Εισαγωγή

      Σκοπός της εργασίας είναι η έρευνα της πολυδιάστατης μορφής ενός μάγου-ιατρού-θεραπευτή-ιερέα-μύστη-θαυματοποιού, δηλαδή του σαμάνου, και η περιγραφή της πρακτικής του σαμανισμού, που είναι τόσο παλαιά όσο και η εμφάνιση του ανθρώπινου γένους. Η λέξη σαμάνος (shaman) φαίνεται να ανήκει στη γλώσσα των Tunguz, μίας φυλής της βόρειας Σιβηρίας. Είναι σύνθετη λέξη, με πρώτο συνθετικό την λέξη sa (ρηματικός τύπος που αποδίδεται ως «γνωρίζω») και δεύτερο τη λέξη man (που σημαίνει «αυτός»), επομένως η λέξη saman σημαίνει «ο γνωρίζων». Μια άλλη άποψη υποστηρίζει την εκδοχή της Ινδικής προέλευσής της, ή της Λαμαϊκής (Βουδιστικής) επιρροής. Ο σαμάνος, βέβαια, αποδίδεται με ποικίλες λέξεις στους διάφορους λαούς.¹ Μας είναι, φυσικά, άγνωστη η λέξη που χρησιμοποιούνταν κατά την προϊστορική εποχή για τον σαμάνο και τις πρακτικές του.

      Η ύπαρξη του σαμάνου είναι τόσο παλιά όσο το ανθρώπινο είδος και παράλληλα τόσο απαραίτητη για τον άνθρωπο –το ατόμου αλλά και την ομάδα– , όσο και η «ορμέμφυτη ανάγκη» του να πιστεύει στην ύπαρξη μίας ανώτερης ουσίας. Παρ’ όλα αυτά όμως, ο σαμάνος δεν κατέχει πάντα όλες αυτές τις ιδιότητες, όπως καταδεικνύεται από την ενίοτε ταυτόχρονη συνύπαρξη στην ίδια φυλή ή ομάδα, του σαμάνου με έναν μάγο-θύτη. Γιατί, σε αντίθετη περίπτωση, θα υπήρχε ο κίνδυνος να χαρακτηρίζαμε κάθε άνθρωπο που πέφτει σε έκσταση, που έρχεται σε επαφή με τον κόσμο των πνευμάτων ή που τελεί μαγικοθρησκευτικές τελετές ως σαμάνο, πράγμα που αποτελεί μεγάλη ανακρίβεια. Ο σαμάνος διαθέτει συγκεκριμένη μαγική «ειδικότητα», όπως π.χ. το μαγικό πέταγμα ή την κυριαρχία της φωτιάς. Αυτό τον διαφορίζει από τους μάγους και την μαγεία που συναντώνται, επίσης, σε παγκόσμιο επίπεδο. Ενώ δηλαδή κάθε σαμάνος, ανάμεσα στις άλλες του ιδιότητες, είναι και μάγος, δεν ισχύει και το αντίστροφο. Με την ίδια λογική, οι σαμανικές θεραπείες δεν μπορούν να εφαρμοστούν από οποιονδήποτε θεραπευτή, καθόσον ο σαμάνος χρησιμοποιεί μία θεραπεία που μόνον αυτός κατέχει. Το θέμα της σαμανικής έκστασης επίσης βοηθά στον διαχωρισμό των ρόλων καθώς, όταν ο σαμάνος πέφτει σε έκσταση, θεωρούνταν ότι η ψυχή του εγκαταλείπει το σώμα του είτε για να κατέβει στον κάτω κόσμο είτε για να ανέβει στον ουρανό. Τέλος, η επικοινωνία του με τα «πνεύματα» είναι τελείως διαφορετική από οποιαδήποτε παρόμοια άλλη, καθώς ο σαμάνος συναντάται με τα πνεύματα της φύσης, των νεκρών κι ακόμη των δαιμόνων, χωρίς όμως να γίνεται όργανό τους.

Οι θεραπευτικές πρακτικές στην προϊστορική εποχή 

      Ο «σαμάνος» είναι η πρώτη ιστορική καταγραφή του ιατρικού προτύπου ενός πρωτόγονου θεραπευτή που χρησιμοποιεί τις διαθέσιμες «ιατρικές» γνώσεις με σκοπό την ίαση οποιασδήποτε νόσου. Όσα γνωρίζουμε, φτάνουν σε εμάς μέσω των διαφόρων παλαιοντολογικών ευρημάτων, από τα ιχνογραφήματα στα σπήλαια και από όσα μεταφέρονταν προφορικά από γενιά σε γενιά, καθώς γραπτά στοιχεία δεν υπάρχουν από αυτήν την εποχή. Η αιτιολογία των «παθών» του σώματος και της ψυχής ήταν υπερφυσική-ανιμιστική: τα πνεύματα που κατοικούσαν φυσιολογικά το σώμα εκδιώκονταν από άλλα, κακά, που σφετερίζονταν τη θέση τους, και έτσι προέκυπτε η νόσος. Κατά την προϊστορική περίοδο δεν νοούνται ούτε αναγνωρίζονται ψυχικές παθήσεις ξεχωριστές από τις σωματικές. Ως θεραπευτικές τακτικές εφαρμόζονταν, ανάμεσα σε άλλα, τα εξής:

      Η βοτανοθεραπεία, που ήταν εντελώς αρχέγονη και με ενδείξεις συγκεχυμένες, (όπως άλλωστε και οι κρατούσες τότε απόψεις για τις διάφορες νόσους). Η χρήση των βοτάνων ήταν εμπειρική και με τη μορφή που βρίσκονταν στη φύση. Κάποια αναμειγνύονταν με διαλύτη, τις περισσότερες φορές, το νερό.

      Ο τρυπανισμός του κρανίου είναι μία από τις αρχαιότερες ενδείξεις (αν όχι η αρχαιότερη) για την αναγνώριση της ύπαρξης «ψυχής» και «κακών πνευμάτων» που την επηρεάζουν προκαλώντας ασθένεια. Όταν εφαρμοζόταν, αποσκοπούσε στο να δώσει διέξοδο διαφυγής στα κακά πνεύματα που «βασάνιζαν» τον ασθενή, καταλήγοντας όμως, πολλές φορές, στο θάνατο του «δαιμονισμένου».

      Οι διάφορες μαγικές τελετές και οι εξορκισμοί που εφαρμόζονταν κυρίως, όχι όμως πάντα, από τους σαμάνους, πρακτικές που μπορεί να είχαν κάποια θεραπευτική αποτελεσματικότητα, αν αναλογιστεί κανείς τη δύναμη της υποβολή.

      Οι σαμάνοι (μάγοι-ιατροί), ντυμένοι με το δέρμα ενός ζώου, κατανάλωναν ειδικά βότανα ή άλλες ουσίες και έτσι, πέφτοντας σε έκσταση ή «καταληψία», θεωρούνταν ότι μέσω αυτών μιλούσαν οι θεοί, δείχνοντας τη θέλησή τους στους ανθρώπους. Επίσης, υπήρχαν τελετές κατά τις οποίες ακολουθούσαν ένα πρωτόκολλο, σύμφωνα με το οποίο θα γινόταν το κυνήγι ενός ζώου, το κρέας του οποίου προοριζόταν για την σίτιση της οικογένειας-ομάδας. Αυτό πιθανότατα βασιζόταν στην αρχαϊκή πεποίθηση ότι, για να μπορέσει κάποιος να θανατώσει ένα ζώο, έπρεπε πρώτα να επιδιώξει και να επιτύχει τη θανάτωση της ψυχής του ζώου, οπότε και η θανάτωση του ζώου θα ήταν μία απλή διαδικαστική υπόθεση. Οι σαμάνοι της εποχής θεωρούνταν ότι μπορούσαν να «μαντέψουν» πού βρίσκονταν τα ζώα, πού θα κυνηγούσε η φυλή και, σε περιπτώσεις συρράξεων, την θέση των εχθρών, όντας αυτοί που θα εύρισκαν τον καλύτερο τρόπο να φυλαχτούν και να αυξηθούν τα αποθέματα τροφής που διέθετε η φυλή.

      Όλα αυτά, βέβαια, βασίζονται σε αρχαιολογικά ευρήματα και σε ό,τι έχει φτάσει μέχρι εμάς μέσω της διαγενεακής προφορικής, στην αρχή, και αργότερα γραπτής μετάδοσης. Καθόσον, όμως, σαμάνοι και σαμανισμός υπάρχουν και σήμερα, όχι μόνο σε κοινωνίες σχετικά «καθυστερημένες» από την άποψη της τεχνολογικής προόδου, αλλά και σε σύγχρονες «μοντέρνες» κοινωνίες, θα αναφερθούμε σε περισσότερα στοιχεία μιλώντας για το σαμανισμό στην σύγχρονη εποχή. Έτσι λοιπόν, πολλές από τις ιεροτελεστίες, η εκπαίδευση και οι διάφορες λειτουργίες που αφορούν τους σαμάνους θα περιγραφούν όπως γίνονται σήμερα. Η παρακολούθηση της επικαιρότητας, η αναφορά σε «γραπτά» στοιχεία, η δυνατότητα για οπτική καταγραφή των τεκταινομένων και η ροή της πληροφορίας μας καθιστούν ικανούς να γνωρίσουμε, να σχολιάσουμε, αλλά παράλληλα να διαφυλάξουμε και να μεταδώσουμε τις πληροφορίες αυτές στις επόμενες γενεές, με απείρως αρτιότερο τρόπο.

