1. «Σήμερα γιατρέ σας χρειάζομαι κι εγώ», είπε η 42χρονη κόρη που συνόδευε σταθερά στη μηνιαία παρακολούθηση, για μια δεκαετία, την ψυχωσική μητέρα της.

– Τι συμβαίνει; (συνειρμός κληρονομικότητας)

– Εδώ και τρεις μήνες δυσκολεύομαι να καταπιώ. Κάθεται η τροφή στον οισοφάγο μου και αν δεν τη βγάλω με εμετό θα σκάσω. (υποδύεται με χειρονομίες) Έκανα γαστροσκόπηση, αρνητική. Προχθές πήγα στη Θεσσαλονίκη σε ενδοκρινολόγο καθηγητή. Τίποτε το ιδιαίτερο από τον θυρεοειδή. Είπε να με στείλει σε ψυχίατρο. Είπα ότι έχω εσάς που παρακολουθείτε τη μητέρα μου, σας γνώριζε και μου είπε να έρθω…

Ουδέποτε, στα χρόνια που συνόδευε τη μητέρα της, ανέφερε το παραμικρό για τον εαυτό της. Η αναφερόμενη σημειολογία, τυπική στενώσεως του οισοφάγου ακόμη και για 4ετή φοιτητή της ιατρικής.

Επείγουσα συνεννόηση με τον ακτινολόγο για ακτινοσκοπική διάβαση οισοφάγου.

Απάντηση… Σχεδόν απόφραξη. Χειρουργείο. Θάνατος 6 μήνες μετά..

2. Η 50χρονη χρονίσασα ψυχωσική έρχεται για μια ακόμη επανεισαγωγή με τη συνήθη αιτιολογία της αϋπνίας και ανησυχίας. Την 5η μέρα νοσηλείας της, αναφέρει δυσκαταποσία στο κρέας, ενώ από έτους έβγαλε από τη διατροφή της το ψωμί λόγω αυτής της δυσκαταποσίας, αλλά και για δίαιτα. Στο κρέας όμως επιμένει, μάλιστα πίνοντας και νερό –όπως λέει– για να πάει κάτω, αλλά δεν τα καταφέρνει, νομίζει ότι θα σκάσει, και το βγάζει με βήχα και έμετο. Την τυπική αυτή σημειολογία στενώσεως επιβεβαιώνει ο ειδικευόμενος ως αυτόπτης μάρτυρας.

Ακτινοσκοπική διάβαση φυσιολογική. Δεν δέχεται γαστροσκόπηση, διότι έκανε η μητέρα της και πέθανε. Κατά τον τελευταίο μήνα της ζωής της μητέρας της στο νοσοκομείο, τη φρόντιζε η ίδια αποκλειστικά. Αυτά επιβεβαιώνονται από τον φάκελο νοσηλείας της μητέρας της, της οποίας η σημειολογία –όπως την περιγράφει– ήταν ίδια με αυτή που τώρα εμφανίζει.

3. Η 40χρονη, μαστεκτομηθείσα προ διετίας καρκινοπαθής, έρχεται στη συνεδρία υποστηρικτικής ψυχοθεραπείας που ακολουθεί το τελευταίο τρίμηνο. Αισιόδοξη, δυνατή. Έχει μάλιστα προγραμματίσει επέμβαση αισθητικής αποκατάστασης.

– Γιατρέ, πονάω και μόνο που ακουμπάω εδώ, στο κόκκαλο της κνήμης. Τι είναι;

Την εξετάζω. Ο πόνος εντοπισμένος στην προσθιοπλάγια έσω επιφάνεια της άρθρωσης του αριστερού γονάτου.

– Επιβάρυνας την άρθρωση χωρίς να το καταλάβεις.

– Όχι γιατρέ, είναι στο κόκκαλο, όχι στην άρθρωση.

– Είμαι βέβαιος ότι πονάς στα μαλακά μόρια που περιβάλλουν την άρθρωση.

– Όχι, είναι στο κόκκαλο, (αναστατωμένη) τι συμπτώματα έχει το σάρκωμα;

Χαμογελάω…

– Θυμάμαι! Μου ανέφερες ότι στενή συνεργάτιδά σου χειρουργήθηκε για σάρκωμα στο πόδι. Επιμένω ότι πονάς στην άρθρωση. Θα βάλεις δυο μέρες αντιρευματική αλοιφή, κανένα παυσίπονο χάπι και θα περάσει.

– Αχ, μυρίζει άσχημα αυτή η αλοιφή.

– Θα σου συστήσω κάποια που δε μυρίζει καθόλου.

Στην επόμενη συνάντηση ο πόνος φυσικά είχε περάσει, δεν έβαλε δεύτερη φορά αλοιφή γιατί μύριζε. (Πιστεύουμε ότι δεν έβαλε καθόλου). Αποκάλυψε όμως ότι είχε ταυτιστεί κυρίως με μια νεότερη γνωστή της, που εμφάνισε επίσης σάρκωμα στο πόδι.

Ήταν οι κινήσεις-συγκινήσεις των ασθενών μας…

Εισαγωγή

Λέει ο Χριστός στους μαθητές του οδεύοντας προς τον σταυρικό θάνατο: «Δεν υπάρχει μεγαλύτερη αγάπη από το να θυσιάσει κανείς την ψυχή του υπέρ των φίλων του». Ταυτίζει την ψυχή με τη ζωή. Η ζωή είναι ταυτισμένη με την κίνηση, ο θάνατος με την ακινησία.

Λέμε στην ιατρική: Ζωτικά σημεία. Προσέχοντας καλύτερα, διαπιστώνουμε ότι το καθένα από αυτά είναι αποτέλεσμα κίνησης.

α) Ο σφυγμός δεν σημαίνει μόνο την κίνηση του αίματος, αλλά ιδιαίτερα τη συστολο-διαστολική κίνηση της καρδιάς και των αρτηριών.

β) Το θάμπωμα του καθρέφτη μπρος στο στόμα σημαίνει την κίνηση των πνευμόνων, οι οποίοι εξωθούν τον υγρό-ζεστό αέρα.

γ) Τέλος, το αντανακλαστικό της κόρης του ματιού στο φως αποκαλύπτει τη σύσπαση του μυός της.

Κάθε ζωτικό σημείο λοιπόν είναι αποτέλεσμα κίνησης, σημάδι ζωής, ενώ κάθε απουσία του ακινησία-θάνατος.

Ως σημάδια συγκινησιακής κατάστασης: Η οργή, η ντροπή πλημμυρίζει με αίμα τα τριχοειδή του προσώπου κοκκινίζοντάς το, ενώ ο φόβος τα αδειάζει συσπώντας τα και ασπρίζει το πρόσωπο. Η βούληση καταπνίγει την επιθετικότητα, αλλά ένα «τικ» του προσώπου –η ψυχή του σώματος– προδίδει την ψυχή.

Οι ασθενείς συνηθέστερα αναφέρουν συμπτώματα. Έχουν την αξία τους όταν ο γιατρός αναζητήσει και ανακαλύψει ποιο είναι το συμπίπτον, το συνυπάρχον με το βίωμα τους· το άγνωστο αυτό γεγονός, πραγματικό ή φανταστικό, που όταν ανευρεθεί θέτει τη διάγνωση, είναι η αρχή της θεραπείας. Αυτό όμως που διαπιστώνει ο γιατρός με τα αισθητήριά του επί του ασθενούς –αντιληπτό ή μη από τον ασθενή– το λέμε σημείο. Το σημείο όμως, όπως αναφέρθηκε, είναι αποτέλεσμα κίνησης.

Η σημειολογία ως σημειωτική (semiotics), αλλά και ως σημασιολογία (semantics) είναι –επιτρέψτε μας τον αδόκιμο όρο– η διεπιστημονική επιστήμη που μελετά τη διαλεκτική σχέση σήματος, σημαινομένου και σημασίας που αποδίδει και αντιλαμβάνεται ο σημαίνων άνθρωπος (σημάντωρ).

Επειδή όμως, στη δυναμική του λόγου, την πληροφορία του σημείου τη χαρακτηρίζει, κατά τη γνώμη μας, στατικότητα κι επειδή, όπως προαναφέραμε, το σημείο είναι πάντα αποτέλεσμα κίνησης, οι έννοιες παίρνουν μια νέα και δυναμική σημασία αν η λέξη σημείο αντικατασταθεί με τη λέξη κίνηση, οπότε η σημειολογία διευρύνεται σε κινησιολογία. Μας ταιριάζει πολύ η διάκριση στη Λογική του Αριστοτέλη, που ως σημείο θεωρεί το πιθανό επιχειρημα για απόδειξη συμπεράσματος, ενώ ως τεκμήριο το βέβαιο αποδεικτικό επιχειρημα. Νομίζουμε ότι η κινησιολογία, όπως εμείς τη θεωρούμε, θα μπορούσε να έχει την ισχύ τεκμηρίου. Διότι το σημείο βιωμένο από τον παρατηρητή-γιατρό ως κίνηση, αναπτύσσει εντός του συγκίνηση. Με την προϋπόθεση συνειδητότητας, μπορεί ο θεραπευτής να εκφράσει τη συγκίνησή του όχι μόνο λεκτικά, αλλά και κινητικά, ώστε να προκαλέσει την επιθυμητή θεραπευτική συγκίνηση στον ασθενή του.

Πιστεύουμε ότι αυτό προτείνει –αλλά κυρίως σε λεκτικό επίπεδο– ο Yalom, όταν μιλάει για την αυτοαποκάλυψη του ψυχοθεραπευτή ως τρόπο πρόκλησης της αποκάλυψης του θεραπευόμενου, καθώς και ότι αυτός που λέγεται ότι έχει διαίσθηση δεν είναι άλλος από αυτόν που, εκτός από τα σημεία, παρατηρεί τα αίτιά τους, δηλαδή τις κινήσεις, τις ερμηνεύει, συγκινείται και, όταν χρειάζεται, τις χρησιμοποιεί, ανακαλώντας από το «αρχείο» των συγκινήσεών του, κατά τη διδαχή του Στανισλάβσκι, όπως θα αναφερθεί στη συζήτηση.

Με απλά λόγια, αντιλαμβανόμαστε πληρέστερα μία γαμήλια τελετή βιντεοσκοπικά, απ’ ό,τι με τις αναμνηστικές φωτογραφίες της.

Υλικό – Μέθοδος

Σε εξωτερικό τοίχο του Μητροπολιτικού Ναού της πόλης μας, παραδοσιακά αναρτώνται οι ανακοινώσεις των κηδειών και μνημοσύνων. Παρατηρήσαμε ότι όλοι σχεδόν οι περαστικοί, κάθε ηλικίας και φύλου, κάνουν στάση και τις διαβάζουν. Πιστεύοντας ότι είναι καλό υλικό για τη μικρή μας έρευνα, προκειμένου να επιβεβαιώσουμε την παρουσία του μηχανισμού της προβλητικής ταυτοποίησης στην καθημερινή ζωή, κάναμε το εξής:

Αφού καταγράψαμε το φύλο και τις ηλικίες των κηδευομένων, υποβάλαμε στους περαστικούς τρεις ερωτήσεις:

1. Υπάρχει κανείς γνωστός σας;

2. Ποια περίπτωση τράβηξε την προσοχή σας;

3. Νιώσατε συγκινήσεις, τι είδους και γιατί;

Αποτελέσματα

Ερωτήθηκαν συνολικά 16 άνθρωποι, 8 άνδρες και 8 γυναίκες.

• Οι 5 από αυτούς (2 άνδρες και 3 γυναίκες) έκαναν σαφέστατη προβλητική ταυτοποίηση λόγω ίδιου φύλου, παραπλήσιας ηλικίας και νόσων που είχαν ή τις φοβόντουσαν.

• 7 άλλοι (3 άνδρες και 4 γυναίκες) έκαναν σαφή, αλλά έμμεση ταυτοποίηση με συγγενικό τους πρόσωπο, κυρίως γονείς, για λόγους ίδιους με αυτούς που ανέφερε η πρώτη ομάδα (φύλο, ηλικία, νοσήματα).

• Οι υπόλοιποι 4 (3 άνδρες και 1 γυναίκα) δεν παρουσίασαν σημεία και κινήσεις προβλητικής ταυτοποίησης και διαπιστώσαμε ότι δεν υπήρχαν λόγοι ταυτοποίησης: ήταν άλλου φύλου, ήταν πολύ νεότεροι ή δεν γνώριζαν κανένα που να πάσχει από τις συγκεκριμένες νόσους.

Συμπερασματικά, 12 στους 16 ερωτηθέντες έκαναν σαφή ή έμμεση ταυτοποίηση, ποσοστό, δηλαδή, 75%. Εξίσου ενδιαφέρουσα είναι η παρατήρηση ότι η ένταση της συγκίνησης, που εξέφρασαν όλοι, ήταν ευθέως ανάλογη με τον αριθμό των παραπάνω λόγων ταυτοποίησης.

Ας αναφέρω όμως δύο από τα πολλά προσωπικά μου παραδείγματα από τον κοινωνικό μου περίγυρο και όχι ασθενείς μου:

1. Ο συνήλικος συνάδελφος μού λέει:

– Τι να σου πω, προχθές έπαθα πλάκα. Ζήτησε να μ’ επισκεφτεί ο πατέρας ενός ασθενούς μου, διότι έκανε εγχείρηση προστάτη και είχε μετεγχειρητικά προβλήματα, αλλά και άγχος με αϋπνία. Όταν ήρθε στο γραφείο μού είπε ότι χειρουργήθηκε για καρκίνο και ήθελε να δω τις εξετάσεις του. Είχαμε ακριβώς την ίδια ηλικία –οι σφυγμοί μου άρχισαν να ανεβαίνουν– σκανδαλωδώς είχαμε την ίδια ολική PSA (5.3) –η καρδιά μου πλέον κλότσαγε (γιατί ήταν χαμηλή ακόμη και για τη δική μου χρόνια καλοήθη υπερτροφία, όπως ήθελα να πιστεύω)– αλλά άρχισα να ηρεμώ όταν διάβασα την πολύ χαμηλή ελεύθερη PSA που μίκραινε τον λόγο, κατεβάζοντάς τον σε σαφώς επικίνδυνο επίπεδο, διαφοροποιώντας την ταύτιση που ήδη είχα υποστεί, αφού εγώ είχα μεγαλύτερη τιμή ελεύθερης PSA.

2. Βρέθηκα σε γνωστό μου φαρμακείο όπου η φίλη φαρμακοποιός, εκμεταλλευόμενη τη μετά από καιρό συνάντηση, επεδίωξε μια διάγνωση στο πόδι:

– Έχω ένα μήνα που ξεκινώντας το πρωί με το αυτοκίνητο να ‘ρθω για να ανοίξω το φαρμακείο (μια απόσταση 25 χιλιομέτρων που την κάνει 10 χρόνια τώρα) έχω έντονο άγχος νομίζοντας ότι θα σκοτωθώ στο δρόμο. Γιατί;

Ζώντας στην ίδια κοινωνία, γνώριζα ότι ακριβώς προ μηνός, σε ένα σημείο αυτής της διαδρομής, σκοτώθηκε αναπάντεχα μια κοινή γνωστή μας οδηγός της ίδιας ηλικίας και μητέρα παιδιών της ίδιας περίπου ηλικίας με τα παιδιά της κάνοντας καθημερινά αυτή τη διαδρομή για να ανοίξει το δικό της κατάστημα. Δεν ήταν φαρμακείο, ώστε ενδεχομένως να τη βοηθούσε στο να αντιληφθεί τη δική της προβλητική ταυτοποίηση. Δεν είχα χρόνο για ερμηνεία. Όταν όμως μετά μια εβδομάδα της έδωσα την απάντηση της ταυτοποίησης στο ερώτημά της «γιατί τον τελευταίο μήνα;», που φάνηκε να την είχε στην επιφάνεια του υποσυνειδήτου, πολύ ενδιαφέρουσα ήταν η κινητική της απάντηση: έντονο αγγειοκινητικό ερύθημα της τραχηλικής χώρας, μαζί φυσικά με άλλα σημεία-κινήσεις. Σε αυτή την δερματολογική διάγνωση το «ερύθημα» αποτελεί σημείο, ενώ το «αγγειοκινητικό» σημαίνει την προϋπάρχουσα κίνηση.

Συζήτηση

Η ιατρική επιστήμη ως νευρολογία – νευροφυσιολογία μελέτησε σε βάθος και πλάτος τη λειτουργία του εγκεφάλου ως μέσο συλλογής και απαρτίωσης των αισθητηριακών πληροφοριών κατά τη λειτουργία της αντίληψης (ως φωτογραφική, μαγνητοφωνική κ.λπ. συσκευή).

Νομίζουμε όμως ότι δεν ασχολήθηκε όσο θα έπρεπε με τη λειτουργία του εγκεφάλου ως «ραντάρ» μετά από ψυχικές ώσεις. Ότι δηλαδή εκπέμπει πρώτα σήμα προς το περιβάλλον και κατόπιν λαμβάνει εξ ανακλάσεως ανάλογη πληροφόρηση. Στο πρώτο κλινικό περιστατικό μας, ο ενδοκρινολόγος δεν αντελήφθη τις κινήσεις της ασθενούς, δεν μπόρεσε να εκπέμψει γνώσεις και συγκινήσεις, γι’ αυτό και έκανε λάθος διάγνωση. Στο δεύτερο παράδειγμα, η ασθενής, έπειτα από 5 μέρες, έφυγε από την κλινική μας καταπίνοντας το κρέας. Η έκβαση στο τρίτο παράδειγμα αναφέρθηκε.

Βέβαια, η δική μας ειδικότητα, στους μηχανισμούς άμυνας του Εγώ, αναφέρει και το μηχανισμό της προβολής, λέγοντας ότι λειτουργεί κυρίως στους ψυχωσικούς και ιδιαίτερα στους παρανοϊκούς και ότι γίνεται σποραδική χρήση της στην καθημερινή ζωή. Εμείς, νομίζω, αποδείξαμε ότι ως προβλητική ταυτοποίηση χρησιμοποιείται τα μέγιστα στην καθημερινή ζωή. Συνδυαζόμενη δε με το μηχανισμό της άρνησης και με ανάλογες συγκινησιακές φορτίσεις, ωθεί σε ασυνείδητα βιώματα και συμπεριφορές. Στα προσωπικά παραδείγματα που προανέφερα, ο γιατρός είχε συνειδητοποιήσει την προβλητική ταυτοποίηση, ενώ η φαρμακοποιός όχι. Ο γιατρός, χάρη και στη μη ταυτοποίηση του ενός παράγοντα, ήλεγξε τα επακόλουθα, η φαρμακοποιός ήταν φοβική για ένα μήνα.

Η προτεινόμενη, λοιπόν, διερεύνηση της λειτουργίας μας ως «ραντάρ», θα μας βοηθήσει περισσότερο στην αντίληψη και ερμηνεία των συγκινήσεων και συμπεριφορών, αλλά και στη χρησιμοποίησή τους στην ψυχοθεραπευτική σχέση.

Ας δώσω, όμως, εδώ ένα παράδειγμα, πιστεύοντας ότι θα βοηθήσει στη διάκριση για τις έννοιες του σημείου, της κίνησης και της συγκίνησης:

«Οδηγώ βραδινή ώρα κι από ένα ύψωμα του δρόμου, βλέπω κάτω τη λεωφόρο μποτιλιαρισμένη (σημείο). Εκπέμποντας τη γνώση μου προς το γεγονός, παρατηρώ ότι τα λευκά φώτα των αυτοκινήτων είναι πολύ περισσότερα από τα κόκκινα (αντίληψη κίνησης). Άρα η δική μου λωρίδα δεν είναι μποτιλιαρισμένη, η συγκίνηση είναι ευχάριστη. Θα φτάσω κανονικά στο σπίτι, ενώ αν έμενα μόνο στο σημείο (μποτιλιάρισμα), η συγκίνησή μου θα ήταν δυσάρεστη».

Χρήσιμα είναι μερικά παραδείγματα λανθασμένης αντίληψης, εξαιτίας λανθασμένης προβλητικής ταυτοποίησης:

1) Βραδινή ώρα, καθ’ οδόν με συνοδηγό τη σύζυγό μου παρατηρούμε στην κορυφή ενός ιστού ένα κόκκινο φανάρι, κι από κάτω μία φωτεινή ταμπέλα, για την οποία η σύζυγος σχολιάζει:

– «Είδες τι έγραφε; Ψυχαγωγείο, φαίνεται θα έχουν Ρωσίδες».

– «Έκανες λάθος» της απαντώ. «Έγραφε: Μηχανουργείο».

Όπισθεν, και επιβεβαιώνομαι. Πώς έγινε το λάθος;

Εξήγηση: Κρατώντας μόνο την κατάληξη της υπάρχουσας λέξης, πρόσθεσε το αρχικό της, προβάλλοντας τη γενική άποψη που είχε για τα κόκκινα φανάρια ως σημεία των οίκων ανοχής, που στην περίπτωση αυτή την ονόμασε «Ψυχαγωγείο».

2) Σταματημένος στο κόκκινο Σηματοδότη πίσω από την Εθνική Πινακοθήκη, ρίχνω γρήγορες ματιές αναμένοντας το πράσινο. Αντιλαμβάνομαι, στη συνυπάρχουσα πινακίδα σήμανσης, τη λέξη «πάγκρεας». Αν είναι δυνατόν! Φυσικά παραξενεύομαι και κοιτάζοντας πιο προσεκτικά καταλαβαίνω ότι ο ιατρικά ευαισθητοποιημένος εγκέφαλός μου πρόβαλλε στην πινακίδα την ανύπαρκτη λέξη προσθέτοντας στο αρχικό μισό της λέξης «Παγκράτι» την κατάληξη της παρακάτω λέξης που ήταν «Καρέας».

Δεν είναι δύσκολο να κατανοήσουμε ότι τα λάθη αυτά στην αντίληψη της πραγματικότητας οφείλονται σε προβολές συγκινήσεων από το «αρχείο» μας και είναι τα ίδια με αυτά που αποτέλεσμά τους είναι τα «τικ» και οι παραδρομές της γλώσσας που ο Freud μάς ανέλυσε.

Νομίζω είναι κατάλληλη η στιγμή για κριτική των εκφράσεων που τείνουν να γίνουν ή και έγιναν ορολογία, όπως «ο ήχος της σιωπής» ή «η απουσία της παρουσίας». Είναι αδόκιμοι, μολονότι καταλαβαίνουμε το νόημά τους, αλλά το χειρότερο είναι ότι μας εμποδίζουν να προεκτείνουμε τη σκέψη μας. Σύμφωνα με τα όσα αναφέρθηκαν στην εργασία αυτή για τη λειτουργία της ψυχής-εγκεφάλου μας ως «ραντάρ», που με ψυχολογική ορολογία θα ονομάζαμε «ενδοβαλλόμενη προβλητική ταυτοποίηση», μπορούμε να παραμείνουμε στην απλή διατύπωση της «απουσίας», αρκεί να αντιληφθούμε την πραγματική έννοιά της. Αυτή είναι η διαπίστωση από το υποκείμενο της ανυπαρξίας της «ουσίας» ως αναμενόμενο αντικείμενο, από την προβαλλόμενη εμπειρική πραγματικότητα. Έτσι, είμαστε έτοιμοι να διατυπώσουμε έναν ορισμό για το «χωρισμό», που σε σχέση με τον «εαυτό», πρόκειται για την «αμνησία» ως εξής:

«Πρόκειται για την αισθητηριακή, μνημονική και συναισθηματική –συνειδητή ή ασυνείδητη– ανυπαρξία δεδομένων του αντικειμένου στο υποκείμενο, άρα και αδυναμία προβολής τους».

Ο Στανισλάβσκι ζητάει από τον ηθοποιό, αφενός να εμπλουτίζει συνεχώς το «αρχείο» των συγκινήσεών του, αφετέρου να έχει «μνήμη» αυτών και ικανότητα ανάκλησης αυτής που ταιριάζει στην κάθε περίπτωση. Το ζητούμενο είναι να ανακαλέσει ο ηθοποιός συγκίνηση ίδια με αυτή του ήρωα, έστω κι αν τα αίτια που του την προκάλεσαν είναι διαφορετικά. Έτσι, έχουμε σωστή προβλητική ταυτοποίηση του ηθοποιού με τον ήρωα και του ήρωα με το θεατή. Δηλαδή μίμηση πράξεως σπουδαίας και τελείας προς επίτευξη της ποθητής κάθαρσης της ψυχής.

Άραγε ένας τέτοιος στόχος δεν θα ευόδωνε την ψυχοθεραπευτική περιπέτεια;

Επίλογος

Θα κλείσουμε αυτή την παρουσίαση αναφέροντας λαϊκά γνωμικά και αποφθέγματα που νομίζουμε ότι συνηγορούν τις απόψεις μας.

Λέει ο λαός:

• «Δεν βλέπουν τα μάτια, αλλά ο νους».

• «Τον τύφλωσε ο έρωτας και δε βλέπει».

Λέει ο Χριστός:

• «Κοιτάζουν καλά, αλλά δεν βλέπουν. Ακούν καλά, αλλά δεν καταλαβαίνουν».

• «Ήλθα στον κόσμο για να δουν αυτοί που δεν βλέπουν και οι βλέποντες να γίνουν τυφλοί».

Του λένε οι Φαρισαίοι:

• «Μήπως κι εμείς είμαστε τυφλοί;»

Απαