Στις μέρες μας, οι γιατροί συνήθως προτείνουν στους ηλικιωμένους να καταπιάνονται με ασκήσεις που διεγείρουν το νου για να περιορίσουν έτσι τον κίνδυνο της άνοιας. Παρόλ’ αυτά, την προτροπή τους ακολουθεί συχνά η παραδοχή ότι οι ενδείξεις για τέτοιο όφελος είναι λιγοστές, αν και αυτή η άσκηση, βέβαια, «δεν μπορεί να βλάπτει». Τι θα μπορούσε πιθανόν να μας προβληματίσει όταν οι ηλικιωμένοι αφιερώνουν χρόνο λύνοντας σταυρόλεξα και αναγραμματισμούς, συμ-πληρώνοντας παζλ με εικόνες, ή ελέγχοντας τους χρόνους αντίδρασής τους με ηλεκτρονικό υπολογιστή; Σε μεγάλο βαθμό δεν υπάρχει κανένα πρόβλημα. Οι ασθενείς μάλλον βελτιώνονται σε τέτοιες  δεξιότητες και ενδέχεται να αισθανθούν καλά –ιδιαίτερα μάλιστα αν μια απαιτητική άσκηση περατώνεται με επιτυχία.

      Μπορεί, όμως, να βλάπτουν; Ίσως. Υπάρχουν δύο τρόποι μέσω των οποίων τα προγράμματα που παρακινούν σε νοητική δραστηριότητα ενδέχεται να βλάπτουν περισσότερο απ’ ό,τι να ωφελούν. Πρώτον, γιατί μπορεί να προκαλέσουν φρούδες ελπίδες. Δεύτερον, γιατί άτομα που θα αναπτύξουν άνοια είναι δυνατόν να κατηγορηθούν οι ίδιοι για την εκδήλωση της νόσου. Όταν θεριακλίδες καπνιστές εμφανίζουν καρκίνο του πνεύμονα αντιμετωπίζονται συχνά ως εάν να έχουν οι ίδιοι συμβάλλει στην μοίρα τους. Παρόμοια, ενδέχεται να θεωρηθεί ότι ασθενείς με «αλτζχάιμερ» συνετέλεσαν στην εμφάνιση της νόσου επειδή παρέλειψαν τους να εξασκήσουν τον εγκέφαλό τους .

Τι δείχνουν τα στοιχεία

Τρία είδη στοιχείων αναφέρονται προς υποστήριξη της ιδέας ότι η διανοητική εργασία μπορεί να αυξήσει την πιθανότητα κάποιου να αποφύγει την νόσο Alzheimer.

Επιδημιολογικές μελέτες

      Η αυξημένη μόρφωση συσχετίζεται με μικρότερο επιπολασμό της νόσου σε συγχρονικές μελέτες¹ και με μικρότερη επίπτωση σε ομάδες που μελετώνται επί μακρόν.² Τυπικά, ο κίνδυνος εμφάνισης της νόσου είναι 2 έως 4 φορές μεγαλύτερος σε άτομα με λιγότερα χρόνια μόρφωσης. Άλλες επιδημιολογικές μελέτες, αν και λιγότερο συνεπείς, υποδεικνύουν ότι άτομα που δραστηριοποιούνται περισσότερο στον ελεύθερο χρόνο τους, ειδικά με ασχολίες που διεγείρουν τον νου, παρουσιάζουν μικρότερο επιπολασμό και μικρότερη επίπτωση της νόσου Alz-heimer.^3,4 Επιπρόσθετα, διαχρονικές εκτεταμένες μελέτες έδειξαν ότι ηλικιωμένοι χωρίς άνοια, που μετέχουν καθημερινά σε διανοητικά απαιτητικές δραστηριότητες, παρουσιάζουν, στη πορεία του χρόνου, λιγότερη έκπτωση στις διάφορες γνωστικές δοκιμασίες.⁵