Ο Σαμανισμός στην σύγχρονη εποχή

Σαμάνοι σήμερα συναντώνται σε όλο τον κόσμο, σε διάφορους λαούς. Ενδεικτικά, αναφερόμαστε στην Βόρεια και Κεντρική Ασία, [περιοχές της Σιβηρίας: Aga, Altay, Buryatia, Chukotka, Evenkia, Khakassia, Γιακούτια (Sakha), Taymyria, Tuva, Ust’- Orda, Σαμογέτες (Nenetsia,Yamalia), Κιργιζία, Νότια Κορέα] στην Βόρεια Αμερική (Ίνουϊτ: Καναδάς, Αλάσκα, Γροιλανδία), στην Νότια Αμερική (Αραουκανοί-Χιλή), στην Ινδονησία, στην Αυστραλία (Αβορίγινες), στην Αφρική.

α) Η απόκτηση σαμανικών δυνάμεων

Η απόκτηση σαμανικών δυνάμεων είναι αρκετά πολύπλοκο θέμα γιατί, καθώς ο σαμανισμός παρουσιάζει παγκόσμια κατανομή, η ποικιλία των διαφόρων τυπικών τρόπων με τους οποίους μεταβιβάζονται οι σαμανικές δυνάμεις και ιδιότητες είναι τεράστια. Έτσι, θα αναφερθούν οι ομοιότητες ανάμεσα στις διάφορες φυλές (όπου υπάρχουν) καθώς και κάποια τυπικά πολύ ξεχωριστά ή εντυπωσιακά.

      Η διαλογή ενός μελλοντικού σαμάνου μπορεί να γίνει με κληρονομική μεταβίβαση, θεϊκή κλήση, προσωπική απόφαση ή καθ’ υπόδειξη της ομάδας-φατρίας. Σε γενικές γραμμές, πιο δυνατοί θεωρούνται αυτοί που κληρονόμησαν το επάγγελμα, όπως και αυτοί που δέχτηκαν κάλεσμα από τους θεούς.

      Μελετώντας τις φυλές που εφαρμόζουν ακόμη τον σαμανισμό σε όλο τον κόσμο, συναντάμε πολύ συχνά ένα μοτίβο που αφορά κυρίως την θεϊκή κλήση. Σύμφωνα με αυτό, ο/η προοριζόμενος/η για σαμάνος/α, εμφανίζει ορισμένες «ιδιαιτερότητες», οι οποίες παρουσιάζονται σε άλλοτε άλλη ηλικία, συνήθως όμως στην εφηβεία. Ο μελλοντικός σαμάνος γίνεται νευρικός, εξαγριώνεται, υπόκειται σε επιληπτικές κρίσεις (οπότε θεωρούν ότι συναντάται με τους Θεούς), αρχίζει να έχει οράματα, να τραγουδά στον ύπνο του, επιζητά την μοναξιά, χάνει τα λογικά του, κοιμάται πολύ, μοιάζει αφηρημένος, έχει προφητικά όνειρα. Στο διάστημα αυτό παραμελεί ή ενίοτε κακοποιεί το σώμα του, την προσωπική του υγιεινή και τρέφεται πλημμελώς. Μετά από αυτό το «προπαρασκευαστικό» διάστημα επανεμφανίζεται στην ομάδα και εισέρχεται στην εκπαιδευτική διαδικασία. Χρησιμοποιώντας μοντέρνους όρους, χωρίς καμία διάθεση να προσδώσουμε σε όλα αυτά τον χαρακτήρα του νοσηρού, θα μπορούσε κανείς να πει ότι στη αρχή παρουσιάζεται μία «υστερικού» τύπου κρίση, η οποία ακολουθείται από μία εκπαιδευτική-μυητική διαδικασία.

      Άλλοτε η κλήση λαμβάνει τον χαρακτήρα εκστατικών εμπειριών ή μυητικών ονείρων, κατά τα οποία εμφανίζονται στον υποψήφιο πνεύματα είτε των προγόνων του, είτε νεκρών σαμάνων, είτε πνεύματα θεϊκής προέλευσης, με σκοπό να τον καθοδηγήσουν και να τον εκπαιδεύσουν. Η κλήση μπορεί να λάβει τον χαρακτήρα μίας αρρώστιας ή ενός δυστυχήματος (π.χ. ενός «χτυπήματος από κεραυνό», μιας πτώσης από δέντρο, ενός δήγματος φιδιού).

      Η κληρονομική μεταβίβαση μπορεί να συμβεί από πατέρα σε γιο, όπου ο πατέρας αποφασίζει σε ποιον από τους γιους του, ανάλογα με τις ικανότητες που ο καθένας διαθέτει (αν και αυτό δεν είναι απόλυτο), θα μεταδώσει την παραδοσιακή μυστική επιστήμη. Σε κάποιες περιπτώσεις, η γνώση μπορεί να μεταδοθεί από παππού σε εγγονό, καθώς ο γιος δεν μπορεί να γίνει σαμάνος επειδή φροντίζει τον πατέρα. Σε περίπτωση που κάποιος δεν έχει απογόνους, μπορεί να αποφασίσει να μεταδώσει τις γνώσεις του σε έναν φίλο ή σε έναν οπαδό. Άλλοτε η επιλογή γίνεται από τις ψυχές των προγόνων σαμάνων οι οποίες επιλέγουν έναν νεαρό της οικογένειας.

      Όταν κάποιος επιθυμεί να γίνει σαμάνος μπορεί να δηλώσει ότι π.χ. τον επισκέφθηκε, σε όνειρο, το πνεύμα ενός πεθαμένου σαμάνου και τον διέταξε να πάρει την διαδοχή. Για να γίνει πιστευτή μια τέτοια δήλωση πρέπει να συνοδεύεται από σημαντική διαταραχή των διανοητικών του ικανοτήτων, όπως έχει προαναφερθεί. Συχνά σε αυτές τις περιπτώσεις, ο σαμάνος δεν έχει έναν δάσκαλο, αλλά πολλούς «υπερφυσικούς εκπαιδευτές», δηλαδή πνεύματα που τους καθοδηγούν. Τέλος, εκείνοι που υποδεικνύονται από την φατρία και αποδέχονται την επιλογή, υπόκεινται στον ίδιο όρο, δηλαδή, εάν δεν υπάρξει κάποια εκστατική εμπειρία, τελικά αποκλείονται.

      Η ταυτοποίηση ενός σαμάνου δεν μπορεί να πραγματοποιηθεί χωρίς εκείνος να λάβει εκπαίδευση μίας εκστατικής τάξης (μέσω «ονείρων») και άλλη μία παραδοσιακής τάξης (εκμάθηση σαμανικών τεχνικών, μυστική γλώσσα, νομενκλατούρα και λειτουργίες πνευμάτων, ιστορία-γενεαλογία-μυθολογία της κάθε φατρίας). Σε όλα αυτά όμως, σταθερός παραμένει ο ρόλος του γηραιού σαμάνου, που επιβλέπει και καθοδηγεί με εκπληκτικά λεπτομερείς ενέργειες τα βήματα του δόκιμου, πλέον, σαμάνου. Μετά την περίοδο της εκκόλαψης λοιπόν, ο δόκιμος σαμάνος προσκολλάται σε έναν γηραιότερο και εκπαιδεύεται.

      Για άλλη μία φορά, σχεδόν οικουμενικά, παρατηρείται ως ένα επαναλαμβανόμενο μοτίβο το παραδοσιακό σχήμα μιας μύησης. Η μύηση συμβολίζει το πέρασμα από την κατάσταση του δόκιμου σε αυτήν του εξειδικευμένου επαγγελματία σαμάνου και εμπεριέχει και την καθιέρωση του νέου σαμάνου από τα μέλη που απαρτίζουν την φατρία-ομάδα. Η μύηση μπορεί να λαμβάνει χώρα με αυστηρό τελετουργικό ή και μόνο μέσω ονείρων και περιλαμβάνει ένα ή περισσότερα από τα ακόλουθα θέματα: συμβολικός τεμαχισμός του κορμιού (θάνατος), που ενδέχεται να ακολουθείται από ανανέωση των εσωτερικών οργάνων και των σπλάγχνων, ανύψωση στον ουρανό (ανάσταση) και διάλογος με τους θεούς ή τα πνεύματα, κάθοδος στον κάτω κόσμο και συζήτηση με τα πνεύματα και τις ψυχές πεθαμένων σαμάνων, αποκαλύψεις που περιλαμβάνουν μυστικά σαμανικής, αλλά και θρησκευτικής τάξης.

