Ο Πέδρο Ραμόν (εικ. 1), δευτερότοκος γιος του Χούστο Ραμόν και της Αντωνίας Καχάλ, γεννήθηκε στις 23 Οκτωβρίου 1854 (επτά μέρες μετά τον Όσκαρ Ουάιλντ) στο Λαρρές, μια κωμόπολη στην κοιλάδα Αουρίν, σε απόσταση 60 χιλιομέτρων από τη Χουέσκα και σε υψόμετρο 1000 μέτρων. Ήταν κατά δύο χρόνια μικρότερος από τον αδελφό του Σαντιάγο, τον «πατέρα» της σύγχρονης νευροβιολογίας.^1,21,24

      Ακολουθώντας μια ιστορική παράδοση, αναφερόμαστε στον Σαντιάγο Ραμόν υ Καχάλ ως «Καχάλ», και στον Πέδρο Ραμόν υ Καχάλ ως «Ραμόν», μία τάση που συστηματικά συναντούμε και στα γραπτά του Καχάλ «του πρεσβύτερου»,^20–23 αλλά και σε νεότερες μονογραφίες.²

      Σε ηλικία 17 ετών, ο Πέδρο ξεκίνησε για μια πραγματικά επική περιπέτεια. Έχοντας δεχθεί μια αποβολή στο τέλος του Λυκείου, και μη τολμώντας να εμφανισθεί μπροστά στον αυστηρό πατέρα του, δραπέτευσε, με τη συντροφιά κάποιας ελκυστικής Ιταλίδας προς το Μπορντώ, όπου επιβιβάστηκαν στο καράβι Queen, δίχως χρήματα, και έπλευσαν για την Αργεντινή και την Ουρουγουάη. Εκεί κατετάγη στον επαναστατικό στρατό, συμμετείχε σε μάχες, υπέστη τραυματισμούς κι έγινε ήρωας των πάμπας. Τον καιρό που ο Πέδρο βρισκόταν στη Λατινική Αμερική, ο αδελφός του Σαντιάγο συμμετείχε (1874-1875) στη στρατιωτική αποστολή της Ισπανίας στην Κούβα, όπου παρά λίγο να χάσει τη ζωή του λόγω προσβολής από ελονοσία και δυσεντερία.²¹ Έτσι, τα χρόνια αυτά σημάδεψε η απουσία αμφοτέρων των αδελφών Καχάλ από την Ευρωπαϊκή Ήπειρο.

      Στην Ουρουγουάη, ο Πέδρο διετέλεσε προσωπικός γραμματέας του στρατηγού Τιμόθεου Απαρίσιο (1814-1882), αρχηγού (caudillo) και επαναστάτη του Λευκού Κόμματος, γνωστού από τη δράση του κατά τη «Μεγάλη Πολιορκία του Μοντεβιδέο» (1843-1852) –τη «Νέα Τροία» όπως την είχε χαρακτηρίσει ο Αλέξανδρος Δουμάς– στο πλευρό του Προέδρου Μανουέλ Ορίμπε (1792-1857), καθώς και την κήρυξη το 1870 της «Επανάστασης των Λογχών». Όταν ο Πέδρο έκλεψε το άλογο και το πιστόλι του στρατηγού Απαρίσιο, καταδικάστηκε εις θάνατο, όμως η εκτέλεσή του απετράπη το τελευταίο λεπτό με την παρέμβαση του Προξενείου της Ιταλίας και της Ισπανίας.

      Επέστρεψε στην Ισπανία το 1878, σε ηλικία 24 ετών, και παρακολούθησε την Ιατρική Σχολή της Θαραγόθα, από όπου πήρε το πτυχίο του το 1881 (την ίδια χρονιά με το Φρόυντ). Νωρίς στην καριέρα του ασχολήθηκε με τη συγκριτική νευροϊστολογία των ιχθύων, των αμφιβίων, των ερπετών και των πτηνών, αφήνοντας πολύτιμες μελέτες^3-18 στην ανατομία του οπτικού λοβού (εικ. 2-4). Το 1890 ολοκλήρωσε τη διδακτορική του διατριβή με θέμα Διερεύνηση της συγκριτικής ιστολογίας της όρασης σε ποικίλα σπονδυλωτά. Οι παρατηρήσεις του έδωσαν κρίσιμα στοιχεία και έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στη διατύπωση της «νευρωνικής θεωρίας» και του «νόμου της δυναμικής νευρωνικής πόλωσης», των δύο μεγάλων συλλήψεων που κληροδότησε ο Καχάλ στη νευροεπιστήμη. Στη διατριβή του,³ απέδειξε την πληθώρα των αξονικών απολήξεων σε περιοχές του οπτικού τετράδυμου πετάλου –που ο Καχάλ φρονούσε ότι περιέχει μόνο δενδρίτες– και έτσι έλυσε μία από τις μείζονες εκκρεμότητες για τη θεμελίωση του νόμου της λειτουργικής πόλωσης. Στις ιστολογικές μελέτες του Πέδρο Ραμόν κάνουν αναφορές οι κλασικοί νευροανατόμοι φαν Γκεχούχτεν, Κέλλικερ, Βαλντάγιερ, Χις, Έντινγκερ, Αριένς Κάππερς και Παπέζ.

