Παρατηρώντας τις επιπτώσεις των εγκεφαλικών κακώσεων στη συμπεριφορά, οι πνευματικοί πρόγονοι των σημερινών νευροψυχολόγων κατέληξαν σε ένα βασικό συμπέρασμα. Όπως οι διάφορες ανατομικές ενότητες του πρωτοταγούς φλοιού είναι εξειδικευμένες για τις βασικές αισθητικές και κινητικές λειτουργίες, κάποως έτσι είναι εξειδικευμένες και κάποιες ενότητες του συνειρμικού φλοιού για τις πιο πολύπλοκες γνωσιακές και γλωσσικές λειτουργίες.

Βέβαια, η ακριβής έννοια της εξειδίκευσης ποτέ δεν καθορίστηκε με τρόπο γενικά αποδεκτό, αλλά για όλους εξειδίκευση λίγο-πολύ σήμαινε το ίδιο πράγμα, όπως όταν αναφέρεται στα αισθητήρια όργανα. Δηλαδή: λέγοντας ότι το μάτι είναι εξειδικευμένο για την όραση και το αυτί για την ακοή εννοούμε ότι το πρώτο είναι αναγκαίο για την πρώτη λειτουργία αλλά όχι για τη δεύτερη κι αντίστροφα –αυτό πρώτα. Μετά, ότι το κάθε όργανο δεν μπορεί να χρησιμεύσει παρά μόνο για τη λειτουργία στην οποία είναι ταγμένο. Τρίτον, ότι καμιά άλλη δομική ενότητα του σώματος δεν μπορεί να το αντικαταστήσει στο ρόλο του ως αναγκαία προϋπόθεση των συγκεκριμένων αισθητικών λειτουργιών.

Έτσι λοιπόν, οι πρωτο-νευροψυχολόγοι απεφάνθησαν ότι για την κατανόηση του λόγου εξειδικευμένη εγκεφαλική χώρα ή αναγκαία συνθήκη ή «κέντρο» ή «μηχανισμός» είναι η περιοχή του Wernicke, της εκφοράς του λόγου η περιοχή Broca και ούτω καθεξής, έτσι ακριβώς όπως μας τα ιστόρησε ο Κώστας Πόταγας. Η δε μέθοδός τους, η κλινική μέθοδος, συνεχίζει να χρησιμοποιείται εκτενώς και σήμερα –με επίκουρο όμως, στις πιο φιλόδοξες επιδιώξεις της, τις νεότερες νευροαπεικονιστικές μεθόδους.

Όπως οι αρχαιότερες, έτσι και οι απεικονιστικές μέθοδοι αποβλέπουν στην ταυτοποίηση σχέσεων αλλά και στη λεπτομερή εξακρίβωση του είδους των σχέσεων μεταξύ λειτουργιών –εκφάνσεων δηλαδή του ψυχισμού– και φυσιολογικών διεργασιών σε εξειδικευμένες εγκεφαλικές δομές.

Δεν θα επεκταθώ εδώ στην περιγραφή αυτών των μεθόδων πέρα απ’ το να επισημάνω τις πιο απαραίτητες από τις ιδιότητές τους για την κατανόηση των συμπερασμάτων στα οποία οδηγούν.

Πρώτον: Οι μέθοδοι λέγονται λειτουργικές καθότι απεικονίζουν όχι μόνον ενδοκράνιες δομές, όπως κάνουν κι οι μέθοδοι δομικής-ανατομικής απεικονίσεως (η μαγνητική τομογραφία φερ’ ειπείν), αλλά απόψεις των φυσιολογικών διεργασιών των εν λόγω ανατομικών δομών. Βέβαια, φυσιολογικές διεργασίες πραγματοποιούνται αδιαλείπτως σε κάθε σημείο του εγκεφάλου –ηλεκτροχημική σηματοδότηση κι επικοινωνία των νευρώνων, μεταβολισμός γλυκόζης κι οξυγόνου στους νευρώνες, αναπλήρωση αυτών των καυσίμων μέσω αιματώσεως των νευρικών ιστών. Αλλά, όταν οι «εξειδικευμένες» για την όποια λειτουργία δομικές ενότητες ενεργοποιούνται για την επιτέλεσή της, ο ρυθμός ηλεκτροχημικής σηματοδοτήσεως, μεταβολισμού και αιματώσεως επιτείνεται επιλεκτικά σ’ αυτές –κι όχι σε άλλες, αμέτοχες στην εν λόγω λειτουργία ενότητες– στο μέτρο της συμμετοχής τους στην επιτέλεσή της.

