Είναι πολύ γνωστό πως στην αρχή της ιστορίας της αφασίας βρίσκεται η παρουσίαση του εγκεφάλου ενός κάποιου Ταν, το 1861, από τον Paul Broca: ο Ταν – ή μάλλον ο εγκέφαλός του – παρουσίαζε μια βλάβη στον πόδα της τρίτης μετωπιαίας έλικας και, ο ίδιος ο Ταν, παρουσίαζε μια διαταραχή στην άρθρωση της ομιλίας. Ο Μπροκά και πάλι, 4 χρόνια μετά την εντόπιση του λόγου στον εγκέφαλο, αναφέρεται στην ασυμμετρία του εγκεφάλου για το λόγο, δίνοντας έτσι το σήμα εκκίνησης της ιστορίας της ημισφαιρικής επικράτησης και της νευροψυχολογίας.

Όμως, είναι επίσης πολύ γνωστό πως το πέρασμα του χρόνου οδηγεί στην απλοποίηση και στη σχηματοποίηση των πραγμάτων. Συχνά, όπως στην αφήγησή μας, όπως και σε άλλες παλιές ιατρικές ιστορίες, το ξεχνάμε: σε αντίθεση με το πάλαι νιώθουμε την εποχή μας υπερβολικά πολύπλοκη, λέμε ότι τα πράγματα δεν είναι απλά όπως παλιά, οι καταστάσεις δεν είναι πια ξεκάθαρες, οι συνθήκες σήμερα δεν συντελούν ώστε κάποια ρηξικέλευθη, επαναστατική κίνηση ενάντια στο ρεύμα να αλλάξει την πορεία της επιστήμης όπως κάποτε υποτίθεται ότι το έκαναν· κάποτε δεν είχαν παρά να απλώσουν το χέρι τους για να δρέψουν τους καρπούς της ευφυΐας τους, σήμερα αυτό έχει δυσκολέψει. Ίσως και να είναι έτσι, ίσως όχι, ζητήματα για τους ιστορικούς της επιστήμης. Θα ήθελα εδώ να παρουσιάσω κάποιες λεπτομέρειες της ιστορίας αυτής, γύρω απ’ τον Μπροκά και την ανακοίνωσή του, να τοποθετήσω την ημερομηνία και τα πρόσωπα στον περίγυρό τους, για να θυμίσω πως τα πράγματα, έστω και παλιά, ποτέ δεν ήταν απλά.

Ο Μπροκά

Ο ίδιος ο Πωλ Μπροκά παρουσιάζεται συνήθως με απλό τρόπο: ένας χειρουργός, νέος (36-37 χρόνων) και άρτι αφιχθείς ως διευθυντής στο άσυλο της Bicêtre χειρουργεί τον Ταν – που έπασχε από γάγγραινα στο παράλυτο πόδι του και πεθαίνει μετά την επέμβαση – και την άλλη μέρα παρουσιάζει τον εγκέφαλό του εγκαινιάζοντας μια νέα εποχή.