      Ο συμβολικός διαμελισμός και η επανασυναρμολόγηση του σώματος του υποψήφιου σαμάνου λαμβάνει πολλές μορφές και ακολουθεί διάφορα τελετουργικά, ανάλογα με την φατρία και την εθνική προέλευση. Στην βόρεια και κεντρική Σιβηρία, σύμφωνα με μία δοξασία, «τα μέλη του υποψηφίου αποσπώνται και χωρίζονται με έναν σιδερένιο γάντζο. Τα οστά πλένονται, η σάρκα γδέρνεται, τα υγρά του κορμιού πετιούνται και τα μάτια ξεριζώνονται από τις κόγχες τους. Μετά από αυτές τις ενέργειες όλα τα κόκαλα συγκεντρώνονται και συνδέονται με σίδερο». Στους Εσκιμώους, υπάρχει η δοξασία ότι «ένα ζώο (αρκούδα, άλογο της θάλασσας) πληγώνει τον υποψήφιο, τον τεμαχίζει ή τον καταβροχθίζει. Στην συνέχεια, μία καινούρια σάρκα μεγαλώνει γύρω από τα κόκαλά του, ενώ μερικές φορές το ζώο που τον βασανίζει γίνεται το βοηθητικό του πνεύμα». Σε κάποιες φυλές Αβοριγίνων της Αυστραλίας «ο δόκιμος μπαίνει σε μία σπηλιά και δύο τοτεμικοί ήρωες (η άγρια γάτα και η δρομάδα) τον σκοτώνουν, του ανοίγουν το σώμα και βγάζουν τα όργανα τα οποία αντικαθιστούν με μαγικές ουσίες. Βγάζουν επίσης και την ωμοπλάτη και το κόκαλο της κνήμης, τα ξεραίνουν και πριν τα ξαναβάλουν τα γεμίζουν με τις ίδιες μαγικές ουσίες». Σε όλη την νοτιοανατολική ασιατική ζώνη, ο τίγρης θεωρείται ως μυητής, καθόσον εκείνος είναι που οδηγεί στην ζούγκλα τους δόκιμους για να τους μυήσει (να τους «σκοτώσει» και να τους «αναστήσει» μετά).

      Η «ανάσταση» μπορεί να λάβει επίσης πολλές μορφές. Ανάβαση σε ένα δέντρο, σε ένα βουνό ή σε ένα κατάρτι, μύθοι μαγικού πετάγματος και ουράνιων ταξιδιών, «άνοδος με το ουράνιο τόξο». Οι Σιβηροί μελλοντικοί σαμάνοι ανεβαίνουν σε δέντρα ή σε ξυλοκατασκευές ειδικά κατασκευασμένες για την περίσταση, κατά την διάρκεια της μύησής τους ή πριν από αυτήν. Η μύηση των σαμάνων Καρίμπ περιλαμβάνει ένα ομολογουμένως λεπτομερειακότατο και θαυμάσιο ταξίδι μέσα από τα διάφορα επίπεδα της ουράνιας σφαίρας, ενώ οι αυστραλοί δάσκαλοι, αφού μεταμορφωθούν σε σκελετό, μεταφέρουν τον μαθητευόμενο στον ουρανό μέσω του ουράνιου τόξου (γέφυρα μεταξύ Ουρανού και Γης). Κάποιοι άλλοι αυστραλοί «ιατροί» αναφέρουν την χρήση ενός μαγικού σκοινιού με το οποίο επιτυγχάνουν την ανάβαση στην κορυφή των δέντρων. Βλέπουμε λοιπόν ότι η «ανάσταση», με άλλοτε άλλο τρόπο παίζει καθοριστικό ρόλο στις σαμανικές μυήσεις.

      Πάντως, οι εμπειρίες αυτού του είδους, οι οποίες είναι σαφώς εκστατικού τύπου, αποτελούν την καθαυτό μύηση και ακολουθούνται ή αποτελούν μέρος ενός πολύπλοκου συστήματος εκπαίδευσης. Τότε ο σαμάνος έρχεται σε επαφή και εγκαθιδρύει ισόβια συνεργασία με τα βοηθητικά του πνεύματα (πνεύματα «φύλακες»), τα οποία επιτελούν διάφορες λειτουργίες ανάμεσα στις οποίες είναι και η διευκόλυνση της εκστατικής κατάστασης, η καθοδήγηση της ψυχής του σαμάνου κατά την διάρκεια των εκστατικών του ταξιδιών και η προστασία του από επιθέσεις διαφόρων κακών πνευμάτων. Βοηθητικά πνεύματα είναι ο αετός, ο λύκος, η αρκούδα, η τίγρη, ο πάνθηρας, ανάλογα με την περιοχή στην οποία ζει και εργάζεται ο σαμάνος ή ακόμη και πνεύματα (νεκρών σαμάνων, προγόνων κ.λπ.). Επίσης, μαθαίνει την μυστική γλώσσα των σαμάνων και την γλώσσα των ζώων.

      Τελικά, ίσως δεν ενδιαφέρει και τόσο πολύ η βίωση σε πραγματικό ή φανταστικό επίπεδο των προαναφερόμενων εκστατικών εμπειριών ή το εάν αυτές εμπλουτίστηκαν αργότερα από την λαϊκή παράδοση των λαών αυτών. Σημαντικό είναι ότι παρατηρείται αυτή η έντονη προσκόλληση και επίκληση των εν λόγω εμπειριών για την τεκμηρίωση, «την δικαιολόγηση» και τελικά την πιστοποίηση και αποδοχή από την ομάδα ενός νέου ειδικού πλέον θεραπευτή, που προέρχεται από την ίδια την ομάδα και αποβλέπει στην ικανοποίηση των διαφόρων αναγκών της.

β) Ενδυμασία και εργαλεία του σαμάνου

      Ο σαμάνος, μετά από άπειρες προετοιμασίες, φορά το κοστούμι του και είναι πλέον  έτοιμος να εισέλθει στον κόσμο των πνευμάτων μέσω της έκστασης. Το ίδιο το κοστούμι τον διαφοροποιεί από τον χώρο στον οποίο βρίσκεται και τον «εξαγνίζει» με την δύναμη των πνευμάτων που είναι άρρηκτα συνδεδεμένα με αυτό, αλλά και με τον σαμάνο τον ίδιο. Η ένδυση, αλλά και η χρήση των διαφόρων αντικειμένων που την συμπληρώνουν, καθιστούν τον σαμάνο έτοιμο και ικανό να κυριαρχήσει στον χώρο, στα πνεύματα και στην αρρώστια.

      Το κοστούμι του σαμάνου ποικίλλει πολύ, αναλόγως με την εθνική του προέλευση. Είναι διακοσμημένο με διάφορα αντικείμενα, που όμως έχουν ιδιαίτερη συμβολική σημασία και συνοδεύεται από κρόταλα, μάσκες, τύμπανα, κ.λπ.

      Ενδεικτικό είναι το κοστούμι στους Γιακούτες σιβηρούς: ένα καφτάνι διακοσμημένο στο κέντρο της πλάτης με έναν τρύπιο κύκλο, ανάμεσα σε κρίκους. Συμβολίζει το «στόμιο του ηλίου» αλλά μάλλον του αποδίδονται τελικά οι ιδιότητες της Γης, μέσω του κεντρικού ανοίγματος της οποίας ο σαμάνος μπορεί να εισχωρήσει στον κάτω κόσμο και να συνομιλήσει με τα πνεύματα των νεκρών σαμάνων. Υπάρχει επίσης μία ημισέληνο, μία αλυσίδα, σύμβολο της δύναμης και αντοχής του σαμάνου, και ραμμένες τούφες που συμβολίζουν φτερά. Στις πλευρές του στήθους είναι ραμμένα μικρά φύλλα που αντιπροσωπεύουν τις πλευρές, ενώ στα μπράτσα έχουν τοποθετήσει μεταλλικές βέργες που αντιπροσωπεύουν τα κόκαλα των χεριών. Στην επιφάνεια του θώρακα υπάρχουν διάφορες πλάκες που συμβολίζουν το ήπαρ, την καρδιά και τα άλλα εσωτερικά όργανα.

      Οι αφρικανοί σαμάνοι προτιμούν να καλύπτονται με δέρματα άγριων ζώων και να φορούν ιερά στολίδια φτιαγμένα από δόντια και κόκαλα ζώων. Το βορειοαμερικανικό κοστούμι είναι πιο συμβολικό, με φτερά αετού ή άλλων πουλιών, και φτιάχνεται με υπόδειξη των πνευμάτων.

      Οι μάσκες αποτελούν συμπλήρωμα της σαμανικής ενδυμασίας και η ιερουργική τους αξία είναι μεγάλη. Σε πολλές περιοχές του κόσμου η μάσκα θεωρείται ότι ενσαρκώνει ένα μυθικό πρόσωπο (πρόγονο, μυθικό ζώο, θεό) και ο σαμάνος όταν την φορά είτε αποκτά επικοινωνία είτε (και με την βοήθεια του σαμανικού κοστουμιού του) «μετατρέπεται» στη μυθική φιγούρα που επιθυμεί. Σε κάποια μέρη, αντί για μάσκας, αλείφουν το πρόσωπό τους με καπνιά, όταν π.χ. συνοδεύουν την ψυχή του νεκρού στο βασίλειο των σκιών, για να μην τους αναγνωρίσουν τα πνεύματα. Αλλού πάλι χρησιμοποιούν ένα μαντίλι με το οποίο καλύπτουν τα μάτια τους έτσι ώστε να μπουν στον κόσμο των πνευμάτων με την «εσωτερική» τους όραση.