Οι διεργασίες βέβαια αυτές κι η επαύξηση του ρυθμού τους είναι, αν όχι φύσει, τότε κατά συμβεβηκός άδηλες, όντας ενδοκράνιες κι εν πολλοίς ενδονευρωνικές. Κάποιες όμως απόψεις τους είναι δυνάμει πρόδηλες. Επί παραδείγματι, η ηλεκτροχημική σηματοδότηση συνίσταται βασικά στη διακίνηση ιόντων στον ενδοκυττάριο χώρο (στους δενδρίτες κυρίως και τους άξονες, και νευροδιαβιβαστών στις συνάψεις) που είναι διεργασίες άδηλες, όχι όμως φύσει –γιατί αν επέμβουμε στον εγκέφαλο με νυστέρια και μικροσκόπια θα τις δούμε– αλλά περιστασιακά άδηλες. Ωστόσο, επειδή ροή ιόντων ισοδυναμεί με ηλεκτρικό ρεύμα και επειδή κάθε ηλεκτρική ροή συνεπάγεται μαγνητικά πεδία τα οποία εξαπλώνονται στον γύρω χώρο πέραν του κρανίου, η άδηλη ενδοκράνια ροή καθίσταται δυνάμει έκδηλη διότι η σκιά της –το μαγνητικό πεδίο– είναι δυνατό να καταγραφεί εντελώς μη επεμβατικά, με όργανα όπως ο μαγνητο-εγκεφαλογράφος [ειν.1] και, με σειρά αλγορίθμων, να αναδομηθεί το είδωλο της ενεργοποιήσεως των ανατομικών ενοτήτων που συμμετείχαν στην επιτέλεση μιας λειτουργίας (π.χ. της οπτικής, της ακουστικής και της σωματαισθητικής [εικ.2].

Μέχρι τούδε έχω σκιαγραφήσει σε πολύ αδρές γραμμές τη νευροαπεικονιστική μέθοδο της Μαγνητοεγκεφαλογραφίας, την οποία και μετέρχομαι.

Οι άλλες μέθοδοι, τις οποίες θα προσπεράσω (όπως της λειτουργικής μαγνητικής τομογραφίας, fMRI), δίνουν παρόμοιες εικόνες σχηματισμών ενεργοποιήσεως των εγκεφαλικών μηχανισμών, μόνον που αυτές οι εικόνες –λόγω του ότι αναπαριστούν τον ρυθμό αιματώσεως ή μεταβολισμού που είναι αργός, της τάξεως των δευτερολέπτων και λεπτών– δεν μας επιτρέπουν να διακρίνουμε την ταχεία εναλλαγή του βαθμού ενεργοποίησης των διαφόρων δομικών ενοτήτων ενός μηχανισμού. Όπως θα σας δείξω πιο κάτω αυτές οι αλλαγές πραγματοποιούνται σε χιλιοστά του δευτερολέπτου και μόνον μέσω της μαγνητοεγκεφαλογραφίας καταγράφονται και ταυτοποιούνται. Καθότι, όπως είπαμε, η MEG απεικονίζει τις βασικές ηλεκτροχημικές διεργασίες ενεργοποιήσεως καθώς αυτές συμβαίνουν χωρίς καθυστέρηση –δηλαδή της σηματοδοτήσεως που γίνεται με τη διακίνηση ιόντων, δηλαδή με ηλεκτρομαγνητικά μέσα.