      Από το 1890 μέχρι το 1894 εργάσθηκε ως Διευθυντής του Ανατομείου στη Θαραγόθα. Το 1894 κατέλαβε την έδρα της Ιστολογίας και Παθολογικής Ανατομικής στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου της Κάντιθ και το 1899 την έδρα της Γυναικολογίας στην Ιατρική Σχολή της Θαραγόθα, όπου παρέμεινε μέχρι τη συνταξιοδότησή του το 1924. Συνέχισε να ασκεί την ιατρική μέχρι λίγους μήνες πριν το θάνατό του.

      Το 1902 του απενεμήθη, από κοινού με τον αδελφό του Σαντιάγο, το Βραβείο Μαρτίνεθ υ Μολίνα στη Μαδρίτη, για την εργασία στα Εγκεφαλικά αισθητικά κέντρα του ανθρώπου και των ζώων.²¹ Την ίδια χρονιά ίδρυσε και διηύθυνε, μαζί με τους Ρικάρντο Λοθάνο και Ρόγιο Βιλλανόβα, την επιθεώρηση ιατρικής και χειρουργικής La Clίnica Moderna, όπου μέχρι το 1917 δημοσίευσε πάνω από τριάντα ιστολογικές και γυναικολογικές μελέτες.

Nευροανατομικές ανακαλύψεις

      Ο Ραμόν θεωρείται ένας από τους πρωτεργάτες που με προσοχή κατέγραψαν τα χαρακτηριστικά και την κατανομή των νευρώνων στον τελεγκέφαλο και τεκμηρίωσαν τις μορφολογικές διαφορές που συνδέονται με τη μετάβαση από τα αμφίβια στα ερπετά,⁸ μια από τις κύριες δραστικές προσαρμογές στην εξέλιξη των σπονδυλωτών.

      Ο Καχάλ^21,22,24 πιστώνει στον αδελφό του την επιβεβαίωση σε έμβρυα πτηνών των ιδίων του παρατηρήσεων για τη διαδρομή των ραχιαίων ριζών στο νωτιαίο μυελό· την περιγραφή της διάταξης των κοκκιωδών κυττάρων της παρεγκεφαλίδας και των ινών τους· το γεγονός ότι τα πυρκίνεια κύτταρα και οι νευράξονές τους στη λευκή ουσία δεν διαφέρουν ανάμεσα στα θηλαστικά· την επιβεβαίωση της ανακάλυψης των αναρριχητικών και βρυωδών ινών και την εγκαθίδρυση αξονοδενδριτικών συνδέσεων από τις πρώτες στους δενδρίτες των γαγγλιακών κυττάρων· την ανακάλυψη των αυξητικών κώνων με τη μέθοδο του χρωμιούχου αργύρου· και τέλος, την πρόταση ότι η νευρογλοία, εκτός από τη στήριξη των νευρικών κυττάρων και ινών, μπορεί να δρα επίσης ειδικά ως μονωτικό μέσο στη νευρική αγωγή.

      Χρησιμοποιώντας τη χρώση Γκόλτζι, ο Ραμόν^3-5 ανακάλυψε τις ελεύθερες απολήξεις των οπτικών ινών στο έξω γονατώδες σώμα, κάτι που χαρακτηρίζει ζώα όπως η γάτα, το κουνέλι και ο σκύλος. Το εύρημα αυτό επιβεβαιώθηκε στη συνέχεια από τον Κέλλικερ, τον Έντινγκερ, τον φαν Γκεχούχτεν, τον Τέλλο και τον Καχάλ.^20,23

