Η ευχή «να ζήσει ο αίτιος» που ακούγεται συχνά σε κάποια μέρη της Κρήτης, μου επιτρέπει σήμερα να δηλώσω απερίφραστα ότι ο φίλος μας ο Μάριος Μαρκίδης ζει, επειδή μας συγκεντρώνει όλους εδώ για να ανταλλάξουμε τις ιδέες μας. Να ξανασυζητήσουμε, για παράδειγμα, πάνω σε αυτό που πριν από είκοσι χρόνια παρουσίαζε ο Μάριος στον ομαδικό τόμο Ψυχανάλυση και Ελλάδα, με το σημαντικό, κατά την άποψή μας, κείμενό του που είχε τίτλο «Το φάντασμα της αιτίας» και υπότιτλο «Πώς να γίνεται οχληροί στα ψυχαναλυτικά συμπόσια».^] Είναι πιθανόν σήμερα, το 2004, να μην είναι επαρκώς κατανοητό το πόσο οχληρός ήταν τότε ο λόγος του Μάριου Μαρκίδη, αλλά τότε το να δημοσιεύεις ένα τόσο προκλητικό κείμενο, εν μέσω όλου του ψυχαναλυτικού κατεστημένου της εποχής, αποτελούσε μια σημαντική τόλμη και μια έτι μάλλον σημαντικότερη συμβολή.

Το μότο που εισάγει εκείνο το άρθρο είναι ένα τσιτάτο του Bertrand Russell που έλεγε ότι: «ο λόγος που η φυσική έχει πάψει να ψάχνει για αιτίες είναι ότι, στην πραγματικότητα, δεν υπάρχουν αιτίες». Στο κείμενο αυτό του 1918 υπάρχει και το συμπληρωματικό dictum που δεν αναφέρει ο Μαρκίδης: «ο νόμος της αιτιότητας, πιστεύω, καθώς και πολλές άλλες κοινές ιδέες μεταξύ των φιλοσόφων, είναι λείψανο ενός περασμένου χρόνου που έχει επιβιώσει, όπως η μοναρχία, επειδή υποθέτουμε, λανθασμένα, ότι δεν βλάπτει».

Επί του προκειμένου: ναι μεν δεν φιλοδοξούμε να επιλύσουμε το τόσο σημαντικό θέμα της αιτιότητας εν γένει, θα επικεντρώσουμε όμως την προσοχή μας κυρίως στα προβλήματα της αιτιακής σκέψης που συναντάμε στην καθημερινή κλινική πρακτική στο πεδίο της ψυχικής υγείας και νόσου, ξεκινώντας από τα όσα ενδιαφέροντα έγραφε τότε ο Μάριος Μαρκίδης. Τα ζητήματα που θα μας απασχολήσουν είναι οι πιθανές κλινικές εφαρμογές των εννοιών της εξήγησης, της ερμηνείας και της αιτίας.

Θα ξεκινήσουμε με μια εντελώς απλή διευκρίνιση που βρίσκουμε σε όλα τα σχετικά εγχειρίδια. Πολλοί επιστημονικοί κλάδοι, ενώ παραμένουν επισήμως επιστημονικοί, στερούνται της δυνατότητας ή ακόμη και του προνομίου να έχουν άλλη επαφή με το αντικείμενό τους, εκτός από την περιγραφή και μια πιθανή εξήγηση επί των φαινομένων, η οποία είναι και αυτή ακόμα μεταβαλλόμενη, αμφισβητούμενη, κ,τ.λ., ακολουθώντας την εξέλιξη των περιγραφών και την πρόοδο των παρατηρήσεων, χωρίς όμως να υπάρχει η δυνατότητα κάποια «πειραματική» ενέργεια και πράξη να μπορεί να μεταβάλλει τα πραγματικά και υπαρκτά φαινόμενα ή γεγονότα. Ο κατάλογος αυτών των επιστημονικών πειθαρχιών (disciplines) είναι μακρύς, αλλά φτάνει για τη μνήμη να αναφερθούμε στην αστρονομία, την ανατομία, την εμβρυολογία, κ.τ.λ. Εάν όλα αυτά είναι κοινώς παραδεκτά γεγονότα για την σύνολη επιστημονική κοινότητα, η κατάσταση περιπλέκεται από τη φύση της όταν ερχόμαστε στα ανθρώπινα πράγματα και πολύ περισσότερο στην κλινική και κυρίως στην ψυχιατρική κλινική.

