Η ανάπτυξη της πνευματικής ζωής σε μία περιοχή εξαρτάται κυρίως από τους ανθρώπους, τις εμπειρίες και τα ενδιαφέροντά τους, αλλά σε μεγάλο βαθμό και από την παράδοση που έχει δημιουργηθεί. Κινητήριος μοχλός ή, αν θέλετε, η «αρχή πάντων» είναι άτομα που ξεχωρίζουν και τα οποία αφιερώνονται σε ένα σκοπό -ένα hobby, για να χρησιμοποιήσουμε τη σύγχρονη ορολογία- και στη συνέχεια πλαισιώνονται από άλλους συμπολίτες που μοιράζονται τα ίδια ενδιαφέροντα και οραματισμούς και προχωρούν μαζί, δίνοντας το ξεχωριστό χρώμα στην περιοχή.

Κατά τους προηγούμενους κυρίως αιώνες, η ενασχόληση με τα γράμματα και τις τέχνες, με τη μορφή του «ιδιαίτερου ενδιαφέροντος», προϋπέθετε κάποιες οικονομικές δυνατότητες, δεδομένου ότι και τα δύο δεν προσφέρονταν για βιοπορισμό. Η ανάπτυξή των γραμμάτων και των τεχνών συνεπώς θα πρέπει να ερμηνευθεί και να αξιολογηθεί μέσα από την κοινωνική και οικονομική ιστορία της πόλης.

Ένα άλλο σημαντικό στοιχείο που συνδέεται άμεσα με την ανάπτυξη της πνευματικής ζωής μιας πόλης, είναι οι εμπειρίες των κατοίκων της που, στην προκειμένη περίπτωση, αποκομίστηκαν κυρίως από την επαφή των Κοζανιτών με τον ευρωπαϊκό ή διεθνή χώρο. Η Κοζάνη είχε ανεπτυγμένη πνευματική ζωή σε πολύ μεγαλύτερο βαθμό απ’ ό,τι σε άλλες αντίστοιχες επαρχιακές πόλεις. Κι αυτό για τρεις κυρίως λόγους:

Ο πρώτος σχετίζεται με το γεγονός ότι στην Κοζάνη είχε αναπτυχθεί από τον 18° αιώνα μία σημαντική αστική τάξη. Στην περιοχή δεν υπήρχαν γεωργικές εκτάσεις, με αποτέλεσμα η πόλη να προχωρήσει και να εξελιχθεί σε τοπικό εμπορικό και βιοτεχνικό κέντρο, κυρίως όμως σε κέντρο παροχής οικονομικών υπηρεσιών. Αυτό είχε σαν αποτέλεσμα, οι γόνοι των αστικών οικογενειών να σπουδάζουν στο εξωτερικό και, επιστρέφοντας στην Κοζάνη -κυρίως ως γιατροί και δάσκαλοι- να φέρνουν μια διαφορετική νοοτροπία και κουλτούρα και μια διαφορετική σχέση με τα γράμματα και τις τέχνες. Σαν παράδειγμα μπορεί να αναφερθεί ότι, ήδη το 1818, η Κοζανίτισα Μητιώ Σακελλαρίου, σύζυγος του ιατροφιλοσόφου I. Σακελλαρίου και κόρη του X. Μεγδάνη, μετέφρασε δύο κωμωδίες του Ιταλού Goldoni, όντας η πρώτη γυναίκα στην Ελλάδα που ασχολήθηκε με το θέατρο.

Ο δεύτερος λόγος συνδέεται με την ανάπτυξη του εξαγωγικού εμπορίου προς την Κεντρική Ευρώπη. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα την εγκατάσταση Κοζανιτών κυρίως στην Αυστρο-Ουγγαρία και, με την πάροδο του χρόνου, την ανάδειξή τους σε οικονομικούς παράγοντες των ευρωπαϊκών κοινωνιών. Η αγάπη τους για την πατρίδα εκδηλώθηκε με τη χρηματοδότηση των Σχολείων και της Βιβλιοθήκης της Κοζάνης, που αποτέλεσαν στη συνέχεια το κέντρο της ανάπτυξης της πνευματικής ζωής της πόλης. Η επαφή των αστών της Κοζάνης, με τους συγγενείς και φίλους που ζούσαν στο εξωτερικό, ήταν από τους βασικούς παράγοντες για την ανάπτυξη της πνευματικής ζωής της πόλης. Αυτό φαίνεται και από το γεγονός ότι το 1813 ιδρύθηκε Κοινοτική Βιβλιοθήκη με αναγνωστήριο, με το όνομα Οίκος Βελτιώσεως, «ένθα συνήρχοντο κατά καιρούς οι πεπαιδευμένοι ίνα μελετώσι, φιλολογώσι και διαλέγονται».

Ο τρίτος λόγος σχετίζειαι με τη δημιουργία Σχολείων και ενός Παρθεναγωγείου, με χρηματοδότηση κυρίως των ομογενών. Η λειτουργία των σχολείων έδινε τη δυνατότητα στους αστούς της πόλης να στείλουν τα παιδιά τους να μορφωθούν, γιατί λόγω των οικονομικών τους δυνατοτήτων δεν υπήρχε άμεση ανάγκη τα παιδιά να μπουν στη βιοπάλη και να βοηθήσουν οικονομικά την οικογένεια. Σημειώνω το διαχωρισμό «αστών» και «μη» γιατί στην Κοζάνη ήταν έντονη η διαφορά και οι διαμάχες ανάμεσα στις δύο συνιστώσες της κοινότητας, τους τζορμπατζήδες και τον λαό, τους επήλυδες. Αυτές οι διαμάχες στη διάρκεια του μεσοπολέμου κατέληξαν να έχουν και πολιτικό χαρακτήρα.

Η ανάπτυξη των γραμμάτων και των τεχνών στον 20° αιώνα στην Κοζάνη βασίστηκε σε μία παράδοση που χτίστηκε βαθμιαία κατά τους προηγούμενους αιώνες και έκανε την πόλη να ξεχωρίζει για τις επιδόσεις της στα γράμματα και τη μουσική. Σημαντικό ρόλο έπαιξαν διακεκριμένα άτομα, που σήκωσαν στους ώμους τους την προσπάθεια της προόδου και της καλλιέργειας ενός μεγάλου μέρους του αστικού πληθυσμού της πόλης.

Πάντως, είναι απορίας άξιον πως στην Κοζάνη δεν υπήρξε παράδοση εικαστικών εργαστηρίων, σε αντίθεση με τη γειτονική Φλώρινα, όπου υπάρχει μέχρι σήμερα μεγάλη σχετική παράδοση. Η ενασχόληση με τις εικαστικές τέχνες απαιτεί ταλέντο και κυρίως πολύχρονη εκπαίδευση. Δεν ήταν επομένως εύκολο ο χώρος αυτός να κατακτηθεί γρήγορα και να φθάσει σε τέτοιο επίπεδο, που να είναι συγκρίσιμο με αυτό το οποίο «έβλεπαν» οι Κοζανίτες στις ευρωπαϊκές χώρες. Ένα άλλο στοιχείο που μπορεί να έπαιξε ρόλο είναι το γεγονός ότι στον μουσουλμανικό κόσμο δεν επιτρέπεται η απεικόνιση προσώπων. Επομένως σε μία πόλη που περιβάλλεται, σε μεγάλο ποσοστό, από μουσουλμανικό πληθυσμό είναι φυσικό να μην υπάρχει χώρος ανάπτυξης των εικαστικών τεχνών. Τα παραπάνω ίσως να δίνουν μια μερική εξήγηση γιατί δεν υπάρχει στην Κοζάνη παράδοση στις εικαστικές τέχνες.

Η μουσική κίνηση της Κοζάνης

Η μουσική παράδοση πιστεύω ότι πρέπει να ξεκίνησε στον 19° αιώνα, δεδομένου ότι η πρώτη οργανωμένη προσπάθεια εμφανίζεται με την ίδρυση της Φιλαρμονικής «Πανδώρα» το 1902. Μετά από μεγάλη περίοδο αφάνειας, η

«Πανδώρα» επαναδραστηριοποιήθηκε το 1924 υπό τη διεύθυνση του Εδουάρδου Σασαρόλη, μουσικού ιταλικής καταγωγής που βρέθηκε στην Κοζάνη ως μέλος των συμμαχικών δυνάμεων. Παντρεύτηκε Κοζανίτισα και εγκαταστάθηκε στην πόλη. Την ίδια περίοδο, το 1917, δημιουργήθηκε ο Μουσικός Σύλλογος με ορχήστρα και μαντολινάτα. Έδωσε συναυλίες, στις οποίες πολλές φορές συμμετείχε η μουσική των γαλλικών συνταγμάτων που είχαν εγκατασταθεί εκείνη την εποχή στην Κοζάνη. Το επόμενο βήμα είναι η δημιουργία, το 1931, του Ωδείου, στο οποίο παραδίδονταν μαθήματα βιολιού και πιάνου με σημαντική προσέλευση μαθητών (50 το 1931 και 70 το 1938 εκ των οποίων 30 μάθαιναν βιολί). Μέσα από αυτό το μουσικό κλίμα που επικρατούσε στην πόλη αναδείχθηκαν λαμπρές μουσικές προσωπικότητες όπως ο Γιάννης Δόδουρας, που πέθανε νέος, ο Κώστας Λιόντας, τενόρος στην Όπερα της Βουδαπέστης, και άλλοι που διακρίθηκαν ως δεξιοτέχνες στα έγχορδα.

Η μουσική παράδοση της Κοζάνης ξαναζωντάνεψε στις αρχές της δεκαετίας του ’60, οπότε ιδρύθηκε ο Σύλλογος Συναυλιών με ψυχή του την καθηγήτρια του Ωδείου Έλλη Μάνου. Ως χώρος για τις εκδηλώσεις του Συλλόγου χρησιμοποιήθηκε η νεότευκτη τότε αίθουσα του Κοβενταρείου Ιδρύματος. Οι μουσικές εκδηλώσεις που παρουσιάζονταν στην Αθήνα ή τη Θεσσαλονίκη, είχαν πάντοτε ως ενδιάμεσο σταθμό την Κοζάνη. Το τσέχικο κουαρτέτο Σμέτανα ο Γιώργος θέμελης και άλλα μεγάλα ονόματα της κλασικής μουσικής, πέρασαν από τη σκηνή του Κοβενταρείου. Αξίζει να σημειώσουμε ότι ο Σύλλογος Συναυλιών και Μορφωτικής Κινήσεως δημιουργήθηκε το 1958 από αστούς Κοζανίτες, στηρίχθηκε από αυτούς και εξακολουθεί να λειτουργεί ακόμη, αλλά χωρίς την παλιά έντονη δραστηριότητα.

Στη μουσική δραστηριότητα θα πρέπει να προσθέσει κανείς την έντονη παρουσία χορωδιών, με πιο γνωστή τη χορωδία του Αγίου Νικολάου που ιδρύθηκε το 1936 και είχε σταθερή συμμετοχή στην κυριακάτικη λειτουργία στο ναό, ψάλλοντας κυρίως τετραφωνία, που για τα σημερινά δεδομένα θα εθεωρείτο οπερετίζουσα. Η άφιξη του μακαριστού μητροπολίτη Διονυσίου Ψαριανού με το βυζαντινό ύφος και μέλος οδήγησε τελικά στην αποχώρηση του μαέστρου Μάκη Βαχτσεβάνου και τη δημιουργία της χορωδίας «Ελίμεια» με καλλιτεχνικό κυρίως προσανατολισμό. Εδώ πρέπει να υπογραμμιστεί η συμβολή του Μητροπολίτη Διονυσίου στην καλλιέργεια της βυζαντινής μουσικής μέσω της δημιουργίας σχολής βυζαντινής μουσικής και του Σεμιναρίου.

Η Κοζάνη και τα θεάματα

Η Κοζάνη υπήρξε πάντοτε σταθμός των περιοδευόντων θιάσων της Αθήνας στο μεγαλύτερο μέρος του 20^ου αιώνα. Τα τελευταία χρόνια, η προσπάθεια του Δημοτικού Περιφερειακού θεάτρου Κοζάνης δεν νομίζω ότι αγκαλιάστηκε από την τοπική κοινωνία και δεν υπάρχουν, εξ όσων γνωρίζω, τοπικά πρόσωπα που να αναδείχθηκαν στο θεατρικό στερέωμα. Αντίθετα, η Κοζάνη ήταν από τις πρώτες πόλεις που απέκτησε κινηματογράφο. Ήδη από το 1908 υπάρχει αναφορά ότι γίνονταν προβολές ταινιών στα καφενεία της πόλης. Η δραστηριότητα αυτή συνεχίστηκε μέχρι το 1926 οπότε εμφανίστηκε και το πρώτο κτίριο κινηματογράφου, που ξεκίνησε ως «Ωρίων», μετονομάστηκε σε «Ίρις» και κατέληξε στο γνωστό «Τιτάνια» των τελευταίων χρόνων, το οποίο είχε άδοξο τέλος: σήμερα έχει γίνει σούπερ-μάρκετ!

Στα τέλη της δεκαετίας του ’50, η Κοζάνη είχε τρεις κινηματογράφους, το «Ολύμπιον», το «Άστρον» και το «Τιτάνια», στα οποία παίζονταν όλες οι ταινίες που έφθαναν και στις αθηναϊκές αίθουσες. Δεν μπορώ να θυμηθώ συγκεκριμένες ταινίες που να δημιούργησαν ιδιαίτερη αίσθηση στην πόλη. Θυμάμαι όμως πολύ καλά ότι η είσοδος στους κινηματογράφους απαγορεύονταν στους μαθητές και οι καθηγητές συνήθιζαν να κάνουν μπλόκα για να «συλλάβουν» τους παραβάτες. Ο επίλογος παιζόταν την επομένη το πρωί, όταν ο γυμνασιάρχης μοίραζε τις αποβολές! Κινηματογραφική προσωπικότητα από την Κοζάνη είναι ο γνωστός σκηνοθέτης Κώστας Κουτσομύτης.

