«Τα εκ φύσεως κάλλιστα»

Ο Αριστοτέλης ο Σταγειρίτης (384-322 π.Χ.) υπήρξε ακούραστος μελετητής της Φύσης με την ευρύτερη δυνατή έννοια. Με προσωπικές παρατηρήσεις, εισάγοντας ουσιαστικά την εμπειρική μέθοδο στη φιλοσοφία, εξέτασε δεκάδες είδη φυτών και ζώων, καθώς και διάφορα φαινόμενα της Φύσης, και έτσι δεν ήταν δυνατόν να μη συσχετίσει την ύπαρξη του ανθρώπου με αυτήν. Η προσέγγισή του και οι ζωικές ιδιότητες (κοντά στις ψυχικές και άλλες) που διαπιστώνει στο ανθρώπινο ον, οδήγησαν στο να αποκληθεί από ορισμένους η θεώρησή του φυσιοκρατική (νατουραλιστική), που ωστόσο, εξίσου πετυχημένα νομίζω, μπορεί να λέγεται σήμερα βιολογική.

      Τη μεγάλη δύναμη, αλλά και τη σοφία της Φύσης ο Σταγειρίτης την εξέφρασε με μια ρήση στο «Περί Ψυχής» που παρέμεινε κλασική: «Ἡ φύσις μήτε ποιεῖ μάτην μηθέν, μήτε ἀπολείπει τι τῶν ἀναγκαίων».¹ Με μια άλλη φράση, συμπληρωματική της προηγούμενης, τονίζει τη σκοπιμότητα που χαρακτηρίζει πάντα τις ενέργειες της Φύσης: «ἕνεκα γάρ πάντα ὑπάρχει τά φύσει»,² δηλαδή, διότι πράγματι για κάποιο σκοπό υπάρχουν όλα τα δημιουργήματα της Φύσης, και «τό τέλος … ἐστί φύσεως ἔργον»,³ δηλαδή, ο τελικός σκοπός είναι έργο της Φύσης.

      Ο φιλόσοφος υποδεικνύει τις τεράστιες και πολύπλευρες δυνατότητες της Φύσης και την υπεροχή τους έναντι των ανθρώπινων επιτευγμάτων με πολλά παραδείγματα. Στα «Ηθικά Νικομάχεια», λόγου χάριν, αναφερόμενος στις ανθρώπινες προσπάθειες για ευδαιμονία, λέει κατά τρόπο που δεν χωρά αμφισβήτηση: «τά κατά φύσιν, ὡς οἷόν τε κάλλιστα»,⁴ ό,τι προέρχεται από τη Φύση είναι κάλλιστο, το καλύτερο δυνατόν. Και σε άλλο σημείο: «πάσης τέχνης ἀκριβεστέρα καί ἀμείνων … ἡ φύσις»,⁵ – η Φύση καλύτερη από κάθε τέχνη (εκεί υπάρχει ως παράδειγμα η οικοδομική, αλλά ως τέχνη αναφερόταν τότε και η Ιατρική και άλλες επιστήμες).

«Βέλτιστον των ζώων άνθρωπος εστίν»

Η βιολογική (όπως θα λέγαμε σήμερα) διάσταση του θέματος είναι διάχυτη σε πολλά κείμενα του Σταγειρίτη. Στο «Φυσικής ακροάσεως» απερίφραστα λέει: «Η Φύση είναι η αιτία που υπάρχουν τα ζώα και τα μέρη τους, τα φυτά, καθώς και τα απλά σώματα όπως η γη, η φωτιά, ο αέρας, το νερό».⁶ Και στο «Περί Ψυχής»: «Τα φυσικά σώματα αποτελούν την αρχή όλων των άλλων. Από δε τα σώματα που προέρχονται από τη Φύση άλλα έχουν ζωή και άλλα δεν έχουν. Ζωή δε λέμε (ότι έχει ένα ον) όταν τρέφεται μόνο του, αναπτύσσεται και φθίνει».⁷

      Η φράση ότι «το άριστο απ’ όλα τα ζώα είναι ο άνθρωπος»⁸ συμπυκνώνει τις αριστοτελικές θέσεις όσον αφορά στην οντολογική και ψυχολογική σχέση του ανθρώπου προς τα άλλα ζώα. Ο άνθρωπος είναι βασικά ένα δημιούργημα με ιδιότητες που η Φύση εφοδιάζει τα ζώα, αλλά και με επιπλέον χαρακτηριστικά (κυρίως ψυχικά) που τον τοποθετούν στην κορυφή της ζωικής πυραμίδας.