Με λίγες ακόμη λεπτομέρειες: Ο πατέρας του ήταν γιατρός σε μια μικρή κωμόπολη της νότιας Γαλλίας, κοντά στο Μπορντώ (Sainte-Foy-la-Grande), όπου ο Πωλ γεννήθηκε το 1824. Ήταν προτεστάντης, ουγενότος, πράγμα που έχει τη σημασία του καθώς ήταν ένας μειονοτικός, και γενικά σε διαμάχη με την ίδια του την εκκλησία. Επιπλέον ήταν αυτό που και τότε λεγόταν αριστερός και είχε έντονη πολιτική δραστηριότητα, με ενεργό συμμετοχή στα γεγονότα του 1848. Αν δεν ήταν το θέμα της αφασίας θα είχε μείνει γνωστός λόγω της έντονης ανθρωπολογικής του δραστηριότητας και των οξύτατων κατηγοριών εναντίον του λόγω των φιλο-εξελικτικών θέσεών του, εκείνη την εποχή – ένας δαρβινιστής – αλλά και των σύγχρονων κατηγοριών λόγω των κρανιομετρικών του μελετών. Ήταν ο ιδρυτής, μόνιμος γενικός γραμματέας και κινητήρια δύναμη της Εταιρείας της Ανθρωπολογίας, αν και χειρουργός. Προχώρησε στην ίδρυσή της ακολουθώντας τη φιλική συμβουλή των μελών της Βιολογικής Εταιρείας, της οποίας επίσης ήταν μέλος και όπου είχε την κακή συνήθεια να παρουσιάζει με επιμονή δαρβινικά θέματα. Πρώτος στην Ευρώπη παρουσίασε έναν εγκέφαλο γορίλα που απέκτησε μέσω Γκαμπόν. Καλλιεργούσε γενιές μπιζελιών στον κήπο του Νοσοκομείου του, στην Μπισέτρ, και μελετούσε συγκριτικά τους εγκεφάλους ανθρώπων, ουρανκοτάγκων και γοριλών για να διαπιστώσει τη μοναδικότητα της περιοχής του λόγου στον άνθρωπο, που ομολόγησε πως δεν διαπίστωσε.

Ο εγκέφαλος την εποχή του Μπροκά

Η επιστήμη του εγκεφάλου, την εποχή του Μπροκά, το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα, βρίσκεται ακόμη στον απόηχο της παρακμασμένης φρενολογίας. Ο Franz Gall μιλούσε για εντοπίσεις, από το 1800, χωρίς ωστόσο να δίνει ιδιαίτερη σημασία στην ανάγκη κλινικής τεκμηρίωσης. Για πρώτη φορά είχε περιγράψει με λεπτομέρεια τον εγκεφαλικό φλοιό όπως είχε περιγράψει και τις εγκεφαλικές συζυγίες. Στο πλαίσιο της θεωρίας του περί οργάνων των ψυχικών ιδιοτήτων επάνω στις πτυχές του φλοιού, τοποθετούσε, ήδη από το 1800, το όργανο της αίσθησης των λέξεων και των ονομάτων και το όργανο της μνήμης των λέξεων πίσω απ’ τον οφθαλμικό βολβό, στο πρόσθιο τμήμα του μετωπιαίου λοβού: η βλάβη των οργάνων αυτών θα είχε ως αποτέλεσμα την αμνησία των λέξεων. Τι τον είχε ωθήσει στις ιδέες αυτές δεν μπορεί να είναι ακριβώς γνωστό: ο μορφότυπός του; Ή, όπως έλεγε ο ίδιος, το γεγονός πως όταν ήταν μικρός είχε παρατηρήσει πως οι άνθρωποι που ήταν ικανοί ρήτορες παρουσίαζαν έναν κάποιον εξόφθαλμο; (Lanteri-Laura G, 1999). Πάντως ο φυσιογνωμισμός τότε κυριαρχούσε και πάντως και ο Γκάλ απέδιδε ιδιαίτερη σημασία στο λόγο.

Τουλάχιστον όμως όσον αφορά τον επιστημονικό χώρο, η θεωρία του Γκάλ δεν θα αντέξει πολύ. Κύριος επικριτής της, υπερασπιστής της άποψης περί ενιαίας λειτουργίας του εγκεφάλου και επικεφαλής των μοναδιστών, ο Marie Jean-Pierre Flourens κάνει πειράματα σε εγκεφάλους πουλιών και καθιερώνει ένα είδος πειραματικής νευροψυχολογίας για να δείξει πως μια οποιαδήποτε βλάβη επηρεάζει συνολικά τη λειτουργία του εγκεφάλου, ανεξάρτητα της εντόπισής της αλλά σε σχέση με το μέγεθός της. Πείθει. Μάταια ο Jean Baptiste Bouillaud, άμεσα επηρεασμένος από τον Γκάλ και μέχρι τέλους υποστηρικτής του, έρχεται και επανέρχεται και κατ’ επανάληψη περιγράφει –από το 1825 και ύστερα– κλινικές περιπτώσεις διαταραχών του λόγου με βλάβες στον μετωπιαίο λοβό. Όπως ο Lordat, που το 1843 βασίζεται στην περίπτωση της προσωπικής του «αλαλίας», όπως και άλλοι, είχαν διατυπώσει, υπό τον αστερισμό του Γκάλ, βάσει κλινικών δεδομένων την άποψη περί έδρας του λόγου στον μετωπιαίο λοβό.