      Ο σαμάνος χτυπά μονότονα το τύμπανό του μουρμουρίζοντας ειδικές φράσεις, όντας πολλές φορές το πρελούδιο της έκστασης. Ο συμβολισμός του τυμπάνου είναι εξαιρετικά πολύπλοκος, ενώ οι λειτουργίες του είναι πολλές και σημαντικές: «μεταφέρει τον σαμάνο στον ουρανό» και καλεί τα πνεύματα, τα οποία ο σαμάνος μπορεί να «φυλακίσει». Το σχήμα του και η συμβολική του διακόσμηση ποικίλλει, όπως επίσης ποικίλλουν και τα υλικά από τα οποία κατασκευάζεται. Το ξύλο της κάσας του τύμπανου εξαρτάται από τα πνεύματα ή από μία υπεράνθρωπη θέληση (π.χ. δέντρο που χτυπήθηκε από κεραυνό). Το δέρμα του προκύπτει, επίσης, καθ’ υπόδειξη των πνευμάτων. Σε κάποιες φυλές, λαμβάνει χώρα η τελετή της εμψύχωσης του τύμπανου σύμφωνα με την οποία, μετά την επάλειψη με κάποιο τελετουργικό υλικό (αίμα, αλκοόλ), το ξύλο και το δέρμα αποκτούν φωνή και μέσω του σαμάνου διηγούνται τη «ζωή» τους μέχρι εκείνη την στιγμή, ενώ, στο τέλος, βεβαιώνουν τον σαμάνο για τις πολύτιμες υπηρεσίες που θα του προσφέρουν. Στην οπίσθια επιφάνεια του τυμπάνου υπάρχουν διάφορα μεταλλικές πλάκες και κουδούνια, με  διάφορους συμβολισμούς και ρόλος για το εκστατικό ταξίδι ή κάποιες άλλες μυστικιστικές εμπειρίες του σαμάνου. Το τύμπανο μπορεί να αντικατασταθεί από ένα κουδούνι, ένα γκόγκ ή ένα κοχύλι σε κάποιες άλλες φυλές. Πάντα όμως είναι το εργαλείο για την επικοινωνία με τον κόσμο των πνευμάτων (ψυχές των προγόνων, θεούς και δαίμονες, μυθικά ζώα).

      Τα κρόταλα είναι συνήθως κατασκευασμένα από κολοκύθα γεμάτη σπόρους ή χαλίκια. Διακοσμούνται με σχέδια, χρώματα, χάντρες και φτερά πουλιών και χρησιμοποιούνται κυρίως στην Αμερική, ιδιαίτερα στην τροπική Νότια Αμερική.

      Το τόξο χρησιμοποιείται χωρίς τα βέλη, κυρίως με την ιδιότητα του μουσικού οργάνου (μονόχορδο) και όχι ως αντιδαιμονιακό όπλο. Σε κάποιες φυλές αντικαθιστά το μαγικό τύμπανο. Άλλα συμπληρωματικά στοιχεία της στολής των σαμάνων είναι τα σκουφιά, οι καθρέφτες, κ.ά., με άλλοτε άλλο συμβολισμό, χρήση και λειτουργίες.

γ) Λειτουργίες του σαμάνου

Ο σαμάνος θεωρείται αναντικατάστατος σε θέματα της ανθρώπινης ψυχής, κυρίως επειδή οι περισσότερες ασθένειες θεωρείται ότι σχετίζονται με την (κατά πολλούς τρόπους) εγκατάλειψη του σώματος από αυτήν. Μπορεί να την έχει απαγάγει «το πνεύμα κάποιου νεκρού», σαμάνου ή μη, κάποιος θεός ή εκείνη, «δραπετεύοντας», χάνεται από μόνη της. Η ψυχή μπορεί να κρύβεται κάπου στο κόσμο, να έχει πάει στον ουρανό ή, χειρότερα, στον κάτω κόσμο ανάμεσα στις ψυχές των νεκρών. Και όταν η ψυχή έχει εγκαταλείψει το σώμα τότε αυτό γίνεται εύκολη λεία στους δαίμονες και τους μάγους. Η δουλειά του σαμάνου σε αυτές τις περιπτώσεις είναι να κάνει την διάγνωση, χρησιμοποιώντας πολύπλοκα τελετουργικά, να βρει την ψυχή, να την αιχμαλωτίσει και να την επαναφέρει στο σώμα του αρρώστου. Επίσης, μπορεί να φταίει η εισβολή ενός «κακού» αντικειμένου μέσα στο σώμα του αρρώστου ή η κατοχή του από «κακά» πνεύματα. Σε αυτές τις περιπτώσεις, η θεραπεία είναι η αφαίρεση του μαγικού αντικειμένου από το σώμα ή η εκδίωξη των δαιμόνων από αυτό. Ένας άλλος τύπος θεραπείας είναι η αφαίρεση του «κακού» από το σώμα με απομύζηση, από μία σχετικά μικρή τομή, ενώ, στη συνέχεια, η αιτία της αρρώστιας επιδεικνύεται (ένα έντομο, μία μικρή πέτρα, ένα αγκάθι, μία μικρή σαύρα κ.λπ.). Από όσα προαναφέρονται γίνεται φανερό ότι ο ρόλος του σαμάνου ως ιατρού και θεραπευτή είναι πρωτεύων.

      Άλλη μία πολύ σημαντική λειτουργία του σαμάνου είναι αυτή του ψυχοπομπού. Ο σαμάνος ή καλύτερα η ψυχή του, συνοδεύει και οδηγεί την ψυχή του νεκρού στον κάτω κόσμο. Είναι ο μοναδικός που μπορεί (και τολμά) να το κάνει χωρίς να έχει συνέπειες, καθώς το έχει κάνει και άλλες φορές. Βέβαια, ο κίνδυνος να χαθεί και αυτός είναι μεγάλος, παρ’ όλα αυτά μέσω της μύησης, της σωστής προετοιμασίας και της βοήθειας της οποίας απολαμβάνει από τα βοηθητικά του πνεύματα, επιτυγχάνει – τις περισσότερες φορές – να επανέλθει στον κόσμο αυτό. Τα αισθήματα για τους νεκρούς είναι αμφίρροπα, γιατί από την μια τους καλούν στα νεκρικά συμπόσια, από την άλλη τους φοβούνται. Έτσι, ο σαμάνος καλείται να πάρει κάθε δυνατή προφύλαξη ώστε να μην επιστρέψουν οι νεκροί ανάμεσά τους.

      Ο σαμάνος συνήθως δεν παρίσταται σε γεννήσεις αν και μπορεί να κληθεί σε ασυνήθιστες καταστάσεις, όπως π.χ. σε μία δύσκολη γέννα. Μία φυλή της αρκτικής περιοχής της Ρωσίας (Γιουκαγκίρ) πιστεύει ότι «ο σαμάνος εισβάλλει στο “βασίλειο των σκιών” για να κλέψει μία ψυχή και να την κάνει να γεννηθεί ξανά εδώ στη Γη, βάζοντάς την με την βία στην κοιλιά μίας γυναίκας, γιατί οι νεκροί ξαναέρχονται στην Γη και αρχίζουν μία νέα ύπαρξη. Αλλά καμιά φορά, όταν οι ζωντανοί ξεχνούν τα καθήκοντά τους προς τους πεθαμένους, αυτοί αρνούνται να τους στείλουν ψυχές και τότε οι γυναίκες δεν συλλαμβάνουν πια. Τότε λοιπόν επεμβαίνει ο σαμάνος και εάν δεν κατορθώσει να πείσει τους νεκρούς, τότε κλέβει μία ψυχή. Σε αυτές τις περιπτώσεις όμως αναφέρεται ότι τα παιδιά δεν ζουν πολύ καθώς βιάζονται να ξαναγυρίσουν στο “βασίλειο των σκιών”».

      Επίσης, δεν παρίσταται συνήθως σε θυσίες, αλλά μπορεί να του ζητηθεί να αναλάβει το «πνευματικό» της μέρος, δηλαδή να απαγγείλει προσευχές και ψαλμούς, ή να συνοδεύσει την ψυχή του εξιλαστήριου θύματος.

      Μπορεί επίσης να εκτελέσει την λειτουργία του αγγελιοφόρου ανάμεσα σε θεούς και ανθρώπους με σκοπό την μεταφορά ποικίλλων σε περιεχόμενο μηνυμάτων ανάμεσά τους ή να εξασκήσει την μαντική τέχνη με μαντικά κόκαλα ή μία σαμανική παράσταση.

      Άλλη ικανότητα του σαμάνου, που δεν αφορά όμως το καθαρό σαμανικό τυπικό, έχει να κάνει με το κυνήγι. Μπορεί με εκστατικό τρόπο να προβλέψει τον καιρό, να ανακαλύψει που κρύβεται το θήραμα («βλέποντας από μακριά»), ακόμα και να επιτύχει την ανεύρεση ανθρώπων ή ζώων που έχουν χαθεί ή αντικειμένων που έχουν απολεσθεί.

      Τέλος, η μαγική άμυνα ή η πρόκληση κακού σε κάποιον άνθρωπο εμπίπτει στις ικανότητες του σαμάνου. Έτσι, οι σαμάνοι διαχωρίζονται, αυστηρά εξειδικευμένα, σε μαύρους, άσπρους και ασπρόμαυρους, ανάλογα με το αν κατεβαίνουν στον κάτω κόσμο ή ανεβαίνουν στον ουρανό.