      Η κλιμακωτή σειρά με την οποία κατατάσσει τα διάφορα όντα ο αρχαίος φιλόσοφος παραπέμπει σ’ ένα προβληματισμό του, που μετά από πολλούς αιώνες θέλησε ο άνθρωπος να ολοκληρώσει σε συγκεκριμένες θεωρίες (βλέπε Δαρβίνειο εξελικτική κ.ά.). Ο Σταγειρίτης στο βιβλίο του «Των περί τα ζώα ιστοριών» δέχεται μια «συνέχεια»,⁹ όπως αυτολεξεί γράφει, στον τρόπο με τον οποίο η Φύση έχει δημιουργήσει τα διάφορα «σώματα»: άψυχα – φυτά – ζώα – ανθρώπους «ἄψυχα – φυτά – ζῷα – ἀνθρώπους (ἐκ τῶν ἀψύχων εἰς τὰ ζῷα μεταβαίνει κατὰ μικρὸν ἡ φύσις τῇ συνεχείᾳ). Η σειρά ξεκινά από τα πλέον απλά και συνεχίζεται στα πιο σύνθετα και πολύπλοκα.

Από το Βιολογικό στο Ψυχολογικό

Ο Αριστοτέλης δεχόμενος ότι οι φυσικοί νόμοι των άψυχων σωμάτων δεν μπορεί να εφαρμόζονται κατ’ απόλυτον τρόπο και στα ανθρώπινα, διατυπώνει την τοποθέτησή του ως εξής: «Οι αρετές δεν δημιουργούνται μεν μέσα μας από τη Φύση, όπως κι ούτε αντίθετα προς τη Φύση, αλλά η ίδια (η Φύση) μας έχει κάμει δεκτικούς σ’ αυτές, στις οποίες θα τελειοποιηθούμε μέσα από επαναλαμβανόμενες ενέργειες (με τις οποίες συνηθίζουμε, «έθος»).¹⁰ Με τις πιο πάνω φράσεις εκφράζεται ουσιαστικά μια άποψη που αντιστοιχεί στη σύγχρονη έννοια της ιδιοσυστασίας, των ξεχωριστών δηλαδή ατομικών ικανοτήτων και ιδιοτήτων που φέρνει ο καθένας με τη γέννησή του και βάσει των οποίων θα οικοδομηθούν συν τω χρόνω άλλες. Την ψυχοβιολογική υπόσταση αυτών των ιδιοτήτων που δέχεται ο φιλόσοφος ότι παρέχει η Φύση, την διευκρινίζει στους αμέσως επόμενους στίχους: «Για όσα μέσα μας δημιουργούνται από τη Φύση, πρωταρχικά αποκτούμε τις λειτουργικές δυνατότητες («δυνάμεις») γι’ αυτά, και ύστερα ενεργούμε σχετικά».¹¹

Πώς όμως από τη βιολογική ενέργεια φθάνουμε στην ψυχολογική;

Το παράδειγμα του αρχαίου φιλοσόφου αφορά στις αισθήσεις (1^ο επίπεδο) πάνω στις οποίες βασίζεται η αισθητηριακή αντίληψη (2^ο), μια λειτουργία αναγκαία για τη δημιουργία σκεπτικών παραστάσεων (3^ο) και απ’ αυτές της φαντασίας (4^ο), που υποβοηθεί τη μνήμη (5^ο), η οποία αποτελεί προϋπόθεση για σωστή κρίση (6^ο επίπεδο). Με μια λακωνική φράση ο Σταγειρίτης συμπυκνώνει τις ιδιότητες αυτές της κρίσεως, αλλά και την προέλευσή της: «τό κριτικόν, ὅ διανοίας ἔργον ἐστί καί αἰσθήσεως».¹² Η προέλευσή της υποδεικνύεται σαφώς ιδιοσυστασιακή, αφού βασίζεται στις αισθήσεις που προέρχονται από τη Φύση –η οποία επομένως επηρεάζει έμμεσα τη δομή της προσωπικότητας.

