Είναι μεγάλη χαρά για μένα που ξαναβρίσκομαι ανάμεσά σας, σ’ αυτή την αίθουσα συγκεντρώσεων της Κλινικής Σπινάρη. Εδώ και δυο χρόνια με έχει εντυπωσιάσει ο δυναμισμός αυτού του Ιδρύματος: η άνεση και η λειτουργικότητα των κτιρίων, οι πρωτοποριακές θεραπευτικές παρεμβάσεις και οι εργοθεραπευτικές φροντίδες, όπως το αποδεικνύουν τα έργα τέχνης, το άνοιγμα προς την πνευματική διάσταση της ίασης και της υγείας, το διαρκές ενδιαφέρον για την ψυχιατρική σκέψη και τις σύγχρονες ψυχοθεραπείες. Όλα αυτά μαρτυρούν την μοντερνικότητα και την αποτελεσματικότητα μιας φωτισμένης διεύθυνσης, με την ευγενή έννοια που ο 18°ςαιώνας των Φώτων μπόρεσε να δώσει σε αυτόν τον όρο. Πρέπει λοιπόν να ευχαριστήσω όλως ιδιαιτέρως τον κύριο και την κυρία Σπινάρη για όσα έχουν πραγματοποιήσει, καθώς και για την φιλοξενεία τους, όπως και τον φίλο μου, τον καθηγητή Θανάση Καράβατο για την επιστημονική οργάνωση αυτής της εξαιρετικής και πολυδιάστατης Διημερίδας που διερευνά την ψυχιατρική της εποχής μας, η οποία οφείλει να λαμβάνει υπ’ όψιν της τόσο την ιστορία της όσο και τα επιτεύγματα άλλων τομέων, όπως είναι οι βασικές επιστήμες και οι επιστήμες του ανθρώπου, όσο και οι τέχνες και η λογοτεχνία.

Η σημερινή μου ομιλία αποτελεί συνέχεια μιας πρόσκλησης να εισηγηθώ το θέμα της σχέσης μεταξύ θρησκευτικού παραληρήματος και των θρησκευτικής εμπνεύσεως τρομοκρατικών ενεργειών της σήμερον. Οι «παράφρονες του Θεού» μήπως είναι απλώς «παράφρονες»;

Επιχειρώντας να απαντήσω στο ερώτημα αυτό αναγκάστηκα να κάνω μία τεράστια παράκαμψη, την οποία θα εξηγήσω και σε εσάς απόψε, αφού πρώτα άφησα το κείμενό μου να ωριμάσει για ένα χρόνο. Βέβαια, η απάντησή μου δεν είναι ακόμη παρά ένα σχεδίασμα απάντησης, που ελπίζω να διευκρινιστεί και να διευρυνθεί μέσα από το έργο της κυρίας Edith Winkler που εκπονεί τη διδακτορική διατριβή της στο πανεπιστήμιο μας, βάσει μίας εξαιρετικά ευρείας τεκμηρίωσης και, κυρίως, πρωτότυπου κλινικού υλικού. Η παράκαμψη μέσω της καθιερωμένης ψυχοπαθολογίας και, κατόπιν, μέσω των διαφόρων μορφών μυστικισμού ήταν αναγκαία, νομίζω, προκειμένου να πραγματευτώ το θέμα που μου ζητήθηκε αλλά και να διαφωτιστώ εγώ ο ίδιος, καθώς, όντας κλινικός ψυχίατρος, ειδικευμένος στις εξαρτήσεις, δεν είμαι ειδικός ούτε στην εγκληματολογία ούτε στη θρησκευτική ψυχοπαθολογία.

Πράγματι, εδώ και 30 χρόνια έχω συναντήσει πολλούς αλκοολικούς και τοξικομανείς. Πέραν των πολλών «αυτόματων» αποθεραπειών ως αποτέλεσμα μιας σωτήριας στροφής στη θρησκεία, η φράση «το αλκοόλ είναι ο θεός» της Marguerite Duras, που ήταν και η ίδια αλκοολική, πάντα με ερέθιζε. Επιπλέον, άρχισα σταδιακά να βλέπω την κατάχρηση ψυχοτρόπων ουσιών που φέρνουν το χρήστη σε επαφή με ένα «Αλλού» ως σύγχρονη καταναλωτική απάντηση στη μείωση της θρησκευτικής πρακτικής, που δεν είναι παρά δυνατότητα και τελετουργική έκφραση ενός ανοίγματος προς ένα «Αλλού», ριζικά διαφορετικό από τον εαυτό.

Τέλος, ασκώντας την ψυχιατρική για πολλά χρόνια στο πλαίσιο των Κλινικών του Καθολικού Πανεπιστημίου της Λουβέν (τα ωραιότερά μου χρόνια), επέλεξα να ασχοληθώ με μία ειδική ομάδα ασθενών από θρησκευόμενους, άντρες και γυναίκες, ιερείς και μοναχές, παραδομένους στον αλκοολισμό, μια από τις ήσσονες μορφές μυστικισμού, όπως το έδειξε ο πατήρ Philippe de Felice στο εξαιρετικό του έργο Poisons sacres_t ivresses divines (1936) (Ιερά δηλητήρια, θεϊκές μέθες).

Εισαγωγή

Μέχρι την έλευση του ορθολογισμού στη Δύση κατά τον 17° αιώνα, η ψυχική ασθένεια ερμηνευόταν ως θρησκευτικό φαινόμενο. Από τη στιγμή που οι μόνες δυνάμεις που μπορούσαν να επηρεάσουν έναν άνθρωπο ήταν ή ο θεός ή ο Δαίμων, κάθε παρεκκλίνουσα σκέψη και κάθε παραλήρημα δεν μπορούσαν παρά να είναι δαιμονικής έμπνευσης. Σε μια κυριαρχούμενη από τη θρησκευτική σκέψη Δύση, κατ’ ανάγκη και η τρέλα μπορούσε να γίνει κατανοητή μόνο ως σατανική κατοχή που απαιτούσε τις πιο βίαιες θεραπείες, τα βασανιστήρια ή την πυρά. Η ιστορία του 15^ου και του 16^ου αιώνα βρίθει επιδημιών δαιμονολατρείας που σφραγίστηκαν από μαζικές εκτελέσεις. Οι μοναχοί του Αγίου Δομίνικου θα στείλουν έτσι στην πυρά έως και χίλιους ασθενείς ετησίως, μόνο στην περιοχή του Κομ, στο διάστημα 1580-1595, ενώ ο εισαγγελέας Nicolas Remy θα στείλει στην πυρά περισσότερους από εννιακόσιους μελαγχολικούς, στο δουκάτο της Λορένης τον 16° αιώνα (Calmeil 1845).

Σήμερα οι όροι έχουν αντιστραφεί καθώς είναι οι «αρχιερείς» της ψυχικής υγείας που αναγορεύονται σε δικαστές, κρίνοντας αυστηρά τη θρησκεία, όπως προκύπτει και από το ιδιαίτερα έντονο ενδιαφέρον του S. Freud της τελευταίας περιόδου για τα ζητήματα αυτά, όπως στο L’ avenir d’une Illusion (Το μέλλον μιας παραίσθησης) ή το Moise et le Monofheisme, (Ο Μωϋσής και ο μονοθεϊσμός). Από την άποψη αυτή, το προηγούμενο -του 1923- κείμενό του, με τίτλο Une nevrose demoniaque αυ XVIIeme siecle, (Μια δαιμονιακή νεύρωση κατά τον 17° αιώνα) αντιπροσωπεύει την εξαίρεση, δεδομένου ότι ασχολείται με μία ειδική περίπτωση παραληρήματος, χωρίς ωστόσο να έχει απήχηση στην κοινωνική ζωή της εποχής εκείνης ή γενικεύσεις εκτός του χώρου της αναλυτικής ψυχοπαθολογίας.

Από αυτή, λοιπόν, τη συγκεκριμένη ψυχαναλυτική οπτική θα ήθελα σήμερα να μοιραστώ μαζί σας κάποιες πρόσφατες σκέψεις μου για τη σχέση μεταξύ ψυχοπαθολογίας και θρησκείας, ιδιαίτερα στα προβλήματα του μυστικισμού, του παραληρήματος και της παραληρητικής πεποίθησης μιας παρεκκλίνουσας και σολιψιστικής πίστης, θα ασχοληθούμε καταρχάς με την κλινική περίπτωση μιας ξεκάθαρης παθολογίας για να οδηγηθούμε, κατόπιν, στις μεγάλες μορφές του μυστικισμού και να κλείσουμε με κάποιες σκέψεις για το θρησκευτικό φανατισμό που βρίσκεται, πλέον, στο προσκήνιο.

Μυστικιστικό παραλήρημα

θα εξετάσω εδώ μόνο τα «θετικά παραληρήματα», αφήνοντας απέξω όλο το φάσμα των αρνητικών ή καταθλιπτικών παραληρημάτων της μελαγχολίας που συνδέονται και αυτά με θρησκευτικά ζητήματα, όπως η ενοχή απέναντι στο νόμο της θρησκείας (οι δέκα εντολές της εβραϊκής και της χριστιανικής θρησκείας) ή ο φόβος της αιώνιας τιμωρίας λόγω ανυπακοής, ακόμη και αν αυτή υπήρξε μόνο στη σκέψη.

Εντούτοις, πρέπει να παρατηρήσω εδώ ότι αυτού του είδους το παραλήρημα τιμωρίας έχει μετατραπεί σήμερα σε παραλήρημα καταστροφής, δήμευσης περιουσιακών στοιχείων, προστίμων ή αιματηρής φορολόγησης επειδή αποκαλύφθηκαν μυστικοί τραπεζικοί λογαριασμοί στο Λουξεμβούργο ή την Ελβετία. Άλλοι καιροί, άλλα ήθη, άλλοι φόβοι, άλλες παραληρητικές ιδέες…

Ας περάσουμε, τώρα, στην περίπτωση μιας ασθενούς -ας την πούμε Ζακλίν- που την παρακολούθησα στο Κέντρο Ψυχικής Υγείας για είκοσι χρόνια, μέχρι το θάνατό της σε ηλικία 64 ετών από καρκίνο του πνεύμονα…

Από μητέρα Γαλλίδα και πατέρα Βέλγο, η Ζακλίν αισθάνεται πρόωρα εγκαταλελειμμένη από τον πατέρα της που το 1936 κατατάσσεται εθελοντής στις διεθνείς ταξιαρχίες στον εμφύλιο πόλεμο της Ισπανίας. Πράγματι, αυτός ο μεγαλόκαρδος και ιδεαλιστής ήρωας θα αφήσει την οικογένειά του (γυναίκα και τρεις κόρες) χωρίς κανέναν οικονομικό πόρο για δύο χρόνια. Η Ζακλίν θα νοσηλευτεί σε σανατόριο για φτωχά παιδιά, με πνευμονική και κατόπιν οφθαλμική φυματίωση. Από τότε θα φτιάξει με τη φαντασία της ένα δίδυμο αδερφό, τον αρσενικό όμοιο της, τον Ζακ, που από την ηλικία των πέντε ετών και μετά ζει, υποτίθεται, στη Γαλλία σύμφωνα με την επιθυμία της μητέρας του. Μετά το Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο θεραπεύεται χάρη στα νέα αντιφυματικά φάρμακα και αρχίζει σπουδές βοηθού νοσοκόμου για να ακολουθήσει στο τέλος σταδιοδρομία ψυχιατρικής νοσηλεύτριας.

Στα τριάντα της μένει έγκυος από κάποιον άγνωστο, ονόματι Πέτρο («επί της πέτρας αυτής θα οικοδομήσω την εκκλησία μου»), με τον οποίο είχε έρθει σε σαρκική επαφή μόνο μία φορά, στο τρένο που έκανε το νυχτερινό δρομολόγιο Παρίσι (Γαλλία)-Βρυξέλλες (Βέλγιο). Επρόκειτο, λέει, για μυστικό πράκτορα, ειδικό απεσταλμένο του στρατηγού Ντε Γκωλ, ο οποίος την είχε επιλέξει για να γεννήσει το παιδί- μεσσία, που θα συμφιλίωνε και θα επανένωνε Γαλλία και Βέλγιο. Το παιδί αυτό έπρεπε να φέρει κρυφά το όνομα Μαξιμιλιανός, δηλαδή μέγιστος! Ενώ η Ζακλίν θα όφειλε να μην ξαναδεί ποτέ πια τον πατέρα του παιδιού της. Όντας επιφορτισμένος με μία τόσο μεγαλοπρεπή αποστολή, ο νεαρός Μαξιμιλιανός, που τον μεγάλωνε μόνη της, δεν θα αργούσε να εμφανίσει -σε ηλικία περίπου 13 ετών-τα αδιάψευστα σημάδια μιας ηβηφρένειας που τον οδήγησε σε μία σχεδόν μόνιμη παραμονή σε ψυχιατρικό άσυλο, διακοπτόμενη μόνο από κάποιες δραματικές επανόδους στη μητρική εστία και κάποιες σοβαρές απόπειρες αυτοκτονίας, εκ των οποίων μια εκπαραθύρωση που μάλλον τον άφησε ουσιαστικά παράλυτο σε ηλικία 24 ετών. Σε αυτό, περίπου, το διάστημα η Ζακλίν άρχισε να αναπτύσσει ένα τρομερά παραγωγικό παραλήρημα: ήταν πλέον η μητέρα του Θεού, του Ιησού Χριστού που δεν ήταν παρά μία από τις ενσαρκώσεις του Μαξιμιλιανού, που οι άλλοι τον έβλεπαν πότε σαν Μέγα Αλέξανδρο, πότε σαν Ιούλιο Καίσαρα, Μωάμεθ ή Αδόλφο Χίτλερ … Η ίδια είχε διαλέξει κρυφά τα αντίστοιχα θηλυκά ονόματα, δηλαδή Αλεξάνδρα, Ιουλία, Αδολφία, μερικές φορές και Μαξιμιλιανή, Βασίλισσα του Σύμπαντος, μητέρα-πηγή του κόσμου, μέσω απλής παρθενογένεσης. Χωρίς την παραμικρή παρέμβαση αρσενικού θεού και γεννήτορα, γεννάει μόνη της όλους τους γαλαξίες και μια βροχή αστέρων, δηλώνοντας «Εγώ είμαι το μπιγκ-μπαγκ» και υπογράφοντας συχνά τα γραπτά της ως «Αγία Μαρία της Αποκάλυψης» ή «Αγία Μαρία η Αιγύπτια». Ο γιος της σταυρώθηκε εδώ και πάνω από 2000 χρόνια αλλά η ώρα της δόξας του θα έρθει το επόμενο Πάσχα. Μάλιστα, ο Θεός-πατέρας δεν υπάρχει πραγματικά, ενώ ο Ιησούς Χριστός είχε, στην πραγματικότητα, αναφωνήσει πριν το θάνατό του στο σταυρό και την ανάστασή του: «Μητέρα, γιατί με εγκατέλειψες»;

Η περίπτωση της Ζακλίν -αν και εμπεριέχει πολύ πάθος- μπορεί να μας κάνει να χαμογελάσουμε με τις ακρότητές της. Είναι σαφής ο παραληρητικός χαρακτήρας του λόγου της και, υπαρξιακά, η Ζακλίν βρίσκεται όντως de lira, έξω δηλαδή από το αυλάκι -η ετυμολογία του λατινικού όρου- της κοινής λογικής.

Το παραλήρημα εμφανίζεται καθαρά ως «βοηθητική κατασκευ^ΙεοηείΓυοίΐοη de secours) όπως λέει ο Freud, με στόχο να βοηθηθεί το άτομο στο να αντέξει την οδύνη μιας ανυπόφορης πραγματικότητας, του ναυαγίου και της χρεοκοπίας της ως μητέρας λόγω της αρρώστιας του γιου της, μοναδικός σκοπός του οποίου ήταν να συμφιλιώσει τους δύο ξεχωριστούς κόσμους των γονιών του (το Βέλγιο και τη Γαλλία).

Η πεποίθηση της ασθενούς ήταν απόλυτη, αμετακίνητη και ενισχυόταν ακόμη περισσότερο από τα προβλήματα του γιου της. Αξιοσημείωτη λεπτομέρεια, αυτό το παραγωγικό παραλήρημα αποδεικνυόταν, τις περισσότερες φορές, απολύτως συμβατό με την άσκηση του επαγγέλματος της ως ψυχιατρικής νοσηλεύτριας, αν και συχνά είχε πρόβλημα στις νυχτερινές βάρδιες, λόγω της παράξενης και παράδοξης τροπής ορισμένων από τις σκέψεις της για τους ασθενείς της και, κυρίως, αυτές που αφορούσαν στο χαρακτήρα αντικειμενικής πραγματικότητας των ψευδαισθήσεών τους.

Ποιος, όμως, θα μπορούσε σήμερα να πει ότι αμφιβάλλει για τον ριζικά παθολογικό χαρακτήρα αυτής της κλινικής εικόνας; Τον 16° αιώνα προφανώς θα την είχαν κάψει ζωντανή ως αμετανόητη αιρετική.

Η μεγάλη μορφή του μυστικισμού

Ας περάσουμε τώρα σε μία από τις μεγάλες μορφές του μυστικισμού, την Αγία Τερέζα της Άβιλα. Αυτή η εξαιρετική γυναίκα, η μεταρρυθμίστρια των Καρμελιτισών, μακροημέρευσε (1515-1582) κατά τρόπο ιδιαίτερα εποικοδομητικό στο θρησκευτικό και εκκλησιαστικό περιβάλλον, καθώς, πέρα από το συγγραφικό της έργο, ίδρυσε 17 μονές για μοναχές και 15 για μοναχούς (Auclair 1950). Παρουσίαζε, πάντως, όλα τα σημεία αυτού που σήμερα θα ονομάζαμε διαταραχή μιας οιστριονικού τύπου προσωπικότητας, σημεία ή συμπτώματα που αναφέρει στο αυτοβιογραφικό της έργο Η ιστορία της ζωής μου. Στα νεανικά της χρόνια λυπάται που δεν είναι άντρας, τη συγκινεί η ιπποτική λογοτεχνία, ονειρεύεται δόξες, επιθυμεί να γοητεύσει, ενώ η υπερηφάνειά της δεν της επιτρέπει την υποταγή σε έναν τετριμμένο γάμο. Παρουσιάζει αρκετές φορές απώλεια συνείδησης και αναφέρεται σε εναλλαγές πυρετωδών εξάρσεων και στιγμών κατάθλιψης. Δεν έχει, όμως, καμία σχέση με την περίπτωση της Ζακλίν. Η Αγία Τερέζα αναπτύσσει μία αξιοσημείωτη δημιουργική και οργανωτική δραστηριότητα.

Εδώ δεν βρισκόμαστε μπροστά σε ναυάγιο αλλά σε δημιουργική έξαρση που συγκροτεί το Θεό ως αντικείμενο της επιθυμίας και ολοκληρώνει αυτήν την αγάπη μέσα στην απόλαυση. Όπως αναφέρει και ο A. Vergote (1978), «η Τερέζα της Άβιλα διαλαλεί την απόλαυσή της με πλήρη ελευθερία». Ας διαβάσουμε τι έγραψε η ίδια:

Ή ψυχή κρέμεται σαν να βρίσκεται ολόκληρη έξω από τον εαυτό της. Η θέληση αγαπάει. Η μνήμη φαίνεται να έχει χαθεί. Κατά τη γνώμη μου η κατανόηση δε συνδιαλέγεται ούτε και χάνεται … Στην κατάσταση αυτή, οι λειτουργίες απολαμβάνουν χωρίς να καταλαβαίνουν πώς απολαμβάνουν. Η ψυχή πυρπολείται όλο και περισσότερο από αγάπη χωρίς να καταλαβαίνει πώς αγαπάει. Ξέρει ότι απολαμβάνει το αντικείμενο της αγάπης της αλλά αγνοεί το πώς απολαμβάνει».

Το ίδιο απελευθερωμένο ύφος γραφής διακρίνει και την περιγραφή του λογχισμού:

«Στα αριστερά μου είδα έναν άγγελο με σωματική μορφή. Ήταν μικρός, εξαίσιας ομορφιάς και το πρόσωπό του έλαμπε τόσο έντονα από φως που νόμισα ότι ήταν από τους αγγέλους του πρώτου τάγματος που τους περιβάλλει ο Θεός με την αγάπη Του και ονομάζονται Σεραφείμ …Ο άγγελος αυτός κρατούσε ένο χρυσό δόρυ με πολύ μεγάλη αιχμή από όπου, νομίζω; έβγαινε λίγη φωτιά. Φαίνεται να την έμπηξε αρκετές φορές στην καρδιά μου, ενώ κάθε φορά που την έβγαζε μου ξερίζωνε το σπλάχνο και με άφηνε να καίγομαι από την αγάπη του Θεού που ήταν τόσο δυνατή ώστε η βία της φωτιάς αυτής με έκανε να βγάζω κραυγές μαζί με μία τόσο ακραία χαρά έτσι που δε θα ήταν δυνατό να θέλω να απαλλαγώ από έναν πόνο τόσο ευχάριστο ούτε να βρω ανάπαυση και ευχαρίστηση παρά μόνο στον ίδιο το Θεό. Ο πόνος στον οποίο αναφέρομοι δεν είναι σωματικός αλλά απόλυτο πνευματικός, αν κοι το σώμα συμμετέχει σε μεγάλο βαθμό».

Πρόκειται για τη σκηνή που αναπαριστά το περίφημο άγαλμα του Bernini στην εκκλησία της Σάντα Μαρία ντε λα Βιτόρια στη Ρώμη, ένα αριστούργημα της εποχής του ταραχώδους μπαρόκ. Η φωτογραφία του αγάλματος διακοσμεί, επίσης, το εξώφυλλο του βιβλίου για το Σεμινάριο με τίτλο Encore (1972-1973) του Jacques Lacan, το οποίο δημοσιεύτηκε με τη συγκατάθεσή του το 1975.

Από την άποψη αυτή ο Lacan (1975), αφού πρώτα παρατηρήσει με οξυδέρκεια, σε σχέση με το θέμα μας, ότι «ο μυστικισμός δεν είναι όλα όσα δεν είναι η πολιτική», αποπειράται να επεξεργαστεί μία θεωρία για μια απόλαυση διαφορετική από αυτήν του φαλλού, μιαν «άλλη απόλαυση», εκείνη που προσεγγίζουν οι γυναίκες και βιώνουν οι μυστικιστές: την απόλαυση αυτή «την αισθάνονται χωρίς καθόλου να την καταλαβαίνουν». Στην περίπτωση, πάντως, της Αγίας Τερέζας μοιάζει να είναι παρόν το φαλλικό φαντασιακό, αν λάβουμε υπόψη μας την παραπάνω σκηνή με τον άγγελο και το χρυσό δόρυ. Από τη σκοπιά της ψυχοπαθολογίας, το ερώτημα του μυστικιστικού παραληρήματος δεν τίθεται για την περίπτωση της Αγίας Τερέζας. Το απόσπασμα αυτό μπορεί, προφανώς, να ερμηνευτεί σαν όνειρο ή ονειροπόληση όπου επενδύθηκε όλο το δημιουργικό δυναμικό μιας πολύ πλούσιας προσωπικότητας, η δομή της οποίας μπορεί σήμερα να χαρακτηριστεί ως υστερική. Εδώ, ωστόσο, έχουμε μία «επιτυχή υστερία», με μία εξέχουσα πραγμάτωση στο πλαίσιο των ανώτερων αξιών της ανθρωπότητας που απέχει αρκετά από την κλασική υστερική ή και ψυχωτική δυστυχία της περίπτωσης της Ζακλίν.

Η ατελής μετουσίωση

Στον ερωτικό τομέα του μυστικισμού, η αξιοσέβαστη Agnes Blannbekin, που έζησε στη Βιέννη τον 14° αιώνα προβληματίζεται μέχρις αμηχανίας για το τι έγινε η Αγιο Ακροποσθία που εγκατέλειψε ο Ιησούς στο Ναό μετά την περιτομή. Δεν θα παραθέσω παρά μόνο τα λόγια του «αναξιοπρεπούς εξομολογητή» της, όπως αυτοχαρακτηρίζεται ο ίδιος ο Φραγκισκανός μοναχός με το όνομα Erdenic (Vergote 1978):

«Άρχισε να σκέφτεται πού μπορεί να βρίσκεται η ακροποσθία του Κυρίου και, ακούστε! ξαφνικά αισθάνθηκε πάνω στη γλώσσα της μια μικρή μεμβράνη αυγού, πολύ γλυκιά, που την κατάπιε. Αφού την κατάπιε αισθάνθηκε και πάλι αυτή τη γλυκύτατη μεμβράνη στη γλώσσα της και την ξανακατάπιε. Αυτό έγινε μέχρι και εκατό φορές […] Τόση ήταν η γλυκύτατα της κατάποσης που άρχισε να αισθάνεται μια γλυκιά μεταμόρφωση σε όλα της τα μέλη και σε όλες της τις αρθρώσεις. Στη διάρκεια της αποκάλυψης αυτής είχε γεμίσει μέσα της από φως και μπορούσε να βλέπει τον εαυτό της ολόκληρο σαν σε καθρέφτη. […] Στη διάρκεια των επισκέψεων του Θεού η Agnes φλεγόταν στα στήθη της τόσο πολύ που η φλόγα αυτή απλωνόταν σε όλο της το σώμα και την έκαιγε χωρίς, όμως, να την κάνει να υποφέρει γιατί ήταν πολύ γλυκιά».

Ο χειρουργός-κουρέας που κλήθηκε για την αφαίμαξη είπε ότι το αίμα της έβραζε τη στιγμή που έβγαινε από τις φλέβες της! Εμείς, τώρα, δεν μπορούμε παρά να συμπεράνουμε ότι επρόκειτο για μια ιδιαίτερα ατελή μετουσίωση, με απλή μετωνυμική μετατόπιση του σκοπού και του αντικειμένου της σεξουαλικής ενόρμησης, η πηγή και η ώθηση της οποίας έδειχναν να είναι πράγματι ζωντανές και ανέπαφες.

Μια περίπτωση προσποίησης, βελγική και παιδική

Αν και ο Μεσαίωνας γνώρισε μια επιδημία δαιμονισμένων, το δεύτερο μισό του 19^ου και το πρώτο μισό του 20^ου αιώνα είδαν την εξάπλωση μιας πραγματικής επιδημίας θείας φανέρωσης, με πιο διάσημες τις περιπτώσεις της Λούρδης και της Φάτιμα. Και το μικρό μας Βέλγιο, όμως, δεν τα πήγε καθόλου άσχημα με δύο περιοχές, την Μπορέν και την Μπανέ.

Η περίπτωση της Μπορέν είναι χαρακτηριστική από πολλές απόψεις και τεκμηριώνεται μέσα από τις διεξοδικές μελέτες του καθηγητή κ. Etienne Degreeff, συναδέλφου στο Πανεπιστήμιο της Λουβέν.

Η Παναγία, λοιπόν, φανερώθηκε σε μια παρέα πέντε παιδιών ηλικίας 9-15 ετών από δύο οικογένειες. Η πρώτη φανέρωση έγινε στις 29 Νοεμβρίου 1932 και έκτοτε επαναλαμβανόταν καθημερινά. Στις 11 Δεκεμβρίου ο νευροψυχίατρος καθηγητής κ. Etienne Degreeff μετέβη επί τόπου μαζί με τον συνάδελφό του καθηγητή κ.

Charles Rouvroy (πεθερό του Dr. Paul Jonckheere που είχατε υποδεχτεί εδώ πριν από 5 χρόνα).

Οι φανερώσεις αυτές αναδεικνύουν τον τυχαίο τρόπο πρόσληψης της Παναγίας, που εμφανίζεται με τα χαρακτηριστικά του αγάλματος της Νοτρ Νταμ της Λούρδης το οποίο βρισκόταν στον κήπο της μονής όπου πήγαιναν τα παιδιά.

Στις 31.12.1932 φτάνει επί τόπου ένας ακόμη μάρτυρας, ο νευρολόγος Paul Van Gehuchten, που παρατηρεί την αφηρημάδα των παιδιών, την μάλλον δυσδιάκριτη ευσέβειά τους και την ελάχιστα συγκεντρωμένη προσοχή τους (μεσούσης της φανέρωσης κάποιος βήχει και τα παιδιά γυρίζουν να δουν). Εξίσου τον εντυπωσιάζει ο χαρακτήρας απαγγελίας των δηλώσεων και οι αντιφάσεις στις αφηγήσεις των παιδιών που όσοι πρέσβευαν την αλήθεια της φανέρωσης και, συγκεκριμένα, ο δρ. Maistriaux de Beauraing, αρνούνταν κατηγορηματικά να αφήσουν να ερωτηθούν ξεχωριστά από αυτούς τους φιλύποπτους ξένους.

0 Degreeff αναρωτιέται αν όλα αυτά μπορούν να εξηγηθούν με την ύπνωση αλλά απορρίπτει το ενδεχόμενο αυτό για τα πέντε παιδιά, όπως επίσης και εκείνο της ομαδικής ψευδαίσθησης. Συμπεραίνει, λοιπόν, ότι πρόκειται για ξεκάθαρη προσποίηση που οφείλεται στην εσφαλμένη πρόσληψη της άλω του φάρου τη νύχτα της 29^η<; Νοεμβρίου 1932 (στη μελέτη του Degreeff υπάρχει επακριβής τοπογραφική αναπαράσταση της τοποθεσίας των φανερώσεων σε σχέση με το δρόμο μεταξύ Μπορέν και Ροσφόρ). Το κείμενο του Degreeff είναι συχνά γεμάτο πάθος και κλείνει ζητώντας προκαταβολικά συγνώμη από την Παναγία, σε περίπτωση που θα διαψευδόταν το πόρισμά του περί παιδικής προσομοίωσης.

Κινούμενη σε παράλληλη τροχιά και με βάση τις επιταγές της Εκκλησίας, η Επισκοπή σύστησε επιτροπή έρευνας αυτού του υπερφυσικού φαινομένου, προκειμένου να εξεταστεί αν επρόκειτο για απάτη, παραίσθηση ή ψευδαίσθηση. Αν δεν ήταν τίποτε από όλα αυτά, ίσως να επρόκειτο για διαβολική παρέμβαση και απόρροια της δράσης του Κακού. Τέλος, αν δεν ίσχυε ούτε και αυτό, τότε ίσως να επρόκειτο για περίπτωση θεϊκής έμπνευσης ή δράσης και τότε μόνο μπορούσε να ξεκινήσει η διαδικασία της αναγνώρισης του θαυματουργού χαρακτήρα του συμβάντος. Γι αυτό δεν θα είχε σημασία παρά μόνο ο χαρακτήρας του φαινομένου: άραγε συνεπαγόταν ενεργοποίηση της πίστης και/ή βρισκόμαστε ενώπιον θαύματος (θεραπειών, κ.τ.λ.); Αυτή η διαδικασία, λοιπόν, φαίνεται να είναι ακόμη εν εξελίξει. Αντιθέτως, ο κ. Ε. Degreeff δεν πήρε ποτέ την έδρα της ψυχιατρικής της Λουβέν, που έμελλε να καταλάβει ο καθηγητής κ. D’ Hollander, οπότε και αναγκάστηκε να αρκεστεί στην λιγότερο περίβλεπτη, εκείνη την εποχή, εγκληματολογία.

Σήμερα – αλλού:
οι καμικάζι και οι μηδενιστές τρομοκράτες

Οι θρησκείες της Άπω Ανατολής (Βουδισμός, Κομφουκιανισμός, Ινδουισμός) σπανίως έδωσαν τέτοια δείγματα, αν και η αυτοπυρπόληση των βουδιστών ιερών και μοναχών στο Βιετνάμ τάραξε όλες τις συνειδήσεις τη δεκαετία του ’60. Οι μέθοδοι της ενεργού αλλά και μη βίαιης αντίστασης του Γκάντι υπήρξαν μέθοδοι έντονης αντιπαράθεσης, βασίζονταν όμως στην αυτοπειθαρχία και τον αυτοέλεγχο.

Ο πόλεμος στην Παλαιστίνη, που γίνεται σήμερα πρώτο θέμα στα ΜΜΕ, μπορεί να ερμηνευτεί ως πόλεμος θρησκευτικός, Ισλάμ εναντίον Ιουδαϊσμού, αλλά ίσως και ως αναμέτρηση μεταξύ Ισλάμ (εθνικισμός-αυταρχισμός) και Δύσης (καπιταλισμός-δημοκρατία), μιας κοσμικής Δύσης με την οποία συγχωνεύτηκε ο Χριστιανισμός μέσω ταυτοποίησης, ο οποίος δεν κάνει πια θρησκευτικούς πολέμους μετά τα κατορθώματά του, τις Σταυροφορίες, την Ανακατάληψη (της Ισπανίας), την Ιερά Εξέταση, την Νύχτα του Αγίου Βαρθολομαίου.

Στη Δύση, η ιδιωτικοποίηση της θρησκευτικής πίστης μετά τον Διαφωτισμό και ο διαχωρισμός εκκλησίας και κράτους είχαν ως αποτέλεσμα τη σαφή συρρίκνωση του «θρησκευτικού άχθους» τόσο στην ψυχοπαθολογία όσο και στην καθημερινή ζωή, γεγονός που κάνει ακόμη πιο ακατανόητη την αδιαλλαξία και το φονταμενταλισμό των Άλλων. Με τον όρο φονταμενταλισμό εννοούμε την ιδεολογική στάση ενός θρησκευτικού κινήματος που στοχεύει στην απόλυτη εφαρμογή του δόγματός του: μια και μοναδική αλήθεια, καλή για όλους!

