτύξουν κάποια αγχώδη διαταραχή. Γενικευμένες αγχώδεις διαταραχές και κρίσεις πανικού είναι δύο φορές πιο συνηθισμένες στις γυναίκες από ότι στους άντρες. Η εκδήλωση του άγχους κατά τη διάρκεια ζωής των γυναικών οφείλεται στις διακυμάνσεις των ορμονών τους. Η διαταραχή πανικού, που είναι μια αγχώδης διαταραχή (5% στις γυναίκες, 2% στους άντρες στην Αμερική), σχετίζεται ισχυρά με τη στεφανιαία νόσο που αποτελεί και πρώτη αιτία θανάτου στις γυναίκες.