      Η «γεννητική» είναι μια άλλη λειτουργία ουσιαστικά ψυχοβιολογική, μέσω της οποίας η Φύση (για δικούς της σκοπούς) ωθεί το άτομο προς το άλλο φύλο και έτσι του δίνει δυνατότητες ποικίλων σχέσεων –με κατάληξη περαιτέρω διαμόρφωσης και εμπλουτισμού της προσωπικότητας. Συζητώντας, για παράδειγμα, ο Αριστοτέλης για τον γάμο τονίζει τη βιολογική βάση της έλξης των δύο φύλων («κατa φύσιν •πάρχει»), προχωρεί στις κοινωνικές διαστάσεις («οé μόνον τÉς τεκνοποιίας χάριν συνοικοÜσιν») και την ανάγκη προσαρμογής σ’ αυτές, και τέλος απεικονίζει την ανάπτυξη ευχάριστων σχέσεων αλληλοβοήθειας και αγάπης στο ζευγάρι, οπότε έχοντας ο καθένας τις αρετές του χαίρεται (και σ’ ένα βαθμό υιοθετεί) εκείνες του άλλου («ἐστί γάρ ἑκατέρου ἀρετή, καί χαίροιεν ἄν τῷ τοιούτῳ»).¹³ Κατ’ ανάλογο τρόπο όταν η Φύση ωθεί τις γυναίκες στη μητρικότητα και αποκτούν παιδιά, στον χαρακτήρα τους προστίθενται νέα στοιχεία στοργής, φροντίδας κ.λπ. –γίνονται «φιλοτεκνότεραι».

      Η διαπάλη ανάμεσα στις «δυνάμεις», με τις οποίες είναι εφοδιασμένος από τη Φύση ο άνθρωπος, οδηγεί σε ποικίλους τύπους χα-ρακτηρολογικής συμπεριφοράς. Μια τέτοια συνήθης σύγκρουση είναι εκείνη που διαδραματίζεται ανάμεσα στις «ορέξεις» και στη λογική, τον «νουν». Οι «ορέξεις» αντιστοιχούν σε αυτό που η ψυχαναλυτική θεωρία ονομάζει ενστικτώδεις εξορμήσεις.¹⁴ Ανάλογα με την επικράτηση της μιας ή της άλλης λειτουργίας –της ενστικτώδους τάσης ή της λογικής σκέψης– προσδίδονται στην προσωπικότητα του ατόμου ορισμένα χαρακτηριστικά. Έτσι, καίτοι «η όρεξη (έχει τη δύναμη να) ενεργοποιεί και παρά τη λογική», ορισμένοι αντιστέκονται και χαρακτηρίζονται ως «εγκρατείς, διότι κι όταν ορέγονται και επιθυμούν, δεν πράττουν εκείνα για τα οποία έχουν όρεξη, αλλ’ ακολουθούν ό,τι υποδεικνύει ο νους».¹⁵

Επηρεάζει η Φύση άμεσα την προσωπικότητα;

Το επόμενο ερώτημα που τίθεται είναι κατά πόσον η Φύση επηρεάζει όχι μόνον έμμεσα, αλλά και άμεσα τη διαμόρφωση του χαρακτήρα. Η απάντηση δίνεται στο 8^ο κεφάλαιο του Β΄ Βιβλίου των «Ηθικών Νικομαχείων»: «Η Φύση μας έκαμε να ρέπουμε περισσότερο προς τις ηδονές, γι’ αυτό κλίνουμε πιο εύκολα προς την ακολασία παρά προς την κοσμιότητα».¹⁶ «Πεφύκαμεν» είναι το ρήμα που χρησιμοποιεί ο Σταγειρίτης, η Φύση δηλαδή μας έδωσε τη ροπή προς τις ηδονές, επηρεάζοντας έτσι τον χαρακτήρα μας. Χωρίς να είναι απόλυτος ή δογματικός, ο φιλόσοφος δέχεται ότι η επίδραση της Φύσης συνεπάγεται ατομικές διαφορές. Στο επόμενο κεφάλαιο του ιδίου βιβλίου διευκρινίζεται: «Πρέπει επίσης να εξετάζουμε προς ποια πράγματα (ποιες ενέργειες) έχουμε μεγαλύτερη ροπή. Διότι άλλοι από εμάς έχουμε πάρει από τη Φύση τάσεις προς άλλα και άλλοι προς διαφορετικά, κι αυτό θα το γνωρίσουμε από την ευχαρίστηση ή τη δυσαρέσκεια που επισυμβαίνει μέσα μας».¹⁷ 