Έτσι, την εποχή της ανακοίνωσης του Μπροκά οι ιδέες του Γκάλ θεωρούνται παρωχημένες και η φρενολογία τσαρλατανισμός: κανείς δεν τολμά να μιλήσει για εγκεφαλικές εντοπίσεις πλην του παλαιού αρχής Μπουγιό. Ο Πωλ Μπροκά καταφέρνει να σταθεί υπεράνω της απαξίωσης της φρενολογίας. Βασίζεται στην κλινικο-ανατομική μέθοδο για να καταλήξει στο ίδιο συμπέρασμα, τοποθετώντας τα πράγματα στη σωστή τους διάσταση, αφενός αναγνωρίζοντας την προτεραιότητα της θεωρίας του Γκάλ και αφετέρου επικρίνοντάς την για τις γενικότητές της:

Το «ανατομικό τεμάχιο» ανήκει στον Ταν ή, με το πραγματικό του όνομα, Leborgne («μονόφθαλμος»). Η παρουσίαση γίνεται στις 18 Απριλίου του 1861 στην Εταιρεία Ανθρωπολογίας των Παρισίων, μόλις μια μέρα μετά τον θάνατό του. Ο τίτλος της ανακοίνωσης είναι «Απώλεια της ομιλίας, χρόνιος μαλάκυνση και μερική καταστροφή του πρόσθιου αριστερού λοβού του εγκεφάλου». Ο Μπροκά καταλήγει, πολύ προσεκτικά: «Όλα λοιπόν επιτρέπουν να συμπεράνουμε πως, στη συγκεκριμένη περίπτωση, η βλάβη του μετωπιαίου λοβού υπήρξε αιτία της απώλειας της ομιλίας». Την απώλεια αυτή του «έναρθρου λόγου» ονομάζει αφημία.

Αυτός ο όρος θα του στοιχίσει –ως αφορμή– την πρώτη σχετική επίθεση εναντίον του, εκ μέρους του Armand Trousseau, ακαδημαϊκού, σπουδαίου ποντίφηκα παθολόγου της εποχής. Ο Τρουσσώ θα απορρίψει τον όρο αφημία υπέρ του όρου αφασία και αυτό θα έχει σαν αποτέλεσμα μια ανταλλαγή ανοικτών επιστολών στις οποίες ο Μπροκά δίνει δείγματα μιας εξαιρετικής ελληνομάθειας. Πέραν του όρου, ο Τρουσσώ θα αμφισβητήσει και την ύπαρξη της ίδιας της οντότητας. Το μόνο που θα καταφέρει τελικά θα είναι η επιβολή του όρου «αφασία» αλλά «του Μπροκά».

Η ιδέα της εγκεφαλικής εντόπισης των διαφόρων λειτουργιών λοιπόν, αν και οπωσδήποτε αποτελούσε αντικείμενο διαμάχης, βρισκόταν ωστόσο ήδη στον αέρα και, παρά τις αντιρρήσεις του Τρουσσώ και άλλων, θα επικρατήσει και θα γίνει το κυρίαρχο ρεύμα.

Αντίθετα, καθώς σε όλο τον 19ο αιώνα κυριαρχούσε το δόγμα Bichat περί συμμετρίας και ισοδυναμίας των εγκεφαλικών ημισφαιρίων, η ιδέα περί ασυμμετρίας τους ήταν ασυζητητί απαράδεκτη και ρηξικέλευθη. Ο Μπροκά θα τολμήσει να την αρθρώσει διστακτικά και να αμφισβητήσει το δόγμα μόνο τέσσερα χρόνια μετά, στις 15 Ιουνίου του 1865, όταν διατυπώνει την άποψη πως ίσως, πως συνήθως, η βλάβη που προκαλεί τις διαταραχές του λόγου αφορά το αριστερό εγκεφαλικό ημισφαίριο.