Ο Μαρκίδης, αφού αναφερθεί (σελ. 353) στους Πράσινους και τους Βένετους του ψυχολογισμού (Karl Popper), αναφέρει ότι «ανθούν πολλοί φανατισμοί και στελεχώνονται όχι μόνον πολλές επιστημονικές εταιρείες, μα κάποτε και πραγματικά κόμματα». Και συνεχίζει: «οι στοχαστικοί μετριοπαθείς, λόγου χάρη οι οπαδοί της πολλαπλής ή πολυπαραγοντικής αιτιολογίας, δεν κατορθώνουν πάντοτε να αμβλύνουν τα πάθη. Άλλωστε όλοι βρίσκονται στο κυνήγι της αναγκαίας και ικανής αιτίας, του χρυσού κλειδιού που φρουρεί ο δράκος στο κάστρο της Άγνοιας, και που προορίζεται, στα χέρια του παλικαριού της Γνώσης, να ανοίξει διάπλατες τις πόρτες στην «ολική» κατανόηση του ανθρώπινου δράματος και στην ολική θεραπεία του». Από ό,τι γίνεται κατανοητό, είμαστε στο κέντρο του προβληματισμού σχετικά με το τι είναι εκείνο που καθορίζει την εμφάνιση μιας σωματικής ή ψυχικής ανωμαλίας, δηλαδή ποια είναι η αιτιότητα και πώς λειτουργεί ο ντετερμινισμός. Μια πρώτη διέξοδος από τη δυσκολία που αναφέρουμε, προέρχεται από τη δυνατότητα, που μας τίθεται όλο και περισσότερο, να καταγράφουμε τακτά επαναλαμβανόμενα φαινόμενα (regularities), να τα αναδεικνύουμε με την πρώτη ευκαιρία σε νόμους και, στη συνέχεια, να παρατηρούμε στη φύση και στην πράξη τυχόν αιτιακούς συσχετισμούς.

Φυσικά οι φιλόσοφοι μας έχουν εκπαιδεύσει -από Αριστοτέλους άρξασθαι άλλωστε-για τις αναγκαίες λογικές δομές παντός συλλογισμού και παντός συμπεράσματος. Και όμως, εάν σε ένα βαρόμετρο η στήλη του υδραργύρου ανυψώνεται (α) τότε μία καταιγίδα έπεται (β). Φυσικά το (α) δεν είναι η αιτία του (β), απλώς τα δύο αυτά φαινόμενα συσχετίζονται και, όπως ξέρουμε, αμφότερα είναι αποτέλεσμα της πτώσης της ατμοσφαιρικής πίεσης. Παρόλ’ αυτά μπορούμε να δεχθούμε ότι αν το (α) δεν είχε προκληθεί, το (β) δεν θα είχε γίνει και αυτό είναι μια αληθής πρόταση. Ας πάμε ένα βήμα περαιτέρω. Διαβάζουμε στις εφημερίδες ότι το καλοκαίρι έγινε μια μεγάλη πυρκαγιά σε μια περιοχή, η οποία κατέκαψε τριάντα στρέμματα δάσους. Ανακοινώνεται ότι αυτή η πυρκαγιά προκλήθηκε από την αμέλεια εκδρομέα που πέταξε το τσιγάρο του στο έδαφος, θεωρούμε ότι η πραγματική αιτία της πυρκαγιάς και η εξήγηση των

φαινομένων στηρίζεται στις διαπιστώσεις περί τσιγάρου, αμέλειας, κ.τ.λ., πλην όμως η πλήρης αιτία που προκάλεσε μια συγκεκριμένη πυρκαγιά και πιθανόν μια μεγάλη σειρά πυρκαγιών ένα καλοκαίρι προέρχεται από ποικιλία παραγόντων, όπως η ξηρασία των κορμών των δέντρων και των φύλλων τους, η περιρρέουσα θερμοκρασία και η συνακόλουθη ξηρότητα του κλίματος. Υποθέτω ότι είναι σχετικά εμφανές ότι το παιχνίδι με τις αιτίες δεν είναι τόσο απλό, όπως παραδείγματος χάρη ο νόμος της βαρύτητας, που ανακαλύφτηκε από την πτώση του μήλου στο χαριτωμένο κεφάλι του Νεύτωνα.