      Στις επιδημιολογικές μελέτες, τα άτομα δεν είναι δυνατόν να τυχαιοποιηθούν στα διαφορετικά επίπεδα μόρφωσης, ή σε διαφορετικά είδη και επίπεδα συμμετοχής τους σε δραστηριότητες του ελεύθερου χρόνου. Συνεπώς, οι ερευνητές θα πρέπει να ταυτοποιήσουν τους παράγοντες που επιδρούν και να τους λάβουν αναλυτικά υπ’ όψιν. Ωστόσο, οι αβεβαιότητες παραμένουν. Τόσο το μορφωτικό επίπεδο όσο και οι δραστηριότητες στον ελεύθερο χρόνο είναι ατελή κριτήρια για τη μέτρηση της νοητικής δραστηριότητας. Για παράδειγμα, οι δραστηριότητες στον ελεύθερο χρόνο παριστούν έναν συνδυασμό επιδράσεων. Σ’ αυτές δεν ενεργοποιείται μόνο ο νους, αλλά μπορεί να παρατηρηθούν και επιδράσεις σε άλλα επίπεδα, όπως ελάττωση του στρες και βελτίωση του καρδιαγγειακού συστήματος, που και τα δύο τους μπορούν να συμβάλλουν στη μείωση του κινδύνου της άνοιας.⁶ Είναι επίσης πιθανό ότι ένας τρίτος παράγοντας, όπως η νοημοσύνη, οδηγώντας σε μεγαλύτερα επίπεδα μόρφωσης (και σε μεγαλύτερη εμπλοκή σε δραστηριότητες που διεγείρουν τις γνωστικές λειτουργίες), να οδηγεί, ως ανεξάρτητος παράγοντας, και σε μικρότερο κίνδυνο για άνοια. Έρευνες στη Σκωτία, για παράδειγμα, έδειξαν ότι οι επιδόσεις σε δοκιμασίες IQ, στην ηλικία των έντεκα ετών, ήταν προγνωστικοί παράγοντες μελλοντικού κινδύνου για άνοια.⁷

      Ένα άλλο πρόβλημα αυτών των επιδημιολογικών μελετών είναι ότι μπορεί να εμπλέκεται μια αντίστροφη αιτιότητα, δηλαδή, με άλλα λόγια, ότι μια αρχόμενη άνοια μπορεί να προκαλεί ελαττωμένη εμπλοκή σε δραστηριότητες του ελεύθερου χρόνου, αν και κάποιες προοπτικές μελέτες ήταν ιδιαίτερα προσεκτικές στον έλεγχο αυτής της πιθανότητας.⁸ Απαιτούνται κλινικές έρευνες που θα διερευνήσουν τις υποθέσεις οι οποίες αναδύονται μέσα από τις καλύτερες επιδημιολογικές μελέτες. Επιπλέον, επειδή τα πρώτα ίχνη της νόσου Alzheimer μπορεί να είναι δύσκολο να προσδιοριστούν με ακρίβεια, και πρώιμες μεταβολές είναι πιθανό να εμφανιστούν χρόνια πριν τη διάγνωση της νόσου, τα συμπεράσματα πρέπει να βασίζονται σε μεγαλύτερα δείγματα που να παρακολουθούνται σε μακρό χρονικό διάστημα.

Τυχαιοποιημένες κλινικές έρευνες

      Πολλές μελέτες υποστηρίζουν την πιθανή ενίσχυση της μνήμης και άλλων γνωστικών επιδόσεων ή τη βραδεία γνωστική έκπτωση σε γηραιούς ενήλικες χωρίς άνοια.⁹ Τα πιο αποτελεσματικά προγράμματα διδάσκουν μνημονικές στρατηγικές, δίνουν ασκήσεις   και παρέχουν υποστηρικτική ανάδραση. Οι μνημονικές στρατηγικές περιλαμβάνουν την οργάνωση αντικειμένων σε ομάδες σύμφωνα με κάποιο νόημα, τη χρήση της φαντασίας και την μέθοδο της εντόπισης, δηλαδή της νοερής απεικόνισης αντικειμένων που πρέπει κανείς να τα θυμηθεί σε μια σειρά συγκεκριμένων, μαθημένων θέσεων. Περιεκτικά προγράμματα μπορεί επίσης να περιλαμβάνουν την ενθάρρυνση των μνημονικών βοηθημάτων (όπως ατζέντες συναντήσεων), τη διδασκαλία τεχνικών χαλάρωσης και τη ενημέρωση σχετικά με τις αλλαγές στη μνημονική ικανότητα κατά το φυσιολογικό γήρας. Εντούτοις, δεν παρατηρούνται βελτιώσεις σε όλες τις μελέτες. Και όταν παρατηρούνται, οι βελτιώσεις είναι συνήθως μετριοπαθείς, ασταθείς στο χρόνο και δεν εκτείνονται πέραν της συγκεκριμένης ικανότητας που ασκήθηκε. Συχνά, τα υποκειμενικά κέρδη ανταγωνίζονται τα αντικειμενικά: για παράδειγμα, οι συμμετέχοντες συνηθίζουν να εκφράζουν λιγότερα παράπονα για τη μνήμη τους.