δ) Σαμανισμός και ψυχοπαθολογία

      Η προσωπικότητα του σαμάνου, ο ρόλος του, η μοναδικότητα της ύπαρξής του, οι εκκεντρικότητες και τα κατορθώματά του, οι ιδιαίτερες εκδηλώσεις των ικανοτήτων του και γενικότερα «οι ανωμαλίες» του χαρακτήρα του και των χαρισμάτων του, έχουν  εγείρει, μεταξύ των ανθρωπολόγων, την υπόνοια ότι και ο ίδιος είναι άρρωστος. Οι Krivoshapin, V.G. Bogoraz, Μ.Α. Czaplicka, A. Kroeber, Ralph Linton και W. La Barre, υποστήριξαν την ύπαρξη ψυχοπαθολογίας στην προσωπικότητα του σαμάνου. Ο Ake Ohlmarks έφτασε στο σημείο να διαχωρίζει τον αρκτικό από τον υπο-αρκτικό σαμανισμό ανάλογα με τον βαθμό της «διανοητικής διαταραχής» που διαπίστωνε. Κατ’ αυτόν, αρχικά ο σαμανισμός ήταν αρκτικό μόνο φαινόμενο, οφειλόμενο στις επιδράσεις του πολικού περιβάλλοντος και στην επισφαλή, όπως θεωρούσε, κατάσταση των νεύρων των κατοίκων των περιοχών αυτών. Ως συν-αιτιοπαθογενετικούς ή προνοσηρούς παράγοντες απέδιδε ευθύνη στην έλλειψη βιταμινών, το υπερβολικό ψύχος, τις μακριές νύχτες ή την μοναξιά και την μονοτονία των αρκτικών εκτάσεων. Κλινική εκδήλωση τους ήταν η σαμανική έκσταση («meryak») ή διανοητικές ασθένειες. Επομένως, η μόνη διαφορά ανάμεσα σε έναν επιληπτικό και έναν σαμάνο θα ήταν η υπό τον βουλητικό έλεγχο εμφάνιση της κρίσης του πρώτου. Άρα, στις μοναδικές περιοχές όπου θα μπορούσε κανείς να μιλήσει για μεγάλο σαμανισμό (τελετή που καταλήγει σε καταληψία και άνοδος στον ουρανό ή κάθοδος στον κάτω κόσμο) ήταν οι αρκτικές. Προχωρώντας ακόμη παραπέρα τις σκέψεις αυτές, ο Ake Ohlmarks θεωρεί ότι ο σαμάνος στις υποαρκτικές περιοχές, επειδή δεν υπόκειται στην προαναφερόμενη καταπίεση, δεν μπορεί να φτάσει σε έκσταση αυθόρμητα και για αυτόν τον λόγο αναγκάζεται να χρησιμοποιεί ναρκωτικά ή να μιμείται και να εξιστορεί με δραματικό τρόπο τα τεκταινόμενα κατά τη διάρκεια του υποτιθέμενου ταξιδιού του. Τέλος, βεβαιώνει ότι «πουθενά στον κόσμο οι ψυχικές αρρώστιες δεν είναι τόσο έντονες και γενικευμένες όσο στην Αρκτική», αναφέρει τη φράση του ρώσου εθνολόγου D. Zelenin: «Στον Βορρά οι ψυχώσεις αυτές ήταν πολύ πιο διαδεδομένες από ό,τι αλλού».

      Ο G. A. Wilken, αρκετά νωρίτερα, υποστήριζε ότι στον Ινδονησιακό σαμανισμό υπήρχε μία πραγματική αρρώστια και μόνο αργότερα άρχισαν να μιμούνται δραματικά την αυθεντική σαμανική καταληψία. Ο Ε. Μ. Loeb υποστήριζε ότι ο σαμάνος των Αβοριγίνων Niue της Νέας Ζηλανδίας είναι επιληπτικός ή εξαιρετικά νευρικός και προέρχεται από οικογένειες με κληρονομικό ιστορικό νευρικής αστάθειας.

      O R. P. Housse υποστήριζε ότι οι υποψήφιοι σαμάνοι των Αραουκανών της Χιλής «είναι πάντα φιλάσθενοι ή ευαίσθητοι με αδύνατη καρδιά, κατεστραμμένο στομάχι, επιρρεπείς σε ιλίγγους. Ισχυρίζονται πως το θείο κάλεσμα είναι γι’ αυτούς ακαταμάχητο και ένας πρόωρος θάνατος θα τιμωρούσε αναπόφευκτα την αντίστασή τους και την αποστασία τους». Στους Χιβάρος (στην Κεντρική-Νότια Αμερική), ο μελλοντικός σαμάνος δεν είναι παρά ένα πλάσμα συγκρατημένο και σιωπηλό και πολλές φορές με προδιάθεση προς τον διαλογισμό και τον ασκητισμό.

      Ο P. Radin υπογραμμίζει την επιληπτική ή υστερική δομή των περισσότερων «γιατρών» που αναφέρει, προς υποστήριξη της θέσης του σχετικά με τη ψυχοπαθολογική καταγωγή της τάξης των μάγων και των ιερέων. Και, συνάδοντας με τους Ohlmarks, Layard και Wilken, αναφέρει: «Αυτό που στην αρχή οφειλόταν σε ψυχικές ανάγκες, έγινε ένας προδιαγραμμένος και μηχανικός τύπος προς χρήση όλων όσων επιθυμούσαν να γίνουν ιερείς ή να έρθουν σε επαφή με το υπερφυσικό».

      Από τα προαναφερόμενα προκύπτει η θεώρηση του διανοητικά αρρώστου ως ενός αποτυχημένου μυστικιστή ή, ακόμα καλύτερα, ως ενός μυστικιστή-μίμου. Η εμπειρία του στερείται θρησκευτικού περιεχομένου ακόμα κι αν επιφανειακά μοιάζει με θρησκευτική εμπειρία. Αυτό όμως, βάσει της επαγωγικής ιδιότητας, θα οδηγούσε στο εμφανώς λανθασμένο συμπέρασμα ότι κάθε άρρωστος είναι και σαμάνος, όπως κάθε σαμάνος είναι και άρρωστος. Επίσης, ένα από τα στοιχεία κατά της θεωρίας της αρκτικής – υποαρκτικής υστερίας – σαμανισμού, είναι και το γεγονός ότι παρόμοια «ψυχοπαθολογικά» φαινόμενα καταγράφονται σε πολλά διαφορετικά πλάτη και μήκη της Γης.

      Υπέρ της βάσιμης αμφισβήτησης της ψυχοπαθολογικής συνιστώσας του ρόλου του σαμάνου τάσσονται πολλοί διάσημοι συγγραφείς, όπως ο M. E. Opler, E. H Acker-necht, M. Eliade, M. Bouteilller, H. Hoffmann. Όλα όσα θα καταδειχθούν στην συνέχεια, από διάφορες έρευνες, παρατηρήσεις και αναλύσεις των σχέσεων του σαμάνου με την αρχαϊκή ή μαγικο-ανιμιστική κοινωνία που εκπροσωπεί, καθιστούν μάλλον άκυρη την υπόθεση ότι ο σαμάνος είναι άρρωστος ή τουλάχιστον αποδεικνύουν ότι αυτή η σχέση δεν είναι υποχρεωτική και αμφιμονοσήμαντη.

      Αντιθέτως, ο σαμάνος φαίνεται ότι δεν είναι ψυχασθενής από το γεγονός ότι οι «κανόνες», στους οποίους υπακούει, βαίνουν παράλληλα προς την παράδοση-λαογραφία και τις πεποιθήσεις της φυλής στην οποία ανήκει, από τις οποίες δεν παρεκκλίνει στο ελάχιστο. Είναι λοιπόν αυτό που θα ονόμαζε κανείς «λειτουργικός μέσα στο κοινωνικό σύνολο αναφοράς του».

      «Αρρώστιες» εμφανίζονται σχεδόν πάντα σε σχέση με την κλήση των «θεραπευτών». Υπάρχει και εδώ ένα επαναλαμβανόμενο πρότυπο σύμφωνα με το οποίο ο μελλοντικός θεραπευτής προσβάλλεται πάνω σε ένα ζωτικό επίπεδο (σαν τον άρρωστο), που τον βοηθά όμως να συνειδητοποιήσει τα βασικά δεδομένα της ανθρώπινης ύπαρξης, όπως τη μοναξιά, την προσωρινότητα, την εχθρότητα του περιβάλλοντος κόσμου. Και επιπλέον ο σαμάνος δεν είναι απλά «ένας άρρωστος», αλλά ένας άρρωστος που θεραπεύτηκε από μόνος του. Πολλές φορές, όπως προκύπτει από διάφορες αφηγήσεις, όταν η κλήση του σαμάνου αποκαλύπτεται μέσω μιας αρρώστιας, τότε η μύηση του υποψήφιου ισοδυναμεί με μια θεραπεία. Σύμφωνα με τον W. Sieroszewski, ένας πολύ γνωστός Γιακούτης σαμάνος, ονόματι Τούσπουτ, ενώ ήταν άρρωστος για είκοσι χρόνια, άρχισε να τραγουδάει και ένιωσε καλύτερα. Όταν ο Sieroszewski τον συνάντησε, ήταν εξήντα χρονών και παρουσίαζε μια ακούραστη ενεργητικότητα. Αισθανόταν την ανάγκη να σαμανίζει. Αν έμενε καιρό χωρίς να το κάνει δεν ένιωθε καλά.

      Ο L. Sternberg αναφέρει τη διήγηση ενός σαμάνου: «οι γέροι λένε πως εδώ και μερικές γενιές τρεις μεγάλοι σαμάνοι ήταν μέλη της οικογένειάς μου. Δεν γνωρίζουμε να υπάρχουν σαμάνοι μεταξύ των πιο κοντινών μου προγόνων. Οι γονείς μου είχαν εξαιρετική υγεία. Είμαι 40 ετών. Είμαι παντρεμένος και δεν έχω παιδιά. Μέχρι τα 20 μου ήμουν πολύ καλά. Έπειτα έπεσα άρρωστος, το κορμί μου με πονούσε, είχα φοβερούς πονοκεφάλους. Οι σαμάνοι προσπάθησαν να με γιατρέψουν χωρίς να το κατορθώσουν. Όταν άρχισα να σαμανίζω ο ίδιος, η κατάστασή μου βελτιώθηκε. Έγινα σαμάνος εδώ και δέκα χρόνια, αλλά στην αρχή δεν εξασκούσα το σαμανισμό παρά μόνο επάνω μου, μόνο πριν τρία χρόνια επιχείρησα να θεραπεύσω τους άλλους. Το επάγγελμα του σαμάνου είναι πολύ – πολύ κουραστικό».