Όπως ήδη υπογραμμίσαμε, η ως άνω ιστορία περιπλέκεται από τη στιγμή που τα φαινόμενα που μας απασχολούν άπτονται του ανθρώπου και της κλινικής. Ιδού ένα πραγματικό γεγονός: Στην πολιτεία του Νέου Μεξικού και στην πρωτεύουσά της, Albuquerque, που βρίσκεται σε ένα υψίπεδο 1600 μέτρων, με ωραίο ξηρό κλίμα και πολύ κρύους χειμώνες, συνέβη το εξής γεγονός. Στο νοσοκομείο των βετεράνων,

όπου νοσηλεύονται ποικίλοι χρόνιοι ασθενείς που παρακολουθούν ποικίλες θεραπείες -π.χ. αιμοκάθαρση- απαγορεύεται το κάπνισμα, όπως στη μεγάλη πλειοψηφία των δημοσίων και νοσηλευτικών κτιρίων της Αμερικής. Έτσι, οι περιπατητικοί ασθενείς που δεν έχουν κατορθώσει να απαλλαγούν από αυτή την αμαρτωλή έξη του καπνίσματος, εξέρχονται στην είσοδο του νοσοκομείου για να καπνίσουν. Εκεί τους αρπάζει το αγιάζι και, ενώ η λίαν αξιοπρεπής ιατρική τους έχει «θεραπεύσει» από ποικιλία πολύπλοκων νόσων, τελικά πουντιάζουν και πεθαίνουν από πνευμονία (ίσως τελικά αυτό ακριβώς να εννοούν όταν λένε με τόσο καταφατικό τρόπο ότι το «κάπνισμα βλάπτει σοβαρά την υγεία»). Καλώ το κλινικό σας αισθητήριο να διερευνήσει ποια είναι η πραγματική αιτία αυτών των θανάτων.

Δεν είναι αντικείμενο της σημερινής μας συζήτησης η λεπτομερής επεξεργασία του κλινικού λογισμού και του τρόπου με τον οποίο ο γιατρός παίρνει τις αποφάσεις του. Ο Παναγιώτης Πεφάνης έχει μετ’ εμβριθείας ασχοληθεί με το ζήτημα, μόνο που προσφυώς αλλά και πονηρά, απέκλεισε από την ανάλυσή του την ψυχιατρική.² Ασχολούμενοι, με άλλη ευκαιρία, σχετικά με ανάλογα προβλήματα, έχουμε επισημάνει το πρόβλημα της φανταστικής κατασκευής επεξηγηματικών θεωριών στην επιστήμη γενικά και την ψυχανάλυση ιδιαίτερα, καθώς επίσης και τα προβλήματα τα οποία τίθενται στην κλινική δραστηριότητα του ψυχιάτρου, κυρίως ως προς τα ταξινομικά συστήματα, τα οποία έχει διδαχθεί κατά τη διάρκεια των σπουδών του.³

Και πάλι ο Μαρκίδης, αναφερόμενος σε παλιομοδίτες ψυχαναλυτικούς συγγραφείς (Brenner, Fenichel) ή ακόμη και τον Robert Knight, παραθέτει: «ο ντετερμινισμός είναι θεμελιώδες αξίωμα κάθε επιστήμης. Η δυναμική ψυχολογία […] σαν επιστήμη πρέπει να είναι ντετερμινιστική». Και πιο κάτω: «οι απόπειρες να κρατήσει κανείς το ψυχικό πεδίο έξω από την αιτιολογική και ποσοτική σκέψη […] υπονομεύουν την αληθινή Γνώση, όπως κάνει και μια ψευδοακρίβεια, που θεωρεί αναγκαίο να μεταφέρει τις βιολογικές μεθόδους του πειράματος και του επιστημονικού πρωτοκόλλου σε ένα χώρο που δεν τους ταιριάζει. Και η αστρονομία είναι ανίκανη να προσφύγει στο πείραμα, μολαταύτα είναι μια φυσική επιστήμη». Αυτά τα έλεγε ο Russell (σελ. 355).

Στην πραγματικότητα βρισκόμαστε σε δύο οδούς που μπορούν να μας ορίσουν τα όρια του προβληματισμού μας. Το πρώτο πεδίο, το οποίο δεν θα μας απασχολήσει σήμερα εδώ, είναι η Ψυχολογία ως Ιδεολογία και η Ιδεολογία ως Ψυχολογία.⁴ Το δεύτερο είναι η αναζήτηση των «αιτιοκρατικά περιορισμένων βεβαιοτήτων» που θα επέτρεπαν στην επιστημονική ψυχολογία, και φυσικά στην ψυχανάλυση, να διεκδικεί με επαρκή τρόπο θέση δίπλα στις σκληρές θετικές επιστήμες.