Ποια λοιπόν είναι τα ευρήματα που ’χουν προκύψει από αυτές τις εφαρμογές της νέας μεθόδου λειτουργικής απεικονίσεως; Από μια άποψη είναι ελάχιστα. Τα περισσότερα θα τα πούμε εδώ σε λίγη ώρα. Έτσι τουλάχιστον μου φαίνονται –ελάχιστα– σε μένα που χτυπάω κάρτα κάθε μέρα σ’ ένα από τα εργοτάξια που τα παράγει. Αλλά, αν ληφθεί υπόψη ότι πρωτο-καταρτίστηκαν τα εν λόγω εργοτάξια μόλις πριν δυο δεκαετίες, τα ευρήματα προκύπτουν με ρυθμούς γεωμετρικής προόδου κι ας μου φαίνονται λειψά.

Τα ευρήματα αυτά, ειδικώς τα σχετικά με τους εγκεφαλικούς μηχανισμούς της γλώσσας, μπορούν να καταταχθούν σε τρεις κατηγορίες. Στην πρώτη κατηγορία είναι αυτά που συνηγορούν υπέρ των ευρημάτων των κλασικών μεθόδων, κι έτσι αλληλο-επαληθεύονται. Οι κλασικές μέθοδοι έχουν, εν πρώτοις, καταδείξει την εξειδίκευση του πρωτοταγούς αισθητικού φλοιού: Οι νευροαπεικονιστικές μέθοδοι επαληθεύουν και δικαιώνονται δείχνοντας ότι, όντως, _ είναι ο πρωτοταγής ακουστικός φλοιός που ενεργοποιείται με την είσοδο ακουστικών ερεθισμάτων [εικ. 3], _ είναι ο οπτικός [εικ. 4] που η ενεργοποίησή του είναι αναγκαία συνθήκη για περαιτέρω αντιλήμματα –την αναγνώριση του ερεθίσματος, όπως όταν αναγνωρίζεται ένα πρόσωπο (με την επιπρόσθετη ενεργοποίηση του συνειρμικού ινιακού και τμημάτων του οπίσθιου κροταφικού και βρεγματικού φλοιού), _ είναι ο σωματαισθητικός φλοιός αναγκαίος (αλλά όχι, όπως θα δούμε πιο κάτω, ακριβώς αναντικατάστατος) για την αίσθηση τοπικού ερεθισμού του αντίχειρα [εικ. 5].

Όλα αυτά, είπαμε, ήταν γνωστά, όπως γνωστό ήταν επίσης το ότι η πρόσληψη του λόγου απαιτεί τη σύμπραξη μιας περιοχής που περιλαμβάνει περίπου το 1/3 της άνω κροταφικής έλικας αριστερά και άλλο τόσο της μέσης κροταφικής που τη λέμε περιοχή Wernicke, κάτι που επιβεβαιώνεται και απεικονιστικά [εικ. 6]. Και να που η απεικόνιση επιβεβαιώνει, επίσης, ότι η εκφορά λόγου απαιτεί την ενεργοποίηση της κάτω μετωπιαίας έλικας, της περιοχής Broca [εικ. 7].

Πάμε τώρα στη δεύτερη κατηγορία ευρημάτων. Η δεύτερη κατηγορία περιλαμβάνει ευρήματα τα οποία συμπληρώνουν και διευρύνουν τις γνώσεις μας πέρα απ’ το φάσμα που καθόρισαν οι κλασικές μέθοδοι. Κάποια απ’ αυτά συμφωνούν με ευρήματα κλασικών μεν, επεμβατικών δε μεθόδων όπως αυτής του ερεθισμού του φλοιού ασθενών –είτε στο πλαίσιο χειρουργικών επεμβάσεων, είτε στο πλαίσιο καταγραφής ηλεκτροεγκεφαλογραφήματος με ηλεκτρόδια για τα οποία θα γίνει πιο κάτω λόγος.