      Οι περιγραφές του της κυτταρικής δομής του οσφρητικού βολβού στα αμφίβια είναι λεπτομερέστατες^8,17 (εικ. 2β). Τα διάσπαρτα περισπειραματικά κύτταρα στη σπειραματική στιβάδα είναι συγκρίσιμα με τα έξω κοκκιώδη κύτταρα πολλών ζώων. Τα μιτροειδή κύτταρα δέχονται είσοδο από δύο ή περισσότερα σπειράματα. Η περίπλοκη αυτή οργάνωση στα αμφίβια θα μπορούσε να σημαίνει μια περισσότερο εκλεπτυσμένη ανάλυση των οσμικών ερεθισμάτων.⁸ Αξίζει εδώ να σημειωθεί ότι, ενώ στα γυρεγκεφαλικά θηλαστικά (και στον άνθρωπο) τα μιτροειδή κύτταρα εκπονούν μόνο ένα «αρχέγονο» δενδρίτη, στους ιχθείς, τα ερπετά και τα πτηνά μπορεί μερικές φορές να έχουν 4, 6 ή περισσότερους δενδρίτες ανά κύτταρο.²⁰

      Έδωσε κάποιες από τις πλέον προσεκτικές περιγραφές της δομής του φλοιού στο βάτραχο.^2,5,8,15 Ειδικότερα, έδειξε ότι πολλοί από τους άξονες των νευρώνων της κοκκιώδους στιβάδας (που ισοδυναμεί με την πυραμιδική στιβάδα των ερπετών και των θηλαστικών) σχηματίζουν στην έξω κοιλιακή χώρα του προσθίου εγκεφαλικού κυστιδίου την «πλαγία δεσμίδα», που φθάνει στο μεσεγκέφαλο και ενώνεται με την οδό των σκελών που προέρχεται από το βασικό ή αρχέγονο γάγγλιο.² Στη δικτυωτή στιβάδα, εντόπισε εκτοπισμένα πυραμιδικά κύτταρα των οποίων οι άξονες πρώτα κατέρχονται και αργότερα ανέρχονται, καθώς και νανοειδή αστεροειδή κύτταρα.^2,20

      Ο Ραμόν περιέγραψε τα δύο χιαστά δεμάτια του προσθίου συνδέσμου που αποτελούν την κάτω τοξοειδή δεσμίδα και που απαντώνται ραχιαία και πίσω από τα ραχιαία δεμάτια της έσω προσεγκεφαλικής δέσμης.^8,17 Περιέγραψε επίσης τη δομή της ηνίας στα αμφίβια^5,20 και επιβεβαίωσε τη διακλάδιση των ραχιαίων ριζών των νωτιαίων γαγγλιακών κυττάρων.

      Στο φυλογενετικό πέρασμα από τα αμφίβια στα ερπετά, το αρχιπάλλιο διαφοροποιείται έντονα σε μια φλοιοειδή δομή που περιέχει ένα ραχιαίο και ένα έσω ραχιαίο τμήμα. Στον τελεγκέφαλο στις σαύρες Varanus and Lacerta, ο Ραμόν αναγνώρισε μια ιπποκάμπειο περιοχή. Στο μέρος που αντιστοιχεί στο έσω ραχιαίο τμήμα του ιπποκάμπου, τεκμηρίωσε την κυτταρική μετάβαση από κοκκιώδη κύτταρα στο έξω τμήμα προς πυραμιδικά κύτταρα του Άμμωνος στο εσώτερο τμήμα. Σε μερικές μορφές, ο ραχιαίος έσω ιππόκαμπος χωρίζεται καθαρά σε έξω πυραμιδική και έσω κοκκιώδη στιβάδα.⁵

      Στο φλοιό των ερπετών ο Ραμόν περιέγραψε στη δεύτερη (πυραμιδική) στιβάδα τρεις τύπους παραπλεύρων αξόνων, τους «παλίνδρομους», τους «οριζόντιους» και τους «συνειρμικούς».^2,12,20 Ήταν ο πρώτος που έδειξε ότι η νευρογλοία της τέταρτης στιβάδας (ή στιβάδας της λευκής ουσίας) εκπροσωπείται από ακτινωτά επιθηλιακά κύτταρα που εκκινούν από την κοιλία και καταλήγουν με ένα θύσανο ακανθωδών νηματίων στην επιφάνεια.^2,4,6 Επιπλέον, στην ίδια στιβάδα, ταυτοποίησε τέσσερις οδούς, δηλαδή μία ομόπλευρη συνειρμική, μία επιμήκη συνειρμική (το «οβελιαίο δεμάτιο του Π. Ραμόν»), μία ετερόπλευρη συνειρμική ή μεσολόβιο και μία ευθεία και χιαστή προβλητική.²

      Ανακάλυψε¹⁰ τόσο κατιούσες (από τον οπίσθιο σύνδεσμο, τον ομόλογο πυρήνα του Ντάρκσεβιτς και το θάλαμο) όσο και ανιούσες ίνες στην έσω επιμήκη δεσμίδα του εγκεφάλου των ερπετών. Η πολυπλοκότητα αυτή μπορεί να σχετίζεται με το γεγονός ότι περιέχει ομάδες ινών που στον εγκέφαλο των θηλαστικών βρίσκονται έξω από αυτήν.