      Αυτοί οι περιορισμοί είναι εμφανείς σε ένα από τις μεγαλύτερες τυχαιοποιημένες μελέτες διανοητικής άσκησης με γηραιούς ενήλικες, σε μια μεγάλη πολύπλευρη έρευνα που ονομάζεται ACTIVE (Advanced Cognitive Training for Independent and Vital Elderly – Προχωρημένη γνωστική εκγύμναση για ανεξάρτητους και δραστήριους ηλικιωμένους).¹⁰ Οι συμμετέχοντες προσδιορίστηκε να ασκηθούν σε μία από τις τρεις γνωστικές δεξιότητες: μνήμη, συλλογισμός ή ταχύτητα επεξεργασίας. Οι γνωστικές δοκιμασίες, που έγιναν αμέσως μετά την εκπαίδευση, έδειξαν ευρεία βελτίωση στην ειδική δεξιότητα στην οποία είχε εκπαιδευτεί το κάθε άτομο, αλλά όχι και μεταφορά της στις άλλες δύο γνωστικές περιοχές. Επιπρόσθετα, στην ομάδα ελέγχου που δεν εκπαιδεύτηκε, και μόνο η επανάληψη της χορήγησης της σειράς των δοκιμασιών οδήγησε σε βελτίωση. Οι επιδράσεις της εκπαίδευσης διατηρήθηκαν στα επόμενα δύο χρόνια που παρακολουθήθηκαν. Ωστόσο, το πρόγραμμα γνωστικής εκπαίδευσης δεν είχε καμία σημαντική επίδραση σε τομείς καθημερινής λειτουργίας. Παραμένει, τέλος, άγνωστο εάν, για τους συμμετέχοντες στο ACTIVE ή σε άλλα προγράμματα εκπαίδευσης της μνήμης, τα τελικά ποσοστά της νόσου Alzheimer θα μειωθούν.

Νευροβιολογικές μελέτες

      Ο τρίτος τύπος τεκμηρίων που υποβάλλει την ιδέα ότι η νοητική άσκηση μπορεί να βοηθήσει στην πρόληψη της νόσου Alzheimer προέρχεται από νευροβιολογικές μελέτες οι οποίες δείχνουν μεγαλύτερη εγκεφαλική πολυπλοκότητα σε άτομα με υψηλότερα επίπεδα νοητικής δραστηριότητας. Τέτοιου είδους μελέτες έχουν γίνει με ζώα και δείχνουν μεγαλύτερη νευρωνική πολυπλοκότητα μετά από έκθεση σε ένα εμπλουτισμένο περιβάλλον με πολλές εστίες διέγερσης του νου, όπως ρόδες, τούνελ, παιχνίδια και ράβδοι ροκανίσματος.¹¹ Μελέτη με PET (positron emission tomography) ομάδας ηλικιωμένων, που είχαν ασκηθεί ως προς τη μνήμη τους, κατέδειξε στατιστικά σημαντικές, ως προς την ομάδα ελέγχου, μορφολογικές αλλαγές στον ιππόκαμπο.¹² Μια άλλη έκθεση εντόπισε αλλαγές στην νευροαπεικόνιση με PET, μετά από δύο βδομάδες ένταξης ομάδας ατόμων σε ευρύ πρόγραμμα με αντικείμενο τη μνήμη, που περιλάμβανε εκγύμναση της μνήμης, ειδική διατροφή, φυσική άσκηση και μείωση του stress.¹³

Νοητική άσκηση και γνωστικό απόθεμα

      Η έννοια γνωστικό απόθεμα χρησιμοποιείται συχνά για να εξηγήσει γιατί η μόρφωση και η νοητική δραστηριότητα είναι ωφέλιμες. Κάποιες φορές αναφέρεται άμεσα στο μέγεθος του εγκεφάλου ή στην πυκνότητα των συνάψεων στον φλοιό. Άλλοτε ορίζεται ως ικανότητα αντιστάθμισης μετά από επίκτητες παθήσεις του εγκεφάλου. Ο ορισμός αυτός περιλαμβάνει  την ικανότητα του ατόμου να ανταπεξέλθει σε διάφορες καταστάσεις, όσο και την επιστράτευση άλλων περιοχών του εγκεφάλου με γνωστικό απόθεμα έτσι ώστε να υπολογίζονται οι ατομικές διαφορές  στη βαρύτητα της γνωστικής δυσλειτουργίας όταν αυτή υπάρχει. Άτομα με υψηλό επίπεδο μόρφωσης έχουν και υψηλά επίπεδα γνωστικού αποθέματος. Σε κάποιες μελέτες, η μόρφωση ή η εργασία χρησιμοποιούνται ως πρότυπα μέτρα, ενώ άλλοι αρχίζουν να καταμετρούν νευρικά υποστρώματα που αντιστοιχών σto γνωστικό απόθεμα.¹⁴