Τότε όμως –το 1865– θα έχει ήδη σταλεί στην Ακαδημία των Επιστημών και στην Ακαδημία της Ιατρικής ένα υπομνημάτιο περί της σχέσης του αριστερού εγκεφαλικού ημισφαιρίου με το λόγο. Υπογράφεται από κάποιον Marc Dax, που υποτίθεται πως ήδη από το 1836 είχε διατυπώσει αυτή την άποψη, και από το γιο του, τον Gustave Dax, που την υποστηρίζει με επιπλέον στοιχεία και προχωρεί μέχρι την αναγνώριση του ρόλου του αριστερού κροταφικού λοβού για το λόγο, ιδέα που ως γνωστόν αποδίδεται στον Wernicke.

Μαρκ Νταξ και το υπόμνημα του 1836

Σε μια κωμόπολη της Νότιας Γαλλίας, τη Sommières, ήδη από το 1800, ένας γενικός γιατρός, ο Μαρκ Νταξ, ακολουθεί μια μέθοδο διαφορετική από εκείνη του Μπροκά: μελετά σειρές ασθενών με παρόμοια κλινική συμπτωματολογία.

Χρονολογούσε την πρώτη του περίπτωση αφασίας το 1800, λίγο μετά την εγκατάστασή του στη Σομιέρ. Στη συνέχεια θα δει πολλά ανάλογα περιστατικά, αρκετά από αυτά σταλμένα από τον Βαρώνο Larrey, χειρουργό στη στρατιά του Ναπολέοντα (Hecaen H, Dubois J, 1969). Το 1836, σε ηλικία 60 ετών, έχει συγκεντρώσει 80 περιπτώσεις οξείας διαταραχής της ομιλίας, 40 από τη βιβλιογραφία και 40 δικές του. Ολοένα και περισσότερο βεβαιώνεται πως το αριστερό ημισφαίριο παίζει έναν σημαντικό ρόλο στην ομιλία. Στις περισσότερες περιπτώσεις το κύριο σημείο εντόπισης είναι η ύπαρξη μιας δεξιάς ημιπληγίας, σε άλλες το ίδιο το σημείο της βλάβης είναι εμφανές (π.χ. βλάβες από ξίφος, όγκοι) και, σε λίγες περιπτώσεις (όλες από τη βιβλιογραφία), υπάρχουν παθολογοανατομικές μελέτες. Προετοιμάζει τις 80 αυτές περιπτώσεις για το Συνέδριο του Νότου (Congrès Méridional) του 1836, στο Μονπελιέ, κάτω από τον τίτλο «Βλάβες του αριστερού ημίσεως του εγκεφάλου συμπίπτουσες με τη λήθη των σημείων της σκέψεως». Είναι αμφίβολο αν όντως η εργασία παρουσιάστηκε και, αν ναι, σίγουρα πέρασε απαρατήρητη. Το 1837, ένα χρόνο αργότερα, πεθαίνει χωρίς να δημοσιεύσει το υπόμνημά του.

Ο υιός Νταξ, Γουστάβος (Gustave), ήδη το 1858, έχει ολοκληρώσει μια μακριά εργασία στην οποία επιβεβαιώνει τη σημασία του αριστερού μέρους του εγκεφάλου για το λόγο. Συνολικά προσθέτει 140 περιπτώσεις – από τη βιβλιογραφία και δικές του – στις περιπτώσεις του πατέρα του. Από αυτές, 87 εμφάνιζαν διαταραχή της λεκτικής επικοινωνίας μετά βλάβες του αριστερού ημισφαιρίου και 53 δεν εμφάνιζαν τέτοια απώλεια μετά από βλάβες του δεξιού ημισφαιρίου! Το 1863, και ενώ ο Μπροκά συνεχίζει να συλλέγει περιπτώσεις αφημίας, ο Νταξ στέλνει το υπόμνημά του με τίτλο: «Παρατηρήσεις τείνουσες να αποδείξουν τη σταθερή σύμπτωση των διαταραχών της ομιλίας με μια βλάβη του αριστερού ημισφαιρίου του εγκεφάλου» καθώς και το περίφημο –αδημοσίευτο– χειρόγραφο του πατέρα του (του 1836), σε δυο αξιοσέβαστα ιδρύματα των Παρισίων: στην Ακαδημία Επιστημών στις 22 Μαρτίου 1863 και, την επομένη, στην Ακαδημία της Ιατρικής. Η παραλαβή τους βεβαιώνεται από τις αντίστοιχες εβδομαδιαίες εκδόσεις (Comptes Rendus Hebdomadaires des Séances de l’Académie des Sciences και Bulletin de l’Académie Impériale de Médecine). Διάφορες –εσκεμμένες ως επί το πλείστον αλλά και γραφειοκρατικές– καθυστερήσεις θα εμποδίσουν τη γρήγορη ετυμηγορία των μελών των ακαδημιών, που τελικά θα είναι απορριπτικές. Περισσότεροι θα μπορέσουν να μάθουν για την ιδέα της ημισφαιρικής επικράτησης μόνο στις 28 Απριλίου 1865, όταν ο Γουστάβος θα δημοσιεύσει στην Gazette Hebdomadaire de Médecine et de Chirurgie, το άρθρο του Μαρκ Νταξ με τον αρχικό του τίτλο («Βλάβες του αριστερού …») συν μια συντομευμένη εκδοχή του δικού του υπομνήματος με τον εξαιρετικά σύντομο τίτλο «Επί του ιδίου θέματος».

Το θέμα «αριστερά-δεξιά» περνά σε δεύτερη μοίρα διότι όλοι εκμεταλλεύονται το θέμα πατρότητας που ανοίγει με αυτόν τον τρόπο. Μια ομηρική διαμάχη ξεκινά για την προτεραιότητα της ιδέας της έδρας του λόγου. Ο Τρουσσώ στο Παρίσι και ο Grasset στο Μονπελιέ, για διάφορους λόγους αλλά, ούτως ή άλλως, ελάχιστα επιστημονικούς, θα προσπαθήσουν να μειώσουν το ρόλο του Μπροκά στην ανακάλυψη αυτή. Ο ίδιος ο Μπροκά θα δείξει μεγάλη ψυχραιμία και θα παραμείνει αξιοπρεπής. Ο Μπουγιό, αντίθετα, θα υπερασπιστεί φανατικά τον Μπροκά αν και θα το κάνει χρησιμοποιώντας την ιδιότητα του Ακαδημαϊκού, προτάσσοντας δηλαδή την εξουσία του, και άρα προσφέροντας κακές υπηρεσίες στον προστατευόμενό του που, τελικά, δεν έχει την ανάγκη του καθώς αποδεικνύεται πως είναι αδύνατον να είχε γνώση του χειρογράφου πριν ο Γουστάβος Νταξ το στείλει στην Ακαδημία (Hécaen & Lanteri-Laura 1977). Μέσα στη φασαρία, η ουσία περνά, ως συνήθως, απαρατήρητη.

Συμπερασματικά

Ο Γουστάβος ακολουθεί μια μέθοδο που αργότερα, στην εποχή των κλινικο-ανατομικών συσχετίσεων και της απεικόνισης, θα γνωρίσει μεγάλες δόξες: σχεδιάζει τα σημεία της πιθανής βλάβης επάνω σε ένα σκίτσο του εγκεφάλου και αναζητεί την κεντρική περιοχή τους, το σημείο του εγκεφάλου δηλαδή όπου συμπίπτουν τα περισσότερα σημεία. Έτσι καταλήγει στο συμπέρασμα πως η διαταραχή συνδέεται κυρίως με τον «μέσο λοβό». Αντίθετα, δεν περιγράφει καλά τη διαταραχή στην οποία αναφέρεται αλλά μιλά γενικά για διαταραχές του λόγου. Ακόμη χειρότερα, στις δικές του 16 περιπτώσεις που αναφέρει στην ανακοίνωση του 1865 μιλά, ουσιαστικά, για κινητική αφασία με μια εξαίρεση όπου βρίσκει “παραλαλία” και λάθη.