      Στον οπτικό λοβό των ερπετών, συμπεριλαμβανομένου του χαμαιλέοντα, καθώς και των ιχθύων και αμφιβίων ο Ραμόν εντόπισε την ύπαρξη ενός τύπου νευρώνα όπου ο άξονας εκφύεται από το περιφερικό άκρο του δενδρίτη^3,4,6 (εικ. 2ε, στ). Στον οπτικό λοβό των ερπετών περιέγραψε⁶ μια αρχιτεκτονική διάταξη των κυττάρων σε 14 στιβάδες, μαζί με το επένδυμα (εικ. 2γ, δ). Η ορολογία του υιοθετήθηκε αργότερα από τον Αριένς Κάππερς. Παρόμοια κυτταροαρχιτεκτονική διάταξη παρατήρησε και στο βάτραχο,⁸ ενώ στους τελεόστεους (π.χ. Barbus fluviatilis) ανέφερε 10 στιβάδες,^3,14 ξεκινώντας από την κοιλιακή επιφάνεια και μετρώντας προς την έξω επιφάνεια (εικ. 2α). Στο διεγκέφαλο των ερπετών, ο Ραμόν περιέγραψε τα διάφορα ανατομικά διαμερίσματα του έξω γονατώδους πυρήνα.⁶

      Στον οπτικό λοβό των πτηνών (εικ. 2ζ), οι συμβολές του Ραμόν^3,13 ενίσχυσαν την άποψη του Καχάλ ότι σε αισθητικές περιοχές τα προσαγωγά ερεθίσματα διαδίδονται με την επαφή από τις κεντρομόλες ίνες του αμφιβληστροειδούς προς τους δενδρίτες και τα σώματα των κεντρικών νευρώνων.²¹ Στο οπτικό σύστημα των πτηνών, ο Ραμόν παρέσχε¹¹ μία λεπτομερέστατη κυτταροαρχιτεκτονική περιγραφή, εντοπίζοντας 15 κυτταρικές στιβάδες, εκεί που άλλοι ανατόμοι είχαν δει μόλις 3-9 στιβάδες.

      Σε σχέση με τις διασυνδέσεις των νευρικών ινών στον τελεγκέφαλο των πτηνών, ο Ραμόν έδειξε ότι η ελάττωση των κεντρικών οδών του οπτικού νεύρου είναι μεγαλύτερη από την περιφερική ελάττωση, αφού πολλαπλοί οσφρητικοί νευρώνες καταλήγουν σε ένα μοναδικό μιτροειδές κύτταρο, παράγοντας μια άθροιση των εισερχομένων σημάτων. Το αντίθετο συμβαίνει στους ιχθείς, τα αμφίβια και τα ερπετά, όπου ένα μιτροειδές κύτταρο έρχεται σε επαφή με περισσότερα οσφρητικά σπειράματα μέσω των δενδριτών του.

      Στα βασικά γάγγλια των κατωτέρων σπονδυλωτών, ο Ραμόν παρατήρησε την ύπαρξη νανοειδών ή νευρογλοιοειδών νευρώνων.²⁰ Οι ιχθείς και τα αμφίβια έχουν κυρίως ελλειψοειδή κύτταρα στα βασικά γάγγλια. Στα ερπετά, οι νευρώνες αυτοί φθάνουν σε υπερβολικό μέγεθος. Και στα πτηνά, παρατηρεί κανείς και τους δύο μορφολογικούς τύπους που απαντώνται στον εγκέφαλο των θηλαστικών, δηλαδή γιγαντιαία και μετρίου μεγέθους.

      Στο μεσεγκέφαλο, ο Ραμόν έδειξε ότι το πρόσθιο τμήμα του μεσεγκεφαλικού πυρήνα στα κατώτερα σπονδυλωτά καταλαμβάνει διαφορετική θέση από ό,τι στα θηλαστικά: ενώ στα δεύτερα εντοπίζεται σε περιοχές πλάγια της φαιάς ουσίας γύρω από τον υδραγωγό, στα αμφίβια, τα ερπετά και τα πτηνά τα κύτταρα εκτείνονται οριζοντίως διαμέσου της κεντρικής φαιάς ουσίας, φθάνοντας μερικές φορές μέχρι τους πυρήνες της ραφής.¹⁶ Σε νεογνά περιστέρια, έδειξε μια ασταθή παρουσία δενδριτών σε νευρώνες της ραχιαίας μοίρας του συνδέσμου μεταξύ των οπτικών λοβών.