      Συνολικά, τα στοιχεία καταδεικνύουν ότι υψηλό γνωστικό απόθεμα σχετίζεται  με μειωμένο κίνδυνο για τη νόσο Alzheimer. Είναι, όμως, ισχνή η βεβαιότητα ότι αυτή καθαυτή η άσκηση του νου μπορεί να αυξήσει το γνωστικό απόθεμα και να αποσοβήσει την πιθανότητα να εμφανιστεί άνοια είναι πιο αδύναμα. Επιδημιολογικές μελέτες δείχνουν, πράγματι, ότι ατομικές διαφορές στο γνωστικό απόθεμα μπορεί να διαρκούν για όλη τη ζωή. Επιπλέον, άτομα με υψηλότερο γνωστικό απόθεμα μπορεί να επιλέγουν δραστηριότητες και ασχολίες στον ελεύθερο χρόνο που κεντρίζουν περισσότερο οδηγώντας σε ένα δίλημμα του τύπου «το αυγό ή η κότα» για να ερμηνευτεί η σχέση ανάμεσα σε τέτοιες δραστηριότητες και τον κίνδυνο για άνοια. Η γνωστική εκγύμναση έχει ευαπόδεικτα αποτελέσματα στις επιδόσεις, στην θεώρηση εαυτού και στη εγκεφαλική λειτουργία – τα αποτελέσματα, όμως, είναι πολύ ειδικά και αφορούν στις δεξιότητες που κάθε φορά ασκούνται, είναι δε ακόμα άγνωστο αν υπάρχει κάποια επίδραση για το πότε ή κατά πόσο ένα άτομο αναπτύσσει νόσο του Alzheimer. Επιπλέον, τα είδη των δεξιοτήτων που διδάσκονται μέσω νοητικών παζλ μπορεί να βοηθούν λιγότερο στην καθημερινή ζωή από ό,τι πιο κοινότοπα «τρικ», όπως η συγκέντρωση, η καταγραφή σημειώσεων ή η τοποθέτηση αντικειμένων στο ίδιο μέρος κάθε φορά για να μη χαθούν.

Συμπέρασμα

      Μέχρι σήμερα, διαθέτουμε ελάχιστες ενδείξεις που να καταδεικνύουν ότι η νοητική εξάσκηση μπορεί να αναστείλει την εξέλιξη της άνοιας. Γνωρίζουμε καλύτερα ότι η υγεία του εγκεφάλου επικαθορίζεται πολλαπλώς, ότι έχει σημασία η ανάπτυξή του στα πρώτα στάδια της ζωής και ότι γενετικές επιδράσεις καθίστανται σημαντικές, τόσο στις ατομικές διαφορές στο γνωστικό απόθεμα όσο και σε τυχόν «πρόβλεψη» για το ποιος θα εμφανίσει την νόσο και ποιος όχι. Εν τέλει, οι μισές από τις «ερμηνείες» για τις ατομικές διαφορές ως προς την ευαλωτότητα είναι γενετικού τύπου, αν και τα γονίδια που ενοχοποιούνται δεν έχουν πλήρως ταυτοποιηθεί.¹⁵ Η διακύμανση των ερμηνειών βρίσκεται κάπου ανάμεσα σε περιβαντολλογικές επιδράσεις και συμπεριφορικές πρακτικές υγείας, μόνες τους ή σε συνδυασμό με γενετικούς παράγοντες.

      Για τους ηλικιωμένους, οι πρακτικές υγείας που ενδέχεται να επιδράσουν στο νου περιλαμβάνουν την ευεργεσία του ήχου, τον επαρκή ύπνο, τη διαχείριση του στρες, την αντιμετώπιση των συναισθηματικών ή των αγχωδών διαταραχών, την καλή κατάσταση των αγγείων, τη φυσική άσκηση και την αποφυγή των τραυμάτων της κεφαλής. Δεν έχουν, όμως, συσσωρευτεί ικανές ενδείξεις ότι για την πρόληψη της νόσου Alzheimer αρκεί η εξάσκηση της μνήμης και άλλων δραστηριοτήτων που διεγείρουν τις γνωστικές ικανότητες. Δεν είναι μία απλή περίπτωση «ή το χρησιμοποιείς ή το χάνεις».

Ευχαριστίες

      Η συγγραφέας ευχαριστεί τον Hans-Olov Adami για τις χρήσιμες συζητήσεις και για την χορηγία των National Institutes of Health (R01 AG08724, P30 AG17265, P50 AG05142) και της Alzheimer’s Association (ZEN-02-3895).