      Περισσότερο κατηγορηματικός είναι ο Αριστοτέλης για ένα άλλο χαρακτηριστικό, την ευφυΐα. Η έκφραση «εὖ πεφυκέναι» στο κείμενο είναι δηλωτική για κάποιον που έχει «καλώς πλασθεί από τη Φύση».¹⁸ Εξάλλου ετυμολογικά από τις ίδιες ρίζες προέρχεται η «ευφυΐα», που και με τη σημερινή της στενότερη έννοια (της εξυπνάδας, της διανοητικής ικανότητας) θεωρείται στοιχείο της προσωπικότητας, το οποίο και η σύγχρονη ψυχολογία περιλαμβάνει σ’ εκείνα που βασικά κληροδοτούνται από τη Φύση. Μάλιστα ο φιλόσοφος τονίζει ότι η «ευφυΐα» αυτή είναι χάρισμα της Φύσης, που από κανέναν άλλο δεν μπορεί ο άνθρωπος ούτε να το πάρει, ούτε να το μάθει.

Η επίδραση του Περιβάλλοντος

Ο Αριστοτέλης τονίζει ως πολύ σημαντική την επίδραση του περιβάλλοντος στη δόμηση της προσωπικότητας, το οποίο όμως έχει να αντιμετωπίσει αρχικά ένα βασικά βιολογικό υπόστρωμα. Πολύ ενδεικτικό είναι ένα χωρίο του βιβλίου «Των περί τα ζώα ιστοριών»: «Φανερό γίνεται ότι κατά την παιδική ηλικία μπορεί να δει κανείς ίχνη και σπέρματα των χαρακτηριστικών που θα υπάρξουν αργότερα στην προσωπικότητα, αλλά και ότι καθόλου δεν διαφέρει η ψυχή του παιδιού κατά την περίοδο αυτή από την «ψυχή» των θηρίων».¹⁹ Καταγράφεται στα «Πολιτικά» (Βιβλίο Η΄) μια σημαντική τοποθέτηση: «Ορέξεις και επιθυμίες (ενστικτώδεις δηλαδή τάσεις) υπάρχουν στο παιδί ευθύς από τη γέννησή του, ενώ η λογική και η σκέψη από τη Φύση καθορίστηκε να αναπτύσσονται με το προχώρημα της ηλικίας».²⁰ Και στα «Ηθικά Νικομάχεια» (Βιβλίο Γ΄): «Ακολουθώντας τις επιθυμίες ζουν τα παιδιά και οι ορέξεις για τα ευχάριστα (τα ηδονικά) υπάρχουν σ’ αυτά σε πολύ μεγάλο βαθμό».²¹

      Αντιμετωπίζεται δηλαδή το παιδί στα αριστοτελικά κείμενα ως ένα ον με πρωταρχικά ζωικές-βιολογικές ιδιότητες, που επίσης (μας είπε πιο πάνω) περιέχει «σπέρματα» ψυχικών χαρακτηριστικών τα οποία προϊόντος του χρόνου θα ωριμάσουν, όπως η λογική, η κρίση κ.λπ. (ὁ λογισμός καί ὁ νοῦς προϊοῦσιν ἐγγίγνεσθαι). Εκτός από τον χρόνο, στην ανάπτυξη των λειτουργιών του ατόμου συμβάλλει, σε καθοριστικό βαθμό κατά τον Σταγειρίτη, το ανθρώπινο περιβάλλον (γονείς, παιδαγωγοί κ.ά.) με υποδείξεις για εξάσκηση σε νέου τύπου συμπεριφορές (το αριστοτελικό «έθος»), οι οποίες τελικά γίνονται και «δευτέρα φύσις» της προσωπικότητας και περιορίζουν τις «ορέξεις».