Ποια είναι αυτά τα ευρήματα; Πρώτον: Η πλαγίωση των μηχανισμών προσλήψεως αλλά κι εκφοράς λόγου δεν είναι απόλυτη. Θέλω να πω ότι η ενεργοποίηση της περιοχής Wernicke πάντα συνοδεύεται από ταυτόχρονη ενεργοποίηση της αντίστοιχης περιοχής του δεξιού ημισφαιρίου [εικ. 8], οπότε η επικράτηση είναι θέμα σχετικό. Βασίζεται στο λόγο του ύψους ενεργοποιήσεως του αριστερού προς το δεξί ημισφαίριο (συνήθως 2 προς 1).

Το φαινόμενο αυτό εδώ απαντά πάντα. Είναι αξιόπιστο. Τι σημαίνει όμως η ενεργοποίηση του δεξιού ημισφαιρίου; Ποια είναι η πρακτική του, η λειτουργική του σημασία; Σε τι εξυπηρετεί; Είναι πράγμα που μας διαφεύγει –μου διαφεύγει σίγουρα. Μάλλον η ταυτόχρονη κινητοποίηση της ομότοπης περιοχής δεν είναι απολύτως αναγκαία, διότι στη δοκιμασία της αμυγδαλής, όταν αναισθητοποιείται το δεξί ημισφαίριο, οι ασθενείς συνεχίζουν να εννοούν τι τους λέμε. Βέβαια, εάν υπάρχει κάποια ύφεση, κάποιες επιπτώσεις στη γλωσσική επάρκειά τους υπ’ αυτές τις συνθήκες, η ύφεση αυτή δεν έχει εκτιμηθεί αντικειμενικά.

Τέλος πάντων, αυτό το νέο εύρημα είναι ίσως αστάθμητης σπουδαιότητας αλλά κάποια άλλα είναι νομίζω πιο αξιοπρόσεκτα: Το βασικότερο είναι αυτό που αφορά στην ταχεία εναλλαγή εντάσεως και σειράς ενεργοποιήσεως των επιμέρους ενοτήτων που απαρτίζουν τον μηχανισμό μιας λειτουργίας. Για την πρόσληψη προφορικού λόγου ενεργοποιείται πρώτα –μέσα σε 100-150 χιλιοστά του δευτερολέπτου– ο πρωτοταγής ακουστικός φλοιός αμφοτερόπλευρα και αμέσως κατόπιν ο συνειρμικός –περισσότερο αριστερά– για άλλα τόσα περίπου χιλιοστά του δευτερολέπτου, όπως είδατε. Αυτό συμβαίνει κάθε φορά που ακούς κι εννοείς μια λέξη.

Πιο πολύπλοκος είναι ο μηχανισμός προσλήψεως γραπτού λόγου. Εδώ, μετά την ενεργοποίηση του πρωτοταγούς ινιακού φλοιού –100 msec μετά την εμφάνιση μιας λέξης– παρατηρείται ενεργοποίηση του κροταφικού (150 msec) και της περιοχής Wernicke (300 msec) και Broca όπως στην περίπτωση του προφορικού λόγου –η ίδια περιοχή [εικ. 9].

Αυτό το φαινόμενο, η δυναμική άποψη των εγκεφαλικών μηχανισμών είναι νομίζω μία από τις βασικότερες προσφορές των νευροαπεικονιστικών μεθόδων. Κι αυτό γιατί μας φέρνει, εκόντες άκοντες, αντιμέτωπους με το αδιαφιλονίκητο γεγονός ότι μηχανισμός δεν είναι κέντρο. Είναι διαδικασία. Δεν είναι στατικός, είναι δυναμικός. Κι έχουμε ανάγκη από τέτοια παραδείγματα για να απαγκιστρωθεί η διάνοιά μας απ’ τη σαγήνη της γεωμετρίας των κλασικών διαγραμμάτων.

Εξίσου σημαντικά ευρήματα είναι αυτά που αφορούν διαφορές στους σχηματισμούς ενεργοποιήσεως (κι επομένως μηχανισμών) είτε συγγενών λειτουργιών, είτε επιμέρους διεργασιών που απαρτίζουν την κάθε λειτουργία. Θα αναφέρω εδώ κάποια παραδείγματα ενδεικτικά της δυνατότητας να ταυτοποιήσουμε τους μηχανισμούς πολλών και ποικίλων λειτουργιών και επιμέρους διεργασιών.

Ήδη ανέφερα το παράδειγμα των λειτουργιών προσλήψεως προφορικού και γραπτού λόγου που συνεπάγονται, μάλλον απαιτούν, μηχανισμούς με κοινές αλλά και διαφορετικές δομικές ενότητες.

Ιδού τώρα ο μηχανισμός φωνολογικής αποκωδικοποιήσεως –όταν κάποιος διαβάζει λέξεις χωρίς νόημα ενεργοποιείται μόνο η άνω κροταφική έλικα [εικ. 10], σε αντίθεση με ό,τι συμβαίνει με τις λέξεις, κι εδώ αυτός που απαιτείται για την αναγνώριση (και κατονομασία) αντικειμένων [εικ. 11].

Πάμε τώρα στην τρίτη κατηγορία ευρημάτων. Θεώρησα σκόπιμο να ξεχωρίσω αυτή την τρίτη ενότητα ή κατηγορία ευρημάτων των απεικονιστικών μεθόδων, γιατί έχουν φέρει στο φως κάτι ριζοσπαστικό. Βασική τους προσφορά και γνώρισμα, που τα διαφοροποιεί απ’ τα προηγούμενα, είναι η κατάδειξη της πλαστικότητας του εγκεφάλου και των, όντως, καταπληκτικών δυνατοτήτων για αναδιοργάνωση που ο εγκέφαλος διαθέτει.

Το γεγονός ότι ο ένας εγκέφαλος διαφέρει ανατομικώς από τον άλλο είναι πασίγνωστο, οπότε ενδείξεις [εικ. 12], ότι υπάρχουν λειτουργικές ατομικές διαφορές ως προς τα ακριβή όρια της περιοχής Wernicke, δεν εντυπωσιάζουν. Αλλά ευρήματα, όπως αυτό που θα περιγράψω, είναι μάλλον αξιοπρόσεκτα: υπάρχουν γλώσσες όπως η κινεζική, όπου η μουσικότητα έχει φωνολογικό ρόλο –όπου ο ίδιος φθόγγος προφερόμενος με διαφορετικό ύψος φωνής (συχνότητα) αναγνωρίζεται ως διαφορετικό φώνημα που διαφοροποιεί το νόημα των λέξεων. Το γεγονός λοιπόν αυτό ίσως μας προδιαθέσει για τη διαφορά εγκεφαλικών μηχανισμών που διαμεσολαβούν μη τονικές γλώσσες, όπως αγγλικά, ελληνικά ή γιαπωνέζικα, από τονικές γλώσσες όπως τα κινέζικα ή τα ταϊλανδέζικα. Αλλά άλλο προδιαθεσιασμός και εικασία και πιθανολογία και άλλο πειραματικό αποτέλεσμα.

Θυμηθείτε εδώ τον καθαρά πλαγιωμένο σχηματισμό ενεργοποιήσεως στην περίπτωση της αγγλικής που σας έδειξα προ ολίγου, και βλέπετε εδώ μάλλον την αμφοτερόπλευρη ενεργοποίηση του ίδιου εγκεφάλου όταν ακούει κινέζικα [εικ. 13], πράγμα που έχει επιβεβαιωθεί σε δυο διαφορετικά εργαστήρια, στη Μαδρίτη και στο Houston.