Στην κυριολεξία τώρα, το να πέσει κανείς με αεροπλάνο στους Δίδυμους Πύργους ή να τιναχτεί στον αέρα «στο όνομα του Αλλάχ» είναι σύμπτωμα ψυχικής νόσου; Νομίζω πως εδώ πρέπει να κάνουμε ένα διαχωρισμό ανάμεσα στους νεαρούς Παλαιστίνιους καμικάζι που ζώνονται τα εκρηκτικά και τα πυροδοτούν στο Ισραήλ και τους νέους εκείνους που προέρχονται από πιο εύπορες οικογένειες και σχεδιάζουν επιθέσεις μαζικής καταστροφής κατά του δυτικού κόσμου. Αυτοί οι τελευταίοι είναι οι μηδενιστές τρομοκράτες, όπως τους αποκαλεί ο Andre Glucksmann (2002).

Ο Παλαιστίνιος καμικάζι θυσιάζεται βάσει μιας διπλής λογικής, αφενός μεν επιλογής του θανάτου του («τουλάχιστον δεν είναι ο Σαρόν εκείνος που θα αποφασίσει το γιατί θα πεθάνω», όπως δήλωσε ένας επιζήσας καμικάζι), αφετέρου δε, επειδή θα χριστεί ήρωας-μάρτυρας από το κοινωνικό και οικογενειακό του περιβάλλον. Σε αντίθεση, οι πραγματικά τρελοί, οι ψυχιατρικός τρελοί, δεν ωθούνται ποτέ από το κοινωνικό στοιχείο γιατί έχουν αποκοπεί από αυτό. Ο καμικάζι μετέχει πλήρως σε μια συγκεκριμένη κοινωνική διάσταση που, όμως, δεν είναι η δική μας, δεν είναι η κοινωνική διάσταση της Δύσης όπου αυτό που κάνει μπορεί να φαίνεται «τρέλα» αλλά όχι και απάνθρωπο, στην απεγνωσμένη προσπάθειά του να δώσει στη ζωή του νόημα. Όπως αναφέρει και ο Benslamnna (2002), «η ταπείνωση από τον άλλο είναι ένας ισχυρός παράγοντας ενεργοποίησης του πιο ακραίου σκεπτικού αυτοθυσίας με στόχο την ανάκτηση της σοβαρά τρωθείσας αξιοπρέπειας».

Αντιθέτως, ο νεαρός μηδενιστής τρομοκράτης επιτελεί το αυτοκαταστροφικό του έργο κατά κανόνα μακριά από την οικογένειά του και με πλήρη μυστικότητα. Από τη στιγμή της στρατολόγησής του και μετά ζει μια κρυφή ζωή απολύτως χωριστά από την οικογένειά του, καί- τοι υπήρξε από τα φωτεινότερα και τα πιο ανοιχτά μυαλά της προς τον έξω κόσμο. Για τους σκοπούς της προετοιμασίας του διαμένει συχνά στη Γερμανία, τον Καναδά, τις ΗΠΑ ή το Βέλγιο. Μετά την τρομοκρατική ενέργεια, η οικογένεια απορεί και εξίσταταί: «δεν είναι δυνατόν…», «δεν μπορεί να είναι ο γιος μας αυτός …», «όχι αυτός…», «είχε πάρει ναρκωτικά…».

Η πολύμηνη ή και πολυετής προετοιμασία μιας ενέργειας απόλυτα συντονισμένης είναι μια επένδυση κοινωνικά οργανωμένη που δε συνάδει με μία παθολογική αποδιοργάνωση σε ατομικό επίπεδο, όπως αυτή που παρατηρείται στην ψύχωση ή και στις διαταραχές προσωπικότητας! Ο πιο γνωστός μηδενιστής τρομοκράτης είναι, προφανώς, ο Μοχάμεντ Άτα, αυτός που οργάνωσε τις επιθέσεις στη Νέα Υόρκη και στην Ουάσινγκτον μετά από χρόνια προετοιμασίας, τόσο δικής του όσο και της ομάδας του. Είναι εξαιρετικά ενδιαφέρον το ότι αυτός ο έξυπνος και ευπροσήγορος άνθρωπος έχαιρε της ομόφωνης εκτίμησης των καθηγητών του αλλά και της σπιτονοικοκυράς του κατά τη μακρά διαμονή του στη Γερμανία. Να αναφέρω ακόμα και το πρόσφατο και άριστα ντοκουμενταρισμένο αγγλικό φιλμ του A. Bird (2004) που ξαναπιάνει τη διαδρομή του φοιτητή ιατρικής Ziad Jarrah, ενός από τους πιλότους-αυτοκτόνους.

Αυτή τη μηδενιστική στάση δεν μπορεί κανείς να την χαρακτηρίσει ψυχοπαθολογική ελαφρά τη καρδία. Όπως την παρουσιάζει και ο Ντοστογιέφσκι στο μυθιστόρημά τους Οι δαιμονισμένοι, πρόκειται για το δόγμα που διακηρύσσει ότι ο καλός σκοπός μιας μικρής ομάδας αγιάζει τα μέσα, ανεξάρτητα από το τι πιστεύουν οι υπόλοιποι. Τα μέσα έχουν ελάχιστη σημασία, ακόμη και αν συνεπάγονται αθώα θύματα. Το μόνο που μετράει είναι ο σκοπός. Αυτή η στάση δεν ήταν πάντοτε ξένη προς τα δυτικά πολιτικά πράγματα: ας θυμηθούμε τους μαζικούς βομβαρδισμούς της Δρέσδης ή τη Χιροσίμα, με στόχο να τελειώσει νωρίτερα ο Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος, τρομοκρατώντας τους εχθρικούς πληθυσμούς ή, ακόμα σήμερα, τις «παράπλευρες απώλειες» στην ιρακινή σταυροφορία του πρόεδρου Μπους.

Σύμφωνα με τον Μ. Gottschalk (1996), που εκπόνησε τη διδακτορική του διατριβή στο Ελεύθερο Πανεπιστήμιο του Βελγίου υπό την εποπτεία του καθηγητή κ. A. Lefevre, τα μοναδικά αποκλίνοντα χαρακτηριστικά που παρουσιάζουν, ενδεχομένως, οι νεαροί καμικάζι στο ΜΜΡΙ είναι μια κάποια συναισθηματική ανωριμότητα, μία ψυχοπαθητική τάση (που συναντάται συχνά σε όλους τους εθελοντές μαχητές) και μία ροπή προς παρανοϊκή προβολή (το Κακό προέρχεται από τον άλλο, τον ξένο).

Θρησκευτικές ιδιαιτερότητες

Αδιαμφισβήτητα, η τρομοκρατία αναδεικνύει μια ιδιαίτερη σχέση του υποκειμένου με το θείο, ειδική ίσως σε ορισμένες θρησκείες. Πιο συγκεκριμένα, σκόπιμο είναι να μας απασχολήσει το τεράστιο ποσοστό τρομοκρατικών ενεργειών που αναλογεί στο ισλαμικό φονταμενταλιστικό κίνημα.