      Οι γονείς πρέπει από νωρίς να συνηθίζουν τα παιδιά σε σωστές, επαναλαμβανόμενες ενέργειες για να προκόψουν (ἐκ νέων ἐθίζεσθαι πρός τό εὖ ζῆ). Από μικρά πρέπει να τα συνηθίσουν στο κρύο π.χ., διότι η τακτική αυτή είναι ωφέλιμη όχι μόνο για την υγεία, αλλά και για σκληραγώγηση και μελλοντικά ανδρεία. Στη διαμόρφωση του χαρακτήρα ενός ελεύθερου και δημιουργικού ατόμου συμβάλλουν στην ηλικία αυτή κατά τον Αριστοτέλη και τα σωστά παιγνίδια και οι καλοί μύθοι. Και καταγράφει ένα (σωστό ψυχολογικά) παράδειγμα: Αν ένας, ιδίως μικρής ηλικίας, ακούει αισχρά λόγια και συνηθίσει εύκολα να χρησιμοποιεί αισχρές εκφράσεις, θα βρίσκεται πολύ κοντά στο να προβαίνει και σε αισχρές πράξεις, με μοχθηρία ή εχθρότητα στον χαρακτήρα.²² Γι’ αυτό, συμβουλεύει, η Πολιτεία έχει υποχρέωση να απαγορεύει θεάματα ή κείμενα ή λόγια που περιέχουν «ασχημίες» και οι άρχοντες πρέπει να μεριμνούν ώστε να μην υπάρχουν αγάλματα ή ζωγραφιές που μιμούνται αισχρές πράξεις.

Η συναισθηματική ασφάλεια μέσα στην οικογένεια

O Αριστοτέλης αναφερόμενος στην μεγάλη αγάπη και την ασφάλεια που παρέχει η οικογενειακή ατμόσφαιρα καταδεικνύει και τη σημασία της στην ανάπτυξη του χαρακτήρα. Μια παρατήρηση του Σταγειρίτη βασίζεται μεν σε φαινόμενο της Φύσης, ή βιολογικό θα λέγαμε σήμερα, όμως ενέχει και μια ψυχολογική διάσταση, αφού στο κείμενο τονίζεται ότι για τους γονείς τα τέκνα «ὡς ἑαυτῶν τι ὄντα» και «ἕτεροι αὐτοί»: «Οι γονείς αγαπούν τα παιδιά τους σαν να είναι κάτι από τον εαυτό τους».²³ Ο πατέρας φροντίζει, μας λέει ο φιλόσοφος, όχι μόνο για τα προς το ζην, αλλά και για την ανατροφή και την μόρφωση των παιδιών («τοῦ παιδευθῆναι»).²⁴

      Η μητρική αγάπη επανειλημμένα αναφέρεται ως η μεγαλύτερη ή και απόλυτη: «οι μητέρες αγαπούν πιο πολύ τα παιδιά τους (φιλοτεκνότεραι) –η γέννηση είναι πολύ επίπονη και γνωρίζουν ότι είναι περισσότερο δικά τους δημιουργήματα». Και θα προσθέσει ότι μοιράζονται μ’ αυτά τους πόνους και τις χαρές τους –«συναλγοῦν καί συγχαῖρον».²⁵

      Για τη σχέση μεταξύ αδελφών ο Σταγειρίτης παρατηρεί ότι «συμβάλλει πολύ στην αγάπη τους και το ότι ανετράφησαν μαζί, προπαντός όταν πλησιάζουν σε ηλικία». Υπογραμμίζεται η ομοιότητα της ενδοοικογενειακής συμπεριφοράς και εκπαίδευσης για όλα τα αδέλφια και η μεγάλη εξοικείωση μεταξύ τους με την πάροδο του χρόνου, έτσι ώστε να καταλήγουν με όμοιο ήθος, συναισθήματα και γενικά χαρακτήρα (ὁμοιηθέστεροι, ὁμοπαθεῖς).²⁶

Οι επιδράσεις της Παιδείας στον χαρακτήρα

Από τις ψυχολογικές επιδράσεις του περιβάλλοντος στη διαμόρφωση της προσωπικότητας ο Αριστοτέλης δεν μπορούσε να παραλείψει εκείνες της Παιδείας, στις οποίες και αφιέρωσε ολόκληρο το τελευταίο βιβλίο των «Πολιτικών». Αρχικά αναφέρει τις διχογνωμίες που υπήρχαν και τότε σχετικά με το τι πρέπει να προέχει σ’ ένα εκπαιδευτικό σύστημα, αν πρέπει να διδάσκονται μόνο «τα χρήσιμα προς τον βίον ή τα τείνοντα προς αρετήν», αν είναι ωφέλιμη μόνο η ανάπτυξη της «διανοίας» ή στόχος είναι «το της ψυχής ήθος» –ένας ανάλογος δηλαδή προβληματισμός με τον σημερινό ανάμεσα στην πρακτική, τεχνολογική γνώση και τη γενικότερη ψυχική καλλιέργεια στην εκπαίδευση. Με βασική επιδίωξη του φιλοσόφου την αρετή για όλους τους ανθρώπους, ο ίδιος θεωρεί ότι η απόκτηση καλών χαρακτηριστικών στην προσωπικότητα περνά μέσα από τη σωστή Παιδεία και ότι για να ευνομείται μια πολιτεία πρέπει όλα τα άτομα (πλούσια ή φτωχά, άνδρες ή γυναίκες) να τυχαίνουν της ίδιας εκπαίδευσης.²⁷

      Ο Σταγειρίτης πιστεύει ότι η Παιδεία και η αρετή συμβαδίζουν απόλυτα και συνεργούν για την ευτυχία του ανθρώπου –«προς ζωήν αγαθήν η παιδεία και η αρετή». Ένα παράδειγμα από τα πολλά που καταγράφει: Απομακρύνει από τις κακές ιδιότητες του χαρακτήρα η σωστή εκπαίδευση, όπως από την πλεονεξία σε χρήματα ή σε φιλοδοξίες. Σε άλλη περικοπή επαναλαμβάνει κάτι που συχνά εκφράζει ως άποψή του, ότι στους ενάρετους και σπουδαίους δημιουργείται η προσωπικότητα από τρεις παράγοντες: τη Φύση, τη συνήθεια-μέσα-από-άσκηση και τη λογική («φύσει, ἔθει καί λόγῳ»), για να συμπληρώσει: «Τα υπόλοιπα είναι έργο της Παιδείας, διότι (τα παιδιά) άλλα τα μαθαίνουν ύστερα από άσκηση και άλλα ακούοντας τους δασκάλους τους».²⁸

      Από τα τέσσερα μαθήματα που θεωρεί ο Αριστοτέλης βασικά για την Παιδεία, τα «γράμματα» (δηλαδή ανάγνωση, γραφή, μαθηματικά κ.ά.), τη ζωγραφική, τη γυμναστική και τη μουσική, συζητά σε έκταση τα δύο τελευταία. Δίνει ιδιαίτερη σπουδαιότητα στην ανάγκη ενός γερού σώματος που θα επιτρέπει την ομαλή ανάπτυξη του ψυχικού κόσμου, γι’ αυτό και χρονικά προτείνει ότι θα πρέπει εξαρχής να γίνεται εκπαίδευση του σώματος και αργότερα της «διανοίας», ώστε ορθότερο είναι να αναλαμβάνονται τα παιδιά πρώτα από τους γυμναστές.

      Ως κύρια ωφέλεια από τη γυμναστική κατονομάζει την ανδρεία, την οποία πρέπει να εκλάβουμε όχι μόνο ως πολεμικήν αρετή, αλλά και γενικότερα με την έννοια του θάρρους και της πρωτοβουλίας στη ζωή. Σε άλλα σημεία με λακωνικό τρόπο επαναλαμβάνει «ἡ γυμναστική πρός ὑγίειαν καί ἀλκήν»,²⁹ για υγεία και δύναμη («αλκή» δεν εννοεί μόνο τη σωματική δύναμη, αλλά και την ψυχική, τη γενναιότητα). Και για άλλα χαρακτηρολογικά προσόντα, όπως την καρτερία, την επιμονή και αγωνιστικότητα, ο Αριστοτέλης φέρνει ως πρότυπο για τους άλλους παραδείγματα από τον αθλητισμό.

      Σε άλλο σημείο εκφράζει την άποψη ότι για τον μέσο άνθρωπο δεν βοηθούν στην υγεία και την ευεξία οι ασκήσεις των αθλητών, που είναι έντονες ή δυναμώνουν μεμονωμένα μέλη, ούτε η θεραπευτική γυμναστική που καταπονεί (λέει επί λέξει: «η θεραπευτική και κακοπονητική»!), αλλά κι εδώ πρέπει να επικρατεί η αρετή: το μέτρο, «η μεσότης».³⁰ Έτσι η γυμναστική συμβάλλει, συν τοις άλλοις, στο να ασκηθεί το άτομο στην αυτοπειθαρχία και στην αναζήτηση του μέτρου στη ζωή του.