Σημαντική ώθηση στην ανάπτυξη του θεάτρου και της μουσικής έδωσε η ολοκλήρωση της Αίθουσας Τέχνης στον Άγιο Δημήτριο το 1993. Η Κοζάνη απέκτησε έτσι μια πολύ αξιόλογη αίθουσα, κατάλληλη για καλλιτεχνικές εκδηλώσεις.

Μορφωτικές διαλέξεις

Η πνευματική κίνηση με τη μορφή διαλέξεων μορφωτικού περιεχομένου ξεκινάει ουσιαστικά με την παρουσία στο Μητροπολιτικό θρόνο της Κοζάνης του Κωνσταντίνου Πλατή και τη δημιουργία της ΧΕΝ, της Χριστιανικής Ένωσης Νέων. Στην αίθουσα απέναντι από τον Άγιο Νικόλαο, άρχισαν να δίνονται, με συστηματικό τρόπο, διαλέξεις από σημαντικούς ανθρώπους των γραμμάτων, με σαφή προσανατολισμό προς θρησκευτικά θέματα. Ο διάδοχος του Κωνσταντίνου Πλατή, Διονύσιος Ψαριανός, λόγιος ο ίδιος, συνέχισε την παράδοση, με την παρουσία και τη συνδρομή του τότε ιεροκήρυκα Απόστολου Παπακωνσταντίνου. Τις έβδομαδιαίες διαλέξεις, από το 1969 και μετά, τις «κληρονόμησε» ο Σύνδεσμος Γραμμάτων και Τεχνών, με ψυχή του τον Κωνσταντίνο Σιαμπανόπουλο, ο οποίος τις συνέχισε και παράλληλα προχώρησε σε μια πολυσχιδή δράση που περιλαμβάνει πολλές εκδόσεις, την ίδρυση Μουσείου και μια έντονη προσπάθεια διατήρησης των πολιτιστικών και πολιτισμικών στοιχείων της περιοχής.

Βιβλία και συγγραφείς

Από πλευράς γραμμάτων, υπάρχουν δύο σημαντικές προσωπικότητες στο πρώτο μισό του αιώνα: ο γυμνασιάρχης Π. Λιούφης και ο Κ. Τσιτσελίκης, δικηγόρος και πνευματικός άνθρωπος. Έγραψε και δημοσίευσε μυθιστορήματα, διηγήματα, καθώς και άρθρα σε εφημερίδες και περιοδικά, τοπικά και μη. Στην καλλιέργεια του γραπτού λόγου στην Κοζάνη σημαντικό ρόλο έπαιξε το γραπτό κήρυγμα της «Οικοδομής» που μοιραζόταν κάθε Κυριακή στις εκκλησίες μετά το 1956, εξαίρετο θεολογικά και φιλολογικά, και το οποίο ήταν μια πηγή προβληματισμού και καλλιέργειας. Θα πρέπει τέλος να σημειωθεί η έντονη εκδοτική δραστηριότητα του Ινστιτούτου Βιβλίου, το οποίο μαζί με την Βιβλιοθήκη αποτέλεσαν τα στηρίγματα καλλιέργειας του γραπτού λόγου στην πόλη. Για μας που ζήσαμε στην πόλη το τελευταίο μισό του εικοστού αιώνα και είχαμε τη δυνατότητα να αποκτήσουμε μουσική παιδεία, αλλά και γνώση και εμπειρίες από τους διάφορους κύκλους καλλιέργειας του γραπτού και προφορικού λόγου ήταν μία «μοναδική εμπειρία».

*

Στην παρουσίασή μου αυτή προσπάθησα να σκιαγραφήσω την πνευματική ζωή της Κοζάνης τον περασμένο αιώνα και να δώσω ορισμένες ερμηνείες για το πώς και γιατί αναπτύχθηκε μια τόσο έντονη μουσική και πνευματική κίνηση στην πόλη. Όλα αυτά από τη σκοπιά ενός ανθρώπου που γεννήθηκε και μεγάλωσε σ’ αυτή την πόλη και δε διεκδικεί την ιστορική αυθεντία και ικανότητα για ανάλυση ενός τέτοιου θέματος. Δέχθηκα την ευγενική σας πρόσκληση και έκανα αυτή τη σύντομη παρουσίαση από αγάπη και ενδιαφέρον για τον τόπο μου.