Στο πρόσφατο βιβλίο του με τίτλο Nom de Dieu (Το όνομα του Θεού) ο Daniel Sibony (2002) αποπειράται να διαχωρίσει, από την άποψη αυτή, τις τρεις μεγάλες μονοθεϊστικές θρησκείες, τον Εβραϊσμό, το Χριστιανισμό και το Ισλάμ.

Οι Εβραίοι, που προηγήθηκαν χρονικά, προσδιόρισαν το Θεό ως το αιώνιο ΟΝ, σε σχέση με το οποίο οποιοδήποτε άλλο «υπάρχον» δεν μπορεί παρά να είναι ανεπαρκές. Η ίδια η ιδέα του εβραϊκής έμπνευσης μονοθεϊσμού

αντιπαραβάλλει το ΟΝ με αυτό που είναι εδώ κάτω. Άρα, ό,τι υπάρχει είναι ελλιπές. Το προπατορικό χάσμα μεταξύ των δύο είναι αδύνατο να καλυφθεί. Κατά τον Sibony, αυτή είναι και η προπατορική ατέλεια, όπως την αποκαλεί ο ίδιος… Από εδώ προκύπτει και ο τρόπος με τον οποίο ο Εβραϊσμός αντιλαμβάνεται το προπατορικό σφάλμα, ως απομάκρυνση εκ του νόμου, νουθεσία, προτροπή του θεού για πιο αυστηρή στάση, συγνώμη, χρέος, θυσία.

Εμποτισμένοι με αισθήματα ενοχής, οι Εβραίοι δεν ασχολούνται ούτε στο ελάχιστο με τον προσηλυτισμό. Όντας ο περιούσιος λαός, δεν ενδιαφέρονται για τον προσηλυτισμό,.Στο πλαίσιο της διασποράς διατήρησαν προσεκτικά τις διαφορές τους από τους άλλους αποφεύγοντας, περισσότερο εκόντες παρά άκοντες, την ενσωμάτωση, πλήρως θυματοποιημένοι από τα έθνη ή τους άλλους λαούς, με δυσκολίες ως προς την ταυτότητά τους.

Οι Εβραίοι θέλουν να ζουν μεταξύ τους, χωριστά από τους γκόις (τους μη Εβραίους στα εβραϊκά). Ο φόνταμενταλισμός τους αφορά μόνο τους ίδιους χωρίς να πλήττει κατ’ αρχήν τους άλλους. Με κάποιες ηχηρές εξαιρέσεις βέβαια, όπως ο Baruch Goldstein (Ισραηλινός έποικος που κατέσφαξε 29 μουσουλμάνους την ώρα της προσευχής στη Χεβρώνα το 1994).

Για το Χριστιανισμό, το «εύρημα» είναι η λύτρωση μέσω της νίκης επί του θανάτου μετά την ανάσταση του Θεού που έγινε άνθρωπος, του μεσολαβητή Ιησού Χριστού. Χωρίς να μπούμε σε λεπτομέρειες, οι ιδρυτές του Χριστιανισμού ή, τουλάχιστον, οι θεωρητικοί του, ο Ιησούς και ο Παύλος, έδωσαν εξαρχής στο Χριστιανισμό παγκόσμια εμβέλεια. Η θρησκεία αυτή δεν απευθυνόταν μόνο στους πρώην ομόθρησκους Εβραίους αλλά και στους διανοητές (τους Έλληνες), τους ξένους, τους σκλάβους, τους φτωχούς αλλά και τους αφέντες του κόσμου (τους Ρωμαίους). Διαφωτιστική, από την άποψη αυτή, είναι η μελέτη του άθεου φιλόσοφου Alain Badiou (1997) για τον Άγιο Παύλο. Σε μία προοπτική συνέχειας με τον Εβραϊσμό, ο Ιησούς με τη θυσία του κατάφερε την ανέφικτη εξαγορά: έγινε επανιδρυτής, ο νέος Αδάμ.

Είδαμε ότι και ο Χριστιανισμός είχε τους μυστικιστές του και τους θρησκευτικούς του πολέμους αλλά, σήμερα πλέον, η χριστιανική Δύση είναι περισσότερο δυτική παρά χριστιανική. Ωστόσο, σαφώς και δεν αποτελεί σύμπτωση το ότι ο στόχος του ισλαμικού φονταμενταλισμού είναι το μόνο έθνος που έχει το «In God We Trust» τυπωμένο στο χαρτονόμισμά του και το «God Bless America» για εθνικό του ύμνο, για να μην αναφερθούμε στους μανιχαϊκούς λόγους του σημερινού προέδρου του.

Το Ισλάμ είναι η «νεότερη» από τις μονοθεϊστικές θρησκείες. Βασίζεται σε ένα νέο βιβλίο, το Κοράνι, επαναχρησιμοποιεί τα στοιχεία των δύο πρώτων μονοθεϊστικών θρησκειών, ακόμη και τους περισσότερους προφήτες τους, τον ένα και μοναδικό Θεό, την εξαγορά και τη σωτηρία για όλους. Η εμβέλεια είναι και εδώ παγκόσμια αλλά υπό τον όρο της υποταγής (μουσλίμ στα αραβικά σημαίνει υποταγμένος). Το Ισλάμ ασχολείται ενεργώς με τον προσηλυτισμό και σήμερα η πλειοψηφία των πιστών δεν είναι Άραβες αλλά Ασιάτες και Αφρικανοί. Το Ισλάμ φτιάχτηκε πάνω στη βάση των δύο προηγούμενων μονοθεϊστικών θρησκειών αλλά, σαφέστατα, και εναντίον τους, εξ ου και η σχετική μισαλλοδοξία του και η περιορισμένη αποδοχή της διαφοράς, τη στιγμή που η μουσουλμανική κοινότητα αντιμετωπίζει δυσκολίες ως προς την ταυτότητά της λόγω της σημερινής οικονομικής της υπανάπτυξης. Το μοντέλο της ανδαλουσιανής ανοχής από το 10° μέχρι το 13° αιώνα δεν ίσχυσε παρά μόνο σε μία ευημερούσα και ξεκάθαρα κυρίαρχη ισλαμική κοινωνία.

Το Ισλάμ πρέπει να προστατεύει την ταυτότητά του περισσότερο από τις δύο άλλες μονοθεϊστικές θρησκείες. Συχνά οι μουσουλμανικοί λαοί αισθάνονται ότι κινδυνεύουν, ότι απειλούνται, ότι είναι στόχος επίθεσης. Για τη δική τους επιβεβαίωση και ανάπτυξη, πρέπει οι άλλες δύο μονοθεϊστικές θρησκείες να βρίσκονται σε λάθος δρόμο, όπως το βεβαιώνουν αρκετά αποσπάσματα του Κορανίου.