      Ο Sternberg παρατηρεί πως η επιλογή του σαμάνου εκδηλώνεται με μια αρρώστια αρκετά σοβαρή που συμπίπτει συνήθως με τη σεξουαλική ωριμότητα. Αλλά ο μελλοντικός σαμάνος θεραπεύεται τελικά με την ίδια τη βοήθεια των πνευμάτων που θα γίνουν αργότερα τα προστατευτικά ή βοηθητικά πνεύματά του. Μία εξήγηση που προβάλλεται είναι ότι μερικές φορές πρόκειται για προγόνους που επιθυμούν να μεταβιβάσουν τα βοηθητικά πνεύματα που έμειναν διαθέσιμα μετά τον δικό τους θάνατο. Πρόκειται λοιπόν για ένα είδος κληρονομικής μεταβίβασης.

      Εάν ψάξουμε και για άλλα παραδείγματα που να επιβεβαιώνουν τις προαναφερόμενες απόψεις, θα δούμε ότι ο εσκιμώος ή ο ινδονήσιος σαμάνος δεν οφείλει τη δύναμή του και το κύρος του στο γεγονός ότι υπόκειται σε κρίσεις επιληψίας, αλλά στο ότι μπορεί να τις δαμάζει.

      Ο Karjalainen συγκέντρωσε διάφορες πληροφορίες σύμφωνα με τις οποίες ο Βογούλος σαμάνος (Βόρεια Σιβηρία) είναι έξυπνος, γυμνασμένος και γεμάτος ενεργητικότητα. Εν όψει της μελλοντικής του δουλειάς, ο νέος σαμάνος προετοιμάζεται, προσπαθώντας να δυναμώσει το σώμα του και να τελειοποιήσει τις πνευματικές του ικανότητες. Τα χαρακτηριστικά του τέλειου σαμάνου για τους Γιακούτες είναι η σοβαρότητα, η διακριτικότητα, η ικανότητα να ξέρει να πείθει το περιβάλλον του. Ενώ αυτά που πρέπει να αποφεύγει είναι η υπεροψία, η υπερηφάνεια ή ο παραλογισμός. Η αντιμεταβίβαση στους άλλους ενός αισθήματος εσωτερικής δύναμης, που έχει όμως επίγνωση της ισχύος της, από μέρους του σαμάνου, αλλά και η συνολική του εικόνα απομακρύνει αρκετά από τον ανήμπορο, άρρωστο, επιληπτικό, εικόνα που θα του αποδιδόταν εάν ίσχυε η θέση αυτή της αμοιβαίας συνεπαγωγής μεταξύ αρρώστιας και σαμανισμού.

      Ας δούμε και το θέμα του αυτοελέγχου των σαμάνων. Ο σαμάνος εκτελεί τον τελετουργικό του χορό, όντας σε έκσταση και φορώντας ένα κοστούμι το βάρος του οποίου μπορεί να κυμαίνεται από 15 έως 30 κιλά (λόγω των διακοσμητικών και των φυλακτών). Παρ’ όλα αυτά καταφέρνει και εκτελεί το απαιτούμενο τελετουργικό χωρίς να πέσει κάτω ή να χτυπήσει κατά λάθος κάποιον παρευρισκόμενο. Επίσης, καταφέρνει και βρίσκει όλα τα αντικείμενα που χρειάζεται και όλα αυτά σε απόλυτο σκοτάδι, μέσα σε μία πολύ στενή σκηνή (στην περίπτωση των βορειοασιατών). Η νευρική συγκρότηση, αλλά και η διανοητική κατάσταση που απαιτείται για την επίτευξη παρόμοιων εγχειρημάτων, είναι μάλλον θαυμαστή. Κατά την ανασκόπηση της βιβλιογραφίας παρατηρείται ότι γενικά ο σιβηρός και ο βορειοασιάτης σαμάνος δεν εμφανίζουν σημεία διανοητικής διάλυσης. Η μνήμη του και η ικανότητά του στον αυτοέλεγχο είναι φανερά ανώτερες από το μέσο όρο.

      Κατά τον Κάι Ντόνερ, «μπορούμε να υποστηρίξουμε για τους Σαμογέτες, τους Οστιάκους και για μερικές άλλες φυλές ότι ο σαμάνος είναι συνήθως υγιής και διανοητικώς συχνά ανώτερος από το περιβάλλον του». Ένα άλλο στοιχείο που αποδυναμώνει τον μύθο της «διανοητικής αστάθειας και διάλυσης» είναι ότι στους Μπουριά (Βόρεια Σιβηρία), οι σαμάνοι είναι επιφορτισμένοι και με την φύλαξη της πλούσιας προφορικής επικής φιλολογίας τους. Επίσης, εάν λάβουμε υπόψη ότι το βασικό λεξιλόγιο ενός κοινού Γιακούτη περιλαμβάνει 4.000 λέξεις, ενώ το ποιητικό λεξιλόγιο ενός Γιακούτη σαμάνου περιλαμβάνει 12.000 λέξεις, απομακρυνόμαστε από τον προαναφερόμενο μύθο.

      Άλλα στοιχεία που συνηγορούν στα παραπάνω συμπεράσματα είναι ότι στους σαμάνους του Αμαζονίου καμιά ανωμαλία, φυσικό ή φυσιολογικό χαρακτηριστικό δεν φαίνεται να διαλέχτηκε σαν σύμπτωμα μιας ειδικής προδιάθεσης στην άσκηση του σαμανισμού. Στους Wintu (φυλή Ινδιάνων της Καλιφόρνιας), η μετάδοση και η τελειοποίηση της θρησκευτικής σκέψης είναι στα χέρια των σαμάνων. Από τις παρατηρήσεις των φυλών του Σουδάν από τον Nadel προκύπτει ότι «δεν υπάρχει σαμάνος που να μην είναι στην καθημερινή του ζωή, ένα “φυσιολογικό” άτομο, που να είναι νευρασθενικός ή παρανοϊκός: αν ήταν θα τον κατέτασσαν στους τρελούς, δεν θα τον σέβονταν σαν ιερέα. Τελικά, ο σαμανισμός δεν μπορεί να εξισωθεί με κάποια ανωμαλία εκδηλωμένη ή λανθάνουσα. Δεν θυμάμαι ούτε έναν σαμάνο που η επαγγελματική υστερία να τον οδήγησε σε σοβαρή διανοητική σύγχυση». Επίσης, σύμφωνα με τον A. R Elkin, «στην Αυστραλία τα πράγματα είναι ακόμα πιο ξεκάθαρα: οι γιατροί πρέπει να είναι τελείως υγιείς και φυσιολογικοί και έτσι είναι ως επί το πλείστον».

      Εδώ κρίνεται πλέον σκόπιμο να παρατεθούν όσα εξαιρετικά αναφέρει ο M. Eliade στο βιβλίο του για τον σαμανισμό: «Και πρέπει να λάβουμε υπόψη μας το γεγονός ότι η καθαυτό μύηση δεν περιλαμβάνει μόνο μια εκστατική εμπειρία, αλλά και μια θεωρητική και πρακτική εκπαίδευση πολύ περίπλοκη για να είναι προσιτή σ’ έναν άρρωστο. Είτε υπόκεινται είτε όχι σε πραγματικές κρίσεις επιληψίας ή υστερίας, οι σαμάνοι, οι μάγοι, οι γιατροί γενικά δεν μπορούν να θεωρηθούν σαν απλοί άρρωστοι: η ψυχοπαθολογική τους εμπειρία έχει θεωρητικό περιεχόμενο. Γιατί, αν θεραπεύτηκαν οι ίδιοι και ξέρουν να θεραπεύουν και τους άλλους, είναι, μεταξύ άλλων, γιατί γνωρίζουν το μηχανισμό – ή ακόμη καλύτερα, τη θεωρία της αρρώστιας».

      Όλα αυτά οδηγούν στο συμπέρασμα ότι αν και κάπου στις απαρχές του, ο σαμάνος μάλλον εμφανίζει κάποιου είδους «ασθένεια», εντούτοις καταφέρνει να την ξεπερνά από μόνος του. Τα έργα του και οι θαυμαστές του ικανότητες τον διαχωρίζουν από τον ρόλο του ασθενή, που είναι ο στόχος των θεραπευτικών του προσπαθειών.

ε) Η παρακμή των σαμάνων

      Από την ανασκόπηση της ανά χείρας βιβλιογραφίας, προκύπτει μια διάχυτη αίσθηση ότι ο σαμανισμός βρίσκεται σήμερα στο στάδιο της παρακμής, καθώς στις περιοχές αυτές διαπιστώνεται μία «μείωση», μία «κατάντια» στα διάφορα στάδια της εκπαίδευσης, της μύησης, των λειτουργιών, αλλά και των ικανοτήτων του σαμάνου.