Τώρα, ας διαβάσουμε τον Κανόνα Η’, έτσι όπως καταγράφεται στο Πηδάλιον της Ελληνικής Ορθόδοξης Εκκλησίας. Ο Κανών ορίζει: «ο μαλακίαν διαπραξάμενος, τεσσαράκοντα ημέρας επιτιμάται, ξηροφαγία διαιτώμενος, και μετάνοιας εκάστης ποιών εκατών». Σε υποσημείωση-σχολιασμό του Κανόνα αναφέρεται ότι ο Θεοφύλακτος αναφέρει τα κάτωθι δια τους αισχροπαθούντας: «ότι η μαλακία προξενεί και ζημίαν εις στο σώμα, και εις την υγείαν του σώματος, δια τι καθώς όλοι κοινώς λέγουσιν, είτε παλαιοί και νεώτεροι ιατροί, οι μαλακοί είναι άθλιοι και ελεεινοί, διατί α) κιτρινίζουσι, β) αδυνατεί ο στόμαχός των και να χωνέψουν δεν ημπορούν, γ) ασθενεί η όρασις των οφθαλμών τους, δ) χάνουσι την φωνήν, ε) χάνουσι την ευφυΐαν και οξύτητα του νοός, στ) χάνουσι την μνήμην, ζ) χάνουσι τον ύπνον με κάποια ταραχώδη ενύπνοια, η) τρέμει το σώμα των, θ) χάνουσιν όλη την ανδρείαν του σώματος και της ψυχής, και γίνονται άνανδροι ωσάν γυναίκες, ι) ακολουθεί εις αυτούς η αποπληξία, ήτοι ο ταμπλάς, ια) ακολουθεί εις αυτούς συχνάκις η καθ’ ύπνους ρεύσις, πολλάκις δε και όταν είναι έξυπνοι, δια το πολύ άνοιγμα των σπερματικών τους πόρων και ιβ) τέλος πάντων γηράσκουσι ογλήγορα και αποθνήσκουσι κακώς». Μπορεί σε ένα σύγχρονο ακροατήριο ο ως άνω κατάλογος των παρενεργειών της αυτοϊκανοποίησης να προκαλεί θυμηδία, αλλά καλώ το ίδιο το ακροατήριο να ανοίξει το οποιαδήποτε φάρμακο, που για οποιοδήποτε λόγο φέρει μαζί του, και να διαβάσει τον κατάλογο των ενεργειών και παρενεργειών των φαρμάκων τους.

Πάλι μια ιστορία από το Νέο Μεξικό. Συνέβη εδώ και περίπου μια δεκαετία, τη δε σχετική είδηση έχω διαβάσει σε τοπική εφημερίδα. Πάστορας, λέει, επήγε στο δικαστήριο τη γνωστή φαρμακευτική εταιρεία Lilly, για τον εξής λόγο: πάσχοντας από κατάθλιψη, ο γιατρός του τού χορήγησε το τότε καινούργιο πετυχημένο

φάρμακο Prozac ή Ladose. Το φάρμακο υπήρξε αποτελεσματικό και ο ασθενής εξήλθε από την κατάθλιψη από την οποία έπασχε, όμως θεώρησε ως παρενέργεια αυτής της θεραπείας το γεγονός ότι θεραπευθείς υπέστη αύξηση των σεξουαλικών του ορμών και ο υπερσεξουαλισμός αυτός βρισκόταν σε αντίθεση με την ιερατική του ταυτότητα. (Εάν επεκτείναμε αυτή τη συζήτηση βασιζόμενοι σε μια πλουσιότατη, κυρίως μοναστική, βιβλιογραφία, θα διαπιστώναμε ότι είτε η αισθητηριακή στέρηση, είτε η στέρηση ύπνου στην οποία υποβάλλονται μοναχοί και αναχωρητές παράγουν προϋποθέσεις ώστε διάφορα δαιμόνια ή και ο ίδιος, αυτός καθ’ εαυτός ο διάβολος να τους εμφανίζεται καθ’ όναρ ή και εν εγρηγόρσει).