«Η μουσική παρασκευάζει το ήθος»

Για το τέταρτο μάθημα, τη μουσική, ο Αριστοτέλης διερωτάται κατά πόσον αυτή επηρεάζει τη διαμόρφωση του χαρακτήρα. Στο ερώτημα, η θέση του φιλοσόφου είναι κατηγορηματικά θετική και την τεκμηριώνει αναφερόμενος στα συναισθήματα που προκαλεί η μουσική. Είναι φανερό, μας λέει, από πολλά γεγονότα ότι στο «ποιοι γινόμαστε ως προς τα ήθη», τι προσωπικότητα δηλαδή διαμορφώνουμε, συμβάλλει η μουσική, αφού «συντείνει και προς την ψυχήν».³¹ Προς απόδειξη αυτού αναφέρει πως ήταν τότε πανθομολογούμενο ότι οι μελωδίες του Ολύμπου (θεϊκής προφανώς εμπνεύσεως) δημιουργούσαν στο άτομο ενθουσιασμό, ένα συναίσθημα που δεν αφήνει άμοιρο το ήθος. Ο Σταγειρίτης επιγραμματικά και απερίφραστα διατυπώνει την άποψή του λίγες γραμμές πιο κάτω: «… διότι μεταβάλλεται η ψυχική μας κατάσταση όταν ακούμε τέτοια έργα».³²

      Σε άλλο χωρίο, ο Μακεδόνας φιλόσοφος συγκρίνει τη μουσική με τη γυμναστική –ότι έχουν παράλληλους ρόλους στην εκπαίδευση των νέων. Θεωρεί ότι όπως η γυμναστική συντελεί στη σωματική διάπλαση, έτσι και η μουσική έχει τη δυνατότητα να ωθήσει προς την αρετή και να προαγάγει την ποιότητα του ήθους σ’ ένα συγκεκριμένο άτομο. Υπογραμμίζει ότι οι ρυθμοί της μουσικής και οι μελωδίες μπορεί να προκαλούν συναισθήματα που να εκφράζουν «κατά μίμησιν» οργή ή πραότητα, ανδρεία και σωφροσύνη ή και άλλα, μεταβάλλεται όμως τότε η ψυχική κατάσταση έτσι ώστε να επέρχεται εθισμός και να χαίρεται ή να λυπάται ένα άτομο με τον ίδιο τρόπο και μπροστά στα αληθινά γεγονότα.³³ Γι’ αυτό συμπεραίνοντας ο φιλόσοφος επιμένει ότι «δύναται τό τῆς ψυχῆς ἦθος ἡ μουσική παρασκευάζειν» κι αφού έχει αυτή την επίδραση στη διάπλαση του χαρακτήρα, θα πρέπει οι νέοι να διαπαιδαγωγούνται και στη μουσική.³⁴

      Ιδιαίτερο ενδιαφέρον από ιατρικής, και ειδικότερα ψυχιατρικής, πλευράς προκαλεί η αναφορά του Αριστοτέλη στη θρησκευτική μουσική της εποχής του, που επέφερε μάλιστα «ιατρείαν» σε ορισμένους με ευαίσθητη και ευεπηρέαστη προσωπικότητα. Από τις «ιερές» μελωδίες, μας λέει, βλέπουμε στα άτομα αυτά να συναρπάζεται η ψυχή τους σαν να έχουν υποστεί κάθαρση και θεραπεία. «Αυτό αναπόφευκτα συμβαίνει στους πολύ φιλεύσπλαχνους, τους φοβικούς και τους παθητικούς χαρακτήρες, καθώς και σε άλλους ανάλογα με την ευαισθησία του καθενός –σε όλους γίνεται κάτι σαν κάθαρση και ανακουφίζονται με ευχαρίστηση».³⁵ (Ένα είδος προάγγελου, λοιπόν, της μουσικοθεραπείας!).

*

Μπορεί κανείς να συνοψίσει τις απόψεις του Αριστοτέλη για τις ψυχολογικές επιδράσεις του περιβάλλοντος στη διαμόρφωση του χαρακτήρα, όπως και για τις βιολογικές της Φύσης, αναφέροντας περιεκτικές δικές του φράσεις: Η ανατροφή και η παιδεία πρέπει να στοχεύουν ως προς τρεις διαστάσεις: «τό τε μέσον καί τό δυνατόν καί τό πρέπον»,³⁶ δηλαδή το μέτρο (με αποφυγή των ακροτήτων), εκείνο που είναι δυνατό, εφικτό (για κάθε άτομο, σε κάθε περίσταση) και εκείνο που πρέπει, το σωστό (σύμφωνα βέβαια πάντοτε με την όλη αριστοτελική φιλοσοφία). Και για την επίδραση της Φύσης: «καί ταῦτα πάντα εὐλόγως ἡ φύσις δημιουργεῖ».³⁷