      Διακρίνεται το μεγαλείο της μύησης των παλαιών και η μετέπειτα παρακμή τους. Επαναλαμβανόμενο στοιχείο, σε πολλούς πολιτισμούς, είναι ο μύθος μίας αρχέγονης εποχής όπου η επικοινωνία ανάμεσα στον σαμάνο και τους θεούς χαρακτηριζόταν από αμεσότητα και ευκολία. Κατόπιν ήρθε η αμφισβήτηση («υπεροψία ή ανταρσία») ή ενός ορισμένου γεγονότος ή τελετουργικού λάθους, από μέρους των πρώτων σαμάνων, ανακλήθηκαν τα προνόμια της άμεσης εισόδου στην «άυλη πραγματικότητα» και έτσι οι σαμάνοι πλέον αναγκάζονται να προσεγγίζουν αυτό το στάδιο μόνο μέσω της έκστασης. Έχουμε λοιπόν τον μύθο μίας «πτώσης» που ως συνέπεια έχει την ανάγκη για εφαρμογή των σύγχρονων σαμανικών πρακτικών, όπου ο σαμάνος είναι αδιαμφισβήτητα ένα προνομιούχο ον, το οποίο καταφέρνει να επαναφέρει τον εαυτό του, έστω και για λίγο, σε μία παραδεισιακή κατάσταση μίας χαμένης στην ομίχλη του χρόνου εποχής.

      Στην λαογραφία των Καρίμπ, διασώζονται στοιχεία σύμφωνα με τα οποία οι παλαιοί σαμάνοι είχαν εκπληκτικές δυνατότητες: μπορούσαν να ανασταίνουν τους νεκρούς ή να βλέπουν τα πνεύματα με τα «γήινά τους μάτια». Αλλά κάποια φορά, μετά την ουράνια άνοδο, ένας «pouzé» απείλησε τον θεό και τότε εκείνος αρπάζοντας ένα σπαθί απώθησε τον ασεβή, επιτρέποντας πλέον την άνοδο στον ουρανό, μόνο μέσω εκστατικών πρακτικών.

      Οι αυστραλοί «ιατροί» ασχολούνται κυρίως με την προσωρινή αποκατάσταση της επικοινωνίας μεταξύ Ουρανού και Γης, μέσω μίας «ουράνιας γέφυρας» η οποία κάποτε ήταν προσιτή σε όλους τους θνητούς. Παρόμοιο μοτίβο συναντιέται και στη φυλή Τοράτζα (νησί Sulawesi που ανήκει στην Ινδονησία), όπου υπάρχει ο μύθος της κληματίδας που κάποτε ένωνε την Γη με τον Ουρανό και τότε η επικοινωνία μεταξύ θνητών και θεών ήταν εύκολη.

      Στους λαούς των Αλτάϊ, υπάρχει ο μύθος ότι στους παλαιούς καιρούς ο καθένας ήταν ικανός να μεταμορφωθεί στο αρχέγονο ζώο από το οποίο καταγόταν η φυλή του. Ενώ σήμερα τέτοιες στενές σχέσεις με τους μυθικούς προγόνους επιτυγχάνονται μόνο από τους σαμάνους, μέσω των μυστικών σχέσεων που έχουν με το «εμψυχωμένο» δέρμα του τυμπάνου τους. Έτσι, μέσω αυτού, ο σαμάνος πετυχαίνει να καταλύει τα δεσμά του χωροχρόνου και να επανακτά την αναφερόμενη στους μύθους αρχική συνθήκη. Όσον αφορά στο «μαγικό πέταγμα», υπάρχει ο θρύλος ότι «υπήρχαν πριν λίγο καιρό σαμάνοι που πετούσαν στον Ουρανό και οι παρόντες έβλεπαν ένα ζώο να πλέει στον ουρανό, ακολουθούμενο από ένα σαμανικό ταμπούρλο». Αλλά αυτό δεν γίνεται πια.

      Στους Κοριάκ, συναντάται επίσης αυτή η περιώνυμη διακοπή της επικοινωνίας μεταξύ γήινου και θεϊκού στοιχείου. Κάποιοι σαμάνοι που έχουν απομείνει στην περιοχή είναι σαφώς υποδεέστερου υπόβαθρου από αυτούς που συναντώνται σε άλλες περιοχές της Βορειοανατολικής Ασίας, καθώς, σύμφωνα με ορισμένους μελετητές, μάλλον μιμούνται και μάλιστα με αδέξιο τρόπο τις σαμανικές πρακτικές ή, ενώ ανακοινώνουν κάποιες τεχνικές, τελικά δεν τις εφαρμόζουν (γιατί ίσως περιλαμβάνουν σωματικό πόνο). Είναι συνήθης πρακτική πια στους Κοριάκ ότι πλέον δεν χρειάζεται να διαθέτουν και να χρησιμοποιούν ειδικό τύμπανο και ενδυμασία. Κάθε οικογένεια διαθέτει ένα τύμπανο με σκοπό την εξάσκηση αυτού που αργότερα απεκλήθη «σπιτικός ή οικογενειακός» σαμανισμός, κατά τον οποίο αμύητοι άνθρωποι προσπαθούν να μιμηθούν τις εκστατικές εμπειρίες ορισμένων άλλων προνομιούχων ατόμων, με την ευκαιρία των οικιακών τους τυπικών. Οι Τσούκτσοι επίσης εμφανίζουν συχνά το φαινόμενο της αποτυχημένης μίμησης σαμανικών παραστάσεων, κατά το οποίο οι αμύητοι προσπαθούν να επιτύχουν την σαμανική έκσταση, εμφανίζοντας μόνο τα εξωτερικά γνωρίσματα του «τρόμου» (έκστασης) του σαμάνου. Δεν πρόκειται όμως παρά για ένα κακέκτυπο του αυθεντικού.

      Οι Τουνγκούζ συγκρίνουν (και μάλλον επικρίνουν) τους τωρινούς σαμάνους που σε ορισμένες περιοχές δεν επιχειρούν πλέον την κάθοδο στον κάτω κόσμο λόγω της επικινδυνότητάς της.

      Σε άλλες περιοχές, όπως π.χ. στην Λαπωνία, ο σαμανισμός έχει εξαφανιστεί από τον 18^ο αιώνα και δεν ασκείται πουθενά. Για αυτό ίσως θα μπορούσε να ενοχοποιηθεί η επιρροή των δυτικών προτύπων και της θρησκείας, τον δυτικό πολιτισμό γενικότερα.

      Ορισμένοι σαμάνοι μιμούνται την έκσταση (τον λεγόμενο σαμανικό τρόμο), με σκοπό να εκτελέσουν τις λειτουργίες που αναμένεται από αυτούς, ενώ σε κάποιες περιοχές της Γης, ο σαμάνος καλύπτεται με ένα ύφασμα κατά την υποτιθέμενη έκσταση, για να αποκρύπτεται από τα μάτια των «πιστών» η πιθανώς ψεύτικη κατοχή του από πνεύματα.

      Παλαιότερα, στους Μάτσου, υπήρχε η τελετή της δημόσιας μύησης των σαμάνων η οποία περιλάμβανε τη βάδιση πάνω σε αναμμένα κάρβουνα, υπό την έννοια ότι όταν ο υποψήφιος όντως κατείχε τα πνεύματα που ήταν αναγκαία για την δοκιμασία αυτή, τότε μπορούσε να το πράξει χωρίς να καεί. Η τελετή αυτή όμως γίνεται πλέον σπάνια.

      Η κατασκευή της σαμανικής ενδυμασίας υποβιβάζεται με το πέρασμα του χρόνου. Άλλοτε ο σαμάνος του Γενισσέϋ (Κεντρική Σιβηρία), όφειλε να σκοτώσει ο ίδιος τον τάρανδο από το δέρμα του οποίου θα κατασκεύαζε την φορεσιά του, ενώ σήμερα αρκείται στην αγορά του.

      Ακόμη, όλο και συχνότερα παρατηρείται πλέον το φαινόμενο ότι ο σαμάνος αδυνατεί να φτάσει στην έκσταση εάν δεν καπνίσει ή δεν κάνει χρήση παραισθησιογόνων ουσιών ή αλκοόλ. Δηλαδή ο σαμάνος εξασκείται, αλλά και αρκείται σε έναν ψευδο-τρόμο και σε διάφορα φακιρικά κατορθώματα και «παραψυχολογικά» φαινόμενα με σκοπό τον εντυπωσιασμό. Παρακλάδι των τελευταίων που αναφέρονται και η ενίοτε «κατά παραγγελία» εμφάνιση του σαμανικού τρόμου, κατά την οποία η έκσταση δεν λαμβάνει χώρα εάν ο ασθενής δεν είναι αρκετά πλούσιος ώστε να την πληρώσει.

Επίλογος

Όπως διαφαίνεται, ο σαμανισμός ασκείται από τους σαμάνους σε παγκόσμιο επίπεδο, σε εντυπωσιακό αριθμό περιοχών των οποίων το εύρος καλύπτει πολλούς μεσημβρινούς και παραλλήλους της οικουμένης. Αποτελεί μέρος της καθημερινής ζωής κάποιων ανθρώπων εδώ και αναρίθμητες γενεές. Έχει κομμάτια τα οποία θα μπορούσε να αποκαλέσει κανείς «θρησκεία», άλλα κομμάτια που αποτελούν «παράδοση», άλλα που αποτελούν ιατρική και θεραπευτική και, τέλος, άλλα που αφορούν τη σφαίρα του υπερφυσικού. Όλα αυτά σε ένα αμάλγαμα που μπαίνει κάτω από τον συγκεντρωτικό όρο «σαμανισμός».