Έτσι, λοιπόν, έχουμε φθάσει σε ένα κάποιο επαρκές σημείο, συντηρητικής ίσως, επιφυλακτικότητας όσον αφορά τις αιτιότητες και μάλιστα τις απλοϊκές, γραμμικές αιτιότητες που συχνά ο νους μας αναζητάει και, κυρίως, ο νους και η επιθυμία των ασθενών μας δημιουργεί.

Δέχομαι αυτό το καλοκαίρι το τηλεφώνημα μιας κυρίας που ρωτούσε με εναγώνιο τρόπο για το τι πρόκειται να συμβεί με μια θεία της 55 ετών, που «τρελάθηκε» ενώ δεν έπασχε κανένας στο περιβάλλον της από τίποτα, ούτε πάλι η οικογένεια είναι κληρονομικά επιβαρημένη. Την καθησύχασα καταλλήλως και παραμένω επιφυλακτικός για το τι θα συμβεί, καθότι η συμπαθής αυτή κυρία είχε ήδη κατασκευάσει ποικίλα αιτιακά σενάρια, από το χαλαρό περί λοιμώδους καταγωγής της ψυχικής νόσου, μέχρι το ισχυρό για την κληρονομική της φύση. Προτού επανέλθω σε αυτό το ζήτημα της στάσης του πάσχοντος υποκειμένου απέναντι στις αιτίες των προβλημάτων του, ας διαβάσω ένα παράθεμα που ο Μαρκίδης (σ. 359) αναφέρει κάτω από την πένα του δασκάλου του, καθηγητή Κουρέτα: «λανθάνουσαι διφυλετικαί τάσεις που εμφολεύουν ανεπιγνώστως εις την ψυχήν του ενός εκ των συζύγων είναι το πραγματικόν αίτιον πολλών αποτυχημένων γόμων, δια τους οποίους είχον σχηματισθή ευοίωνοι προβλέψεις -και όχι μόνον ευχαί- ότι θα εξελίσσοντο εις ταιριαστούς και επιτυχείς γόμους». Να λοιπόν που εισήλθαμε στο χώρο της ερμηνείας, έτσι όπως έχει τεθεί και ξανατεθεί στην ψυχανάλυση.

Συναντάω αυτό το καλοκαίρι ένα φίλο από τα πρώτα φοιτητικά μου χρόνια και με τον οποίο είχαμε αγαθές φιλικές σχέσεις, μέχρις ότου. εδώ και τρία περίπου χρόνια, δυσαρεστηθήκαμε για ένα επαγγελματικό γεγονός. Είχα τότε, καθώς και τώρα, την πεποίθηση ότι αδίκως με κατηγόρησε ότι δεν ήμουν εντάξει στις συμφωνίες μας. Τα ξαναβρήκαμε και συνεχίσαμε τη σχέση με τον ευχάριστο καλοκαιρινό τρόπο. Γίνεται λοιπόν μια συζήτηση μεταξύ τυρού και αχλαδιού, σχετικά με το πώς σκοπεύουμε οι μεν και οι δε να κληροδοτήσουμε τα όποια περιουσιακά μας στοιχεία στα παιδιά μας. Και εγώ χαριεντιζόμενος, του λέω: «Μην σ’ απασχολεί αυτό το θέμα… Θα κάνω ειδική μνεία για σένα στη διαθήκη μου». Και αντί τη μνεία που προγραμμάτιζα, λέω με στόμφο: «Θα κάνω ειδικό μνήμα για σένα στη διαθήκη μου». Ακόμη και τα εισαγωγικά μαθήματα περί ψυχανάλυσης, που δικαίως ειρωνεύεται ο Μαρκίδης στο άρθρο του, να είχατε παρακολουθήσει, θα είχατε συμφωνήσει πως μπροστά σε αυτό το lapsus linguae συμβαίνει κάτι σαν η αιτία, η εξήγηση και η ερμηνεία της συμπεριφοράς μου να αποτελούν ένα συμπαγές φαινόμενο του τρόπου μου και του συμπεριφέρεσθαι εν γένει, που μέχρι και ανώμαλη μπορεί να λογαριαστεί…

Ακριβώς σε αυτό το σημείο είναι αναγκαίο να σταματήσουμε την προσοχή μας σε ένα φαινόμενο λίαν διαδεδομένο και λίαν βολικό. Το ονομάζουμε αυτό συνήθως «ερμηνειολαγνεία» και συμπεριλαμβάνει χωρίς καμία αμφιβολία το σύνολο των επαγγελματικών αυτών δραστήριο-