Το Ισλάμ φτιάχτηκε, επίσης, και εναντίον των παλαιότερων μονοθεϊστικών θρησκειών των σημιτικών λαών. Ο διαχωρισμός από τον άλλο είναι αναγκαίος γιατί ο άλλος είναι κακός, άπιστος, σφάλλει. Πλην όμως, ο μονοθεϊσμός του Ισλάμ στηρίχτηκε στους άλλους μονοθεϊσμούς και στις γραπτές πηγές τους για να κατασκευάσει τον δικό του, μόνο που αυτό έγινε με καταδικαστικό τρόπο. Αντίθετα προς τον Χριστιανισμό, το Ισλάμ δεν μπορεί να αναγνωρίσει το συμβολικό του χρέος, έναντι του εβραϊσμού, ούτε να αποδεχτεί την εξόφλησή του. Παρ’ όλα αυτά, ας παρατηρήσουμε και την τακτική αναβίωση του αντισιμητισμού στη χριστιανική κοινωνία.

Τέλος, ο Sibony υποδεικνύει τις τέσσερις αυτοκαταστροφικές θυσίες που επιβάλλει αυτή η θέση του Ισλάμ, καταλήγοντας έτσι από άλλο δρόμο στην ανάλυση του ιστορικού Bernard Lewis (2002). Παραθέτω ολόκληρο το συγκεκριμένο απόσπασμα του Sibony, που είναι σαφέστατο (σελ. 132):

1. Η ατομική ελευθερία θυσιάζεται, καθώς ανήκει στην θύμα (τη μουσουλμανική κοινότητα ως έθνος πέραν των όποιων συνόρων), που υποκαθιστά τις βασικές πεποιθήσεις’, καθιστώντας τες «σχεδόν» αχρείαστες.
2. Οι γυναίκες θυσιάζονται ως ριζική μορφή του άλλου προκειμένου να διατηρηθεί το ιδρυτικό δόγμα, ακόμη και αν στην πράξη οι γυναίκες ή, μάλλον, οι μητέρες έχουν τεράστια εξουσία.
3. Τα διαδοχικά κύματα φονταμενταλιστών οφείλουν να διακηρύττουν και να υλοποιούν τις βασικές πεποιθήσεις στις οποίες «οι εξελιγμένοι» δεν πιστεύουν πια ή τις οποίες δε χρειάζεται να κραδαίνουν όπου βρεθούν και όπου σταθούν. Από την άποψη αυτή, οι φονταμενταλιστές είναι οι κατά τελετουργικό τρόπο θυσιαζόμενοι που, καθώς αναλώνονται υπέρ της Υπόθεσής τους, απαλλάσσουν τους υπόλοιπους από κάτι τέτοιο.
4. Ο Παλαιστινιακός λαός, νευραλγικό σύμβολο λόγω της εγγύτητάς του προς τους «Αγίους Τόπους», θυσιάζεται και αυτός. Η θύμα του έχει αναθέσει να ενσαρκώσει την άρνηση της δυτικής κυριαρχίας.

Αυτή η έννοια της αντιπροσώπευσης, του κατ’ εντολήν, στην οποία κατέληξε ο Helm Stierlin [1975] προκειμένου, μεταξύ άλλων, να εξηγηθεί η γένεση της προσωπικότητας του Αδόλφου Χίτλερ, εξηγεί, πιστεύω, πολύ καλά την περίπτωση των ισλαμιστών φονταμενταλιστών και των Παλαιστινίων στους κόλπους της θύμα. Κατ’ αυτόν τον τρόπο ορισμένα αρχαϊκά βασίλεια αποσπούν την προσοχή των δυτικών δημοκρατιών, εστιάζοντάς την στους Ισλαμιστές ως σύμβολα αντινεωτερικότητας, προκειμένου να δικαιολογήσουν τη δική τους εσωτερική διαμάχη κατά των δικών τους υπηκόων που ανήκουν στην αριστερά, όπως επίσης και το γεγονός ότι, αντικειμενικά, έχουν συμμαχήσει με τον αμερικανικό ακραίο φιλελευθερισμό.

Συμπέρασμα

Έχοντας φτάσει στο τέλος αυτής της διαδρομής μέσα από την ιστορία, τη δική μας και των άλλων, θα πρέπει να απαρνηθούμε μια μονοσήμαντη εξήγηση των σχέσεων μεταξύ ψυχοπαθολογίας και θρησκείας. Δεν υπάρχει ανθρώπινη κοινωνία χωρίς θρησκεία, ακόμη και αν η θέση του θρησκευόμενου διαφέρει πολύ από πολιτισμό σε πολιτισμό. Η πνευματική διάσταση ανήκει στα συστατικά στοιχεία του ανθρώπου και συνδέεται οργανικά με το μυστήριο, καθώς η πίστη έρχεται εκεί που αρχίζει το ακατανόητο και το άφατο.

Στο δυτικό κόσμο και ειδικά στη «Γηραιό Ευρώπη» μας, είμαστε μάρτυρες της διαρκούς διάβρωσης της επιρροής του θρησκευτικού στοιχείου στο κοινωνικό: το Κοινωνικό Χριστιανικό Κόμμα (PSC) του Βελγίου ονομάζεται, πλέον, Δημοκρατικό Ανθρωπιστικό Κέντρο (CDH) ή στην πολιτιστική και πνευματική ζωή, σε σημείο που ο όρος καθολικός διανοούμενος να είναι για κάποιους τόσο παράξενος ώστε να αποτελεί οξύμωρο σχήμα (όπως, γίγαντας νάνος, Αμερικανός ευγενής, φιλελεύθερη αλληλεγγύη).

Η επιλογή θρησκευτικής ταυτότητας π.χ. στις ισλαμικές δημοκρατίες, από άλλους λαούς δεν είναι παρά πιο ανησυχητική για μας. Όπως μπορούμε να αποδώσουμε διαφορετικά χαρακτηριστικά στις διάφορες μορφές παραληρήματος, διαταραγμένης προσωπικότητας, μείζονος ή ήσσονος μυστικισμού, θα πρέπει αντίστοιχα να συμπεράνουμε ότι το φαινόμενο της τρομοκρατίας είναι ετερογενές.

Όσο για τα υπόλοιπα, καλό είναι να προσπαθούμε να κατανοήσουμε όσο το δυνατόν περισσότερα, καθοδηγούμενοι από την περιέργειά μας και έχοντας ως μέλημά να παραμείνουμε ανοιχτοί ως επιστήμονες, ως να υποδεχόμαστε τη διαφορετικότητα.

Όπως λέει και ο Badiou [1993] στο τέλος της μικρής του πραγματείας περί Ηθικής, σήμερα όσο ποτέ, είναι αναγκαίο να αποδεικνύουμε την οξυδέρκειά μας για να διακρίνουμε το Καλό από το Κακό, το κουράγιο για να επιλέγουμε το Καλό και την αυτοσυγκράτηση για να μην επιβάλλουμε το δικό μας Καλό ως απόλυτο και κυρίαρχο.