      Οι σαμάνοι είναι απίστευτα πιο πολυσύνθετοι από αυτό που νομίζει κανείς και ταυτόχρονα πολύ λιγότερο «εμπειρικοί», από την άποψη της γνωστής καρικατούρας των εμπειρικών-πρακτικών θεραπευτών. Τα ερείσματα, που απαιτούνται για την τεκμηρίωση των τεχνικών τους, αντλούνται από πολύ συγκεκριμένες και από αιώνων εφαρμοζόμενες τακτικές. Είναι απίστευτη η πολυπλοκότητα των τελετουργικών τους, η λεπτομέρεια στις διηγήσεις και ακόμη και στην ενδυμασία τους, ο πλούτος των μυθολογικών – «πραγματικών» δεδομένων τους. Ασχολούνται με τον ασθενή τους όπως και οι ιατροί των μοντέρνων κοινωνιών. Αποσκοπούν στην θεραπεία, χρησιμοποιώντας τη γνώση που είτε διδάχτηκαν είτε τους δόθηκε ως θείο χάρισμα, υπακούοντας στους επίσης θεόσταλτους κανόνες ηθικής και δεοντολογίας. Αν και δεν διαθέτουν την επονομαζόμενη state of the art τεχνολογία που χρησιμοποιείται στην σύγχρονη εποχή ή, καλύτερα, δεν διαθέτουν καθόλου τεχνολογία, εφαρμόζουν τις δικές τους θεραπείες, στις οποίες έχουν εξειδικευθεί και μάλιστα με σχετικά καλά αποτελέσματα, όπως διατείνονται. Αν μη τι άλλο βέβαια, πετυχαίνουν αδιαμφισβήτητα αυτό που η σύγχρονη Ιατρική προσπαθεί να εφαρμόσει με μάλλον κατώτερα από τους σαμάνους αποτελέσματα: την εφαρμογή της θεραπείας σε οποιαδήποτε ασθένεια, σύμφωνα με το εκάστοτε οικείο τους βιο – ψυχο – κοινωνικό μοντέλο.

      Αν και είναι πολύ μακριά από τον 20^ο αιώνα της τεχνολογίας, της πληροφορίας, της μόλυνσης του περιβάλλοντος και των εξοντωτικών ρυθμών, δεν παύουν να ζουν μέσα σε αυτόν ή μάλλον παράλληλα με αυτόν, σαν να υπάρχουν δύο παράλληλα σύμπαντα. Στο δικό τους, οι άνθρωποι είναι πολύ πιο κοντά στην φύση, την οποία δεν καταστρέφουν και τους νόμους της οποίας σέβονται και διαφυλάττουν. Δεν αναζητούν τα όριά τους, με ό,τι αυτό συνεπάγεται. Είναι πιο κοντά στις ρίζες τους. Τώρα, πιο από τα δύο σύμπαντα θα μπορούσε να θεωρηθεί αντικειμενικά πιο προοδευμένο, αυτό επαφίεται στην κρίση του αναγνώστη.

      Από όσα προαναφέρθηκαν φαίνεται ότι ο σαμάνος συμπύκνωνε στο πρόσωπο του το σύνολο των γνώσεων, των παραδόσεων και της κοσμοαντίληψης, ενός κλειστού φυλετικού συνόλου και το διαιώνιζε μέσω της προφορικής παράδοσης. Σήμερα, στον βαθμό που αυτά τα φυλετικά σύνολα έρχονται σε επαφή με σύγχρονες αντιλήψεις και την σύγχρονη τεχνολογία, αυτές οι λειτουργίες του σαμάνου παρακμάζουν σταδιακά ή διασπώνται και πάλι σταδιακά, σε λειτουργίες που εξασφαλίζονται από διαφορετικά άτομα, π.χ. οι χριστιανοί ή μουσουλμάνοι ιερείς, κοντά σε αυτές τις κοινότητες αναλαμβάνουν κάποιες από αυτές τις λειτουργίες, ενώ οι πρακτικοί θεραπευτές κάποιες άλλες. Το αποτέλεσμα είναι η αφομοίωση της εθνικοθρησκευτικής παράδοσης του πληθυσμού από την επίσημη θρησκεία του κράτους και από την σύγχρονη πλέον επιστήμη, οι οποίες και ενσωματώνουν το αρχαίο παρελθόν στο σύγχρονο παρόν και προβάλλονται στο μάλλον απροσδιόριστο μέλλον.

      Αλλά και ο σύγχρονος δυτικός κόσμος μας δεν μένει ανεπηρέαστος από τον σαμανισμό, με την έννοια ότι ο σαμανισμός δεν ασκείται μόνο σε κάποιες απομακρυσμένες, διάσπαρτες και τεχνολογικά καθυστερημένες περιοχές του πλανήτη. Υπάρχει και μέσα στις πολυάνθρωπες πόλεις μας, όπου παρατηρείται σε μεγάλη πλέον κλίμακα το φαινόμενο της πολυπολιτισμικής σύνθεσης της κοινωνίας. Έτσι, μέσα από το φαινόμενο της μετανάστευσης, διάφορες εθνικές παραδόσεις μεταφέρουν κάποια από τα στοιχεία τους, τα οποία και ενσωματώνονται σε ένα νέο μίγμα, που είναι λίγο πιο διαφορετικό από το αρχικό. Στο πλαίσιο αυτό, οι αφρικανοί μετανάστες, για παράδειγμα, φέρνουν μαζί τους συνήθειες που είναι πιο κοντά στον σαμανισμό. Κάποιοι θεραπευτές, όπως οι καλούμενοι Proff Cisse ή οι Grand Marabout, έχουν μεταναστεύσει και αυτοί. Και δεν γίνονται, πλέον, γνωστοί χάρη στις πολύ ιδιαίτερες δυνάμεις και επιτυχίες τους. Έχουν γραφεία, στα οποία και επιτελούν το έργο τους. Χρησιμοποιούν πια τη σύγχρονη τεχνολογία. Διαφημίζονται στην τηλεόραση, το διαδίκτυο και σε έντυπα, μέσα από τα οποία υπόσχονται την βοήθειά τους ανεξαρτήτως από την φύση του προβλήματος που μας ταλαιπωρεί. Διατείνονται ότι γνωρίζουν τρόπους να βοηθήσουν τους ερωτευμένους ή να κάνουν ανθρώπους άγνωστους μεταξύ τους να ερωτευτούν. Προστατεύουν από τα ατυχήματα, ενώ υπόσχονται επιτυχία σε οποιουδήποτε είδους εξετάσεις και καλή τύχη σε όσους τους επισκέπτονται. Χορηγούν «πανίσχυρα» φυλακτά για προστασία και «θεραπεύουν» την ανδρική ανικανότητα. Δίνουν συμβουλές για επαγγελματική επιτυχία. Και εγγυώνται το αποτέλεσμα μέσα σε π.χ. 7 ημέρες, ενώ η πληρωμή τους γίνεται μετά το αποτέλεσμα.

      Τέλος, δεν πρέπει να ξεχνάμε την δύναμη που μπορεί να έχει η αυθυποβολή. Την χρησιμοποιούμε και εμείς στην σύγχρονη ιατρική μας. Την εφαρμόζουμε με την χρήση της άσπρης ιατρικής ποδιάς στην θέα της οποίας ο ασθενής αισθάνεται κάπως καλύτερα, πιο ασφαλής, πιο καθησυχασμένος. Την εφαρμόζουμε με την χορήγηση φαρμάκων. Έχει αποδειχτεί, ότι εάν πεισθεί ο ασθενής ότι ένα φάρμακο έχει την α ή β δράση, η χορήγησή του έχει αποτελεσματικότητα σε άλλοτε άλλο ποσοστό, ακόμη και εάν το χορηγηθέν φάρμακο αποτελείται από φαρμακευτικά αδρανείς ουσίες. Έτσι, αν συνεχίσουμε την σκέψη αυτή, το φάρμακο, ακόμη και εάν αποτελείται από την συγκεκριμένη χημική ουσία που έχει ένδειξη για την α ή β κατάσταση, εκτός από την δράση της ουσίας, εμφανίζει και την δράση που οφείλεται στην πεποίθηση του ασθενή ότι το φάρμακο θα του κάνει καλό. Είναι το γνωστό μας φαινόμενο placebo. Καθίσταται λοιπόν σαφές ότι υπάρχουν ομοιότητες ανάμεσα στον σαμάνο και τον σύγχρονο ιατρό-θεραπευτή. Και οι δύο φοράνε στολές, χρησιμοποιούν την αυθυποβολή, δίνουν φάρμακα και θεραπευτικές οδηγίες. Αμφότεροι αποσκοπούν στην βελτίωση της κατάστασης του ασθενή και αμείβονται από τον ασθενή. Τα κίνητρα και των δύο είναι τις πλείστες όσες φορές αγαθά. Και το σίγουρο είναι ότι και οι δύο κρίνονται εκ του αποτελέσματος.

      Η απόρριψη οποιασδήποτε πρακτικής ή διαδικασίας με απλό γνώμονα την προκατάληψη δεν είναι σωστή. Η επιστημονικότητα μίας άποψης τεκμηριώνεται, αποδεικνύεται, παρουσιάζεται και μετά κρίνεται η αποδοχή ή η απόρριψή της. Στο πλαίσιο αυτό λοιπόν, όσο ξένο και αν μας φαίνεται στην ελληνική και όχι μόνο πραγματικότητα, ο σαμανισμός υπάρχει και θα συνεχίσει να υπάρχει. Ας τον μελετήσουμε λοιπόν σε μεγαλύτερο βάθος και ας κρίνουμε μετά. Γιατί δεν αποκλείεται να εκπλαγούμε με τα στοιχεία που ενδέχεται να προκύψουν.