τήτων, όπου -ανά δύο ή ομαδικά- δύο άνθρωποι των ψυχοεπαγγελμάτων συνεργάζονται ή συνομιλούν. Είναι πολύ χαρακτηριστικό -κι είμαι σίγουρος ότι πρόκειται για κοινά μοιρασμένη εμπειρία σε όλους μας- ότι υπάρχει σε αυτά τα περιβάλλοντα μια εύκολη πρόσβαση σε ερμηνείες. Σε αυτό το σημείο θα πρέπει να τονιστεί ότι αυτή η «ερμηνειολαγνεία» δεν ποιεί έργον ερμηνείας που να πλουτίζει την κατανόηση και να διευρύνει τους γνωστικούς και συναισθηματικούς ορίζοντες του ενδιαφερομένου. Αυτής της φύσεως η ερμηνεία επέχει κατά κανόνα επεξηγηματικό ρόλο και, ακόμη χειρότερα, γραμμική αιτιοκρατική δικαιολόγηση. Κάποιος δεν είναι σχιζοφρενής επειδή έχει μητέρα με χαρακτηριστικά μητέρας σχιζοφρενούς, ούτε είναι ανορεκτικός ή παχύσαρκος, επειδή κάποιος οικείος του, του «έβαλε χέρι» στη βρεφονηπιακή του ηλικία (τα έχει αυτά καταγγείλει εγκαίρως στην ελληνική βιβλιογραφία ο Μάριος Μαρκίδης).

Βεβαίως οι ώριμοι κλινικοί, και κυρίως υπονοώ όσοι ψυχίατροι διέπονται από τις ανθρωπιστικές αρχές ή και πάλι έχουν προσωπική και επαγγελματική ψυχαναλυτική δραστηριότητα, ακολουθούν με ήρεμο τρόπο αυτό που, όπως ήδη είπαμε, υπογράμμιζε ο Μαρκίδης με την αναζήτηση της αναγκαίας και ικανής αιτίας, προσχωρώντας στην πολλαπλή και πολυπαραγοντική αιτιολογία των ψυχικών και ψυχοπαθολογιών φαινομένων. Αυτοί οι στοχαστικοί

μετριοπαθείς, οι οποίοι εκπαιδεύτηκαν εν τελεί στη διαφοροποίηση του στατιστικός σημαντικού μέσου όρου από την ιδιοτυπία της κάθε προσωπικής περίπτωσης, αυτοί -λέω- δεν θα έχουν καμία δυσκολία να προσεγγίσουν τον τρέχοντα πολίτη ή και τον ψυχικός ασθενή με έναν βασικό γνώμονα: πάσα προσωπική ιστορία συντελείται και αλλάζει μέσα από την συνάντηση της συγκυρίας με την επιθυμία. Η περίπτωση του πάστορά μας είναι απόλυτα δηλωτική αυτού που εννοούμε εδω.

Το ακροτελεύτιο, όμως, πρόβλημα στη συζήτησή μας αφορά πολύ περισσότερο στη λειτουργία του κοινού νου και του τρέχοντος ψυχισμού. Όπως το τόνισα προηγουμένως, η πιο αγχολυτική και διασφαλιστική στάση που υπάρχει είναι η αναζήτηση γραμμικής αιτίας ή και κυρίως αιτιοτήτων εκτός του υποκειμένου. Η συγκυρία, βέβαια, είναι εκτός προσώπου αλλά η επιθυμία είναι το πρόσωπο. Αν κάτι η ψυχανάλυση δίδαξε στο δυτικό λογισμό και ψυχισμό, είναι αυτό μόνο. Στο διάλογο με τον εαυτό μας δεν μπορούμε παρά να ποιήσουμε κάτι, κατά το κλινικό-ποιητικό έργο όπως το ονομάζει ο Καστοριάδης, το οποίο μπορεί να οδηγήσει σε κάποιο εφικτό ζητούμενο ισορροπίας και ικανοποίησης. Στα πεδία των μαχών και των σταδίων, πλήθος είναι ο αριθμός των θυμάτων της οποιοσδήποτε ιδεολογικά φορτισμένης αιτιοκρατικής τιθάσευσης της ανθρώπινης επιθυμίας…