      Στη συγκριτική ιστολογία του παρεγκεφαλιδικού φλοιού, παρατήρησε στη μοριώδη στιβάδα αξονοσωματικές διασυνδέσεις μεταξύ πυρκινείων αξόνων και σωμάτων αστεροειδών κυττάρων.^6,22 Εξέφρασε την άποψη ότι οι πρωτοπλασματικές προεκτάσεις των κοκκιωδών κυττάρων εκτείνονται μετά τη μεταναστευτική τους κάθοδο διαμέσου της μοριώδους στιβάδας στην έσω κοκκιώδη στιβάδα. Ταυτόχρονα, τα κοκκιώδη κύτταρα από δίπολα μετατρέπονται σε μονόπολα.⁴ Σε σχέση με τις βρυώδεις ίνες, ο Ραμόν ανέφερε⁷ κεντρομόλες ίνες, διακλαδωμένες ανάμεσα στα κοκκιώδη κύτταρα με μεγάλες κιρσοειδείς ανευρύνσεις που προφανώς αντιστοιχούν στις τελικές ροζέτες.

      Ο Ραμόν παρέσχε την πρώτη περιγραφή της κοιλιο-ραχιαίας επιπέδωσης των δενδριτών των πυρκινείων κυττάρων στους ιχθείς, τα αμφίβια και τα ερπετά, καθώς και την αντίστοιχη εξελικτική αύξηση του μεγέθους και της δενδριτικής πολυπλοκότητας με τη σειρά αυτή.^4,5 Από την άλλη πλευρά, οι παράπλευροι άξονες των πυρκινείων κυττάρων, που στα θηλαστικά μπορεί να αριθμούν έως τρεις ή τέσσερις, μειώνονται σε δύο στα πτηνά, σε ένα στα ερπετά και σε ένα ή μερικές φορές κανένα στα αμφίβια και τους ιχθείς. Οι άξονες των καλαθιοφόρων κυττάρων είναι βραχύτεροι στα ερπετά, οδηγώντας πολύ σύντομα σε περικυττάρειες διακλαδώσεις. Ο Ραμόν περι-έγραψε τα σταθερά χαρακτηριστικά των αξόνων των κοκκιωδών κυττάρων στα διάφορα θηλαστικά, την πορεία τους και διακλάδωση δίκην Τ στη μοριώδη στιβάδα σε δύο παράλληλες ίνες, οι οποίες στα ερπετά μπορεί να δίδουν μερικούς πολύ μικρούς παράπλευρους νευράξονες.

Επίλογος

      Στα μετέπειτα χρόνια του ο Ραμόν άφησε πρωτοποριακές συμβολές στη γυναικολογική παθολογοανατομία, ειδικά με τη διενέργεια προεγχειρητικών και διεγχειρητικών βιοψιών, καθώς και την ιστοπαθολογική μελέτη των αποτελεσμάτων της ακτινοβολίας σε κακοήθεις όγκους.

      Ο δοκτόρ  Πέδρο Ραμόν υ Καχάλ (δον Πέδρο για τους φίλους και μαθητές του), αξιοσέβαστη και ευγενής προσωπικότητα, πέθανε στο σπίτι του στη Θαραγόθα στις 10 Δεκεμβρίου 1950, σε ηλικία 96 ετών, 16 χρόνια μετά τον αδελφό του Σαντιάγο.

      Καλλιεργημένος γιατρός «της παλιάς σχολής», άσκησε την ιστολογία, την παθολογική ανατομική, την εσωτερική παθολογία, τη χειρουργική, τη γυναικολογία, την ακτινοθεραπεία, ακόμη και τον υπνωτισμό στις νευρώσεις. Η άποψη του Ραμόν για τη ζωή και το έργο του συνοψίζεται στις εξής φράσεις του: «Είμαι ένας γνήσιος και ρομαντικός ερευνητής, που θυσίασε, απλά και μόνο για μια εσωτερική ικανοποίηση, πάνω από τριάντα χρόνια στην αντιμετώπιση της μυστήριας πλοκής του νευρικού συστήματος, κατά προτίμηση του εγκεφάλου των κατωτέρων σπονδυλωτών […]. Οι τιμές που μού έγιναν είναι μεγάλες: το να είμαι Ισπανός, Αραγονέζος, γιατρός και ο αδελφός του Σαντιάγο» (εικ. 5).