Εν κατακλείδι, ο Μπροκά –σύμφωνα με όλα τα δεδομένα– δεν ήταν σε θέση να γνωρίζει την ανακοίνωση του Μ. Νταξ, όταν ανακοίνωνε τις πρώτες του περιπτώσεις και, σίγουρα, όχι το 1861. Αντίθετα, δεν εγείρει την πιθανότητα της ημισφαιρικής επικράτησης παρά σε μια συνάντηση της Εταιρείας της Ανθρωπολογίας στις 2 Απριλίου του 1863, εννέα ημέρες μετά την παραλαβή του εγγράφου του Γουστάβου από τις δύο Ακαδημίες. Στην καλύτερη περίπτωση, ακόμη και τότε, η έκφραση του Μπροκά ήταν προσεκτική και διστακτική: «Αξιοσημείωτο μοιάζει πως σε όλους αυτούς τους [οκτώ] ασθενείς η βλάβη ήταν στην αριστερή πλευρά. Δεν τολμώ να εξαγάγω οποιοδήποτε συμπέρασμα από αυτό και αναμένω καινούργια δεδομένα». Επίσης, το άρθρο του Μπροκά επάνω στο θέμα δημοσιεύεται το 1865, και πάλι λίγο μετά το άρθρο του Γουστάβου Νταξ. Όταν, το 1865, μιλά για αριστερή εντόπιση και μάλιστα ακόμη διστακτικά, ο θόρυβος που έχει προκαλέσει ο Γουστάβος Νταξ είναι πια πολύ μεγάλος.

Θα προσθέσουμε πως η θέση του Γουστάβου είναι, έστω και ως απλού υποστηρικτή των ιδεών του πατέρα του, ρηξικέλευθη, εφόσον μιλά για πλαγίωση και ετερόπλευρη εντόπιση μιας λειτουργίας, σε μια εποχή που κανείς δεν τολμά ούτε να τη διανοηθεί, αφού ακόμη κρατεί το δόγμα του Μπισά για τη συμμετρία των εγκεφαλικών ημισφαιρίων. Αντίθετα, είναι απαραίτητο το κύρος και το βάρος ενός Μπροκά για να μπορέσει η άποψη αυτή να εισακουστεί. Αυτό μας φέρνει και στο θέμα του «πόσο δύσκολο είναι να αναγνωριστεί κανείς αν ανήκει στους εκτός» και επιβεβαιώνει το γεγονός πως «το να εργάζεται κανείς στο σωστό μέρος και να ζει τη σωστή εποχή μπορεί να κάνει τη διαφορά στον αγώνα του επιστήμονα για την προτεραιότητα» (Finger & Roe 1999). Είναι γεγονός πως η ιστορία της ημισφαιρικής εντόπισης δεν θα ήταν η ίδια χωρίς τον Γουστάβο Νταξ.

Η συνέχεια της ιστορίας είναι πως ο Μπροκά υπερασπίστηκε αποτελεσματικά τον εαυτό του στο θέμα της προτεραιότητας. Η συνέχεια είναι ότι το 1880 εκλέγεται γερουσιαστής δια βίου απ’ την πλευρά των δημοκρατικών –και αριστερών– εδράνων. Οι καθολικές και συντηρητικές εφημερίδες θα γράψουν για τον Μπροκά, έναν «χειρουργό δευτέρας τάξεως» και θα του επιτεθούν για τις φιλοεξελικτικές του ιδέες. Το «δια βίου» είναι απολύτως ειρωνικό δεδομένου πως λίγους μήνες μετά, στις 8 Ιουλίου της ίδιας χρονιάς, κατά τη διάρκεια μιας συνεδρίασης της Γερουσίας, λιποθύμησε και λίγο μετά πέθανε: επρόκειτο για ρήξη ανευρύσματος για την οποία είχε δημοσιεύσει μια μεγάλη μελέτη.