Αλλά τα αποτελέσματα που έχουν πράγματι ριζοσπαστικές επιπτώσεις στις κλασικά διαμορφωμένες ιδέες περί μηχανισμών λόγου είναι του είδους που φαίνεται σε αυτό εδώ το παράδειγμα [εικ. 14]. Ο σχηματισμός που βλέπετε είναι αυτός ο τυπικός προσλήψεως λόγου. Κι αυτό που ψάχνετε να δείτε, αλλά δεν βλέπετε, είναι ενεργοποίηση της περιοχής Wernicke. Και δεν το βλέπετε διότι η περιοχή Wernicke έχει στην περίπτωση αυτή αντικατασταθεί από μια άλλη περιοχή –μάλλον ένα ζεύγος περιοχών. Ο ασθενής αυτός, γιατί σε ασθενή –όπως μάλλον θα μαντέψατε απ’ τη μαγνητική– ανήκει ο σχηματισμός αυτός, μπορεί και εννοεί χωρίς το παραμικρό πρόβλημα τα αγγλικά –τη μητρική του γλώσσα– χωρίς να κάνει καθόλου χρήση της περιοχής Wernicke, αλλά κάνοντας χρήση κάποιων άλλων περιοχών –αυτών που βλέπετε– που καθόλου εξειδικευμένες γι’ αυτή τη λειτουργία δεν είναι –δεν είναι τυπικά και συνήθως. Κι εδώ η ενεργοποίηση στη δυναμική της άποψη.

Παρένθεση εδώ: Θα μου πείτε, γιατί πρέπει να μου πείτε, καλά και πώς μπορούμε να είμαστε σίγουροι ότι η εικόνα αυτή εδώ είναι έγκυρη; Αποκλείεται η απεικόνιση να είναι λάθος; Λοιπόν, καθόλου δεν αποκλείεται, γι’ αυτό κι εγώ όταν την πρωτοείδα δεν την πίστεψα. Δεν πίστεψα, και επειδή πάντα είναι δυνατό μια λειτουργική εικόνα να είναι άκυρη, και επειδή είχα εμπεδώσει το μάθημα που ’μαθα στο σχολείο σχετικά με το ποια είναι η περιοχή Wernicke, το οποίο μάθημα δεν μου επέτρεπε να πιστέψω ότι η περιοχή Wernicke που εξυπηρετεί το λόγο μπορεί να είναι ένας τετραγωνικός πόντος φλοιού στη μέση της μέσης κροταφικής έλικας κι άλλος ένας πόντος στη βασική επιφάνεια του λοβού.

Ερεθίσαμε λοιπόν απ’ ευθείας τον φλοιό του ασθενούς κουβεντιάζοντας μαζί του στην καθωσπρέπει περιοχή Wernicke και ο ασθενής συνέχισε απτόητος τη συζήτηση. Αλλά όταν ερεθίσαμε ηλεκτρικά, βραχυκυκλώνοντας έτσι τα δυο σημεία που είχαν ενεργοποιηθεί στη διάρκεια της απεικονίσεως, ο ασθενής πάραυτα τα έχασε. «Δεν καταλαβαίνω τι λες», μου είπε. «Είναι σαν να σε ακούω μέσα από τούνελ. Ξέρω ότι μου μιλάς, ακούω, αλλά είναι σαν μέσα από τούνελ». Πρωτόγνωρη βλέπετε η εμπειρία, δεν έμπαινε σε γνωστά λεκτικά καλούπια. Αλλά το θέμα δεν είναι αυτό. Το θέμα είναι ότι σε περίπου 40 περιπτώσεις όπου έγινε διεγχειρητικός έλεγχος για το αληθές παράτυπων σχηματισμών ενεργοποιήσεως όπως αυτός εδώ, το αληθές των σχηματισμών επιβεβαιώθηκε: Ο εγκέφαλος εν όψει κακώσεων μπορεί κι αναδιοργανώνεται, και περιοχές μη εξειδικευμένες για κάποια λειτουργία μπορούν κι εξειδικεύονται, όταν παρίσταται η ανάγκη. Κι αυτό δεν ισχύει μόνο για ανώτερες πολύπλοκες γνωσιακές ή γλωσσικές λειτουργίες. Ισχύει ακόμα και για βασικές. Ακόμα κι ο πρωτοταγής φλοιός αναδιοργανώνεται [εικ. 15]. Ιδού το τυπικό ανθρωπάριο. Ιδού και το αναδιοργανωμένο ανθρωπάριο εν όψει αρτηριοφλεβώδους δυσπλασίας. Οι ενδείξεις της αναδιοργανωτικής δυνατότητας του φλοιού κάθε μέρα και αυξάνουν.

Ένα μεγάλο ποσοστό ασθενών με βλάβη της έσω μοίρας του αριστερού κροταφικού –ένα 40 τοις εκατό– δείχνουν αμφοτερόπλευρη ή δεξιά επικράτηση –οι μηχανισμοί δηλαδή του λόγου εμπλέκουν το αντίπερα ημισφαίριο. 40% είναι τεράστιο ποσοστό, δεδομένου ότι σε ανέπαφα άτομα μόνο ένα 6-7% έχουν δεξιά ή αμφοτερόπλευρη επικράτηση. Επιπλέον, ένα μεγάλο ποσοστό ασθενών με εστιακές βλάβες στο επικρατούν ημισφαίριο έχουν παράτυπο εντοπισμό της περιοχής Wernicke (μες το ίδιο ημισφαίριο και λοβό –όπως ο ασθενής που σας έδειξα) αλλά σε περιοχές εντελώς ξένες της γλώσσας –ή μάλλον των προκαταλήψεών μας για το ποιες περιοχές είναι ταγμένες για τη διαμεσολάβηση της γλώσσας. Μεγάλο μάθημα αυτό. Το πιο μεγάλο που έμαθα όσα χρόνια ασχολούμαι με τέτοια θέματα.

Εν όψει αυτών των φαινομένων, από τον Ιανουάριο που μας έρχεται αρχίζουμε συστηματικό ψάξιμο των παραμέτρων που ελέγχουν το πού και πώς και πότε γίνεται αυτή η αναδιοργάνωση, αρχίζοντας με περιπτώσεις ισχαιμικών βλαβών, όπου είναι δυνατό να παρακολουθήσουμε εξ αρχής και να καταγράψουμε την ιστορία και την εξέλιξη της βλάβης.

Αλλά δεν είναι μόνο δομικές βλάβες που οδηγούν σε παράτυπους γλωσσικούς μηχανισμούς και σε λειτουργική αποδιοργάνωση. Μάρτυς και παράδειγμα η περίπτωση της δυσλεξίας. Άτομα με ιδιοπαθή δυσλεξία –όχι παρεπόμενη οπτικών ή ακουστικών δυσκολιών– κατά τ’ άλλα ευφυή –όχι πνευματικώς καθυστερημένα– με ή χωρίς προβλήματα προσοχής και υπερκινητικότητας που συχνά πάνε μαζί, έχουν παράτυπο μηχανισμό προσλήψεως του γραπτού λόγου. Ιδού [εικ. 16] ο τυπικός σχηματισμός πάλι. Και ιδού ο τυπικός των δυσλεξικών [εικ. 17], επιπλέον, ιδού και η αναδιοργάνωση του φλοιού [εικ. 18] –απαράλλακτα με αυτήν των φυσιολογικών ατόμων– μετά από συστηματική εξάσκηση, μαθαίνοντας τα παιδιά να διαβάζουν.

Τώρα, οι επιπτώσεις αυτών των φαινομένων είναι άπειρες, χάος. Αυτά που μάθαμε με τις κλασικές μεθόδους για κέντρα πρέπει να τα ξαναμάθουμε απ’ την αρχή. Αν ήταν να επιλέξω μια απ’ τις επιπτώσεις, που προσωπικά βρίσκω ιδιαίτερα ριζοσπαστικές, αυτή είναι το γεγονός ότι σχεδόν κάθε κομμάτι συνειρμικού φλοιού μοιάζει περισσότερο με γενικής χρήσεως υπολογιστή που μπορεί να αυτοπροσαρμοστεί και να στηρίξει με επάρκεια κάθε είδους λογισμικό κι αλγόριθμο παρά με εξειδικευμένο, μιας χρήσεως μόνο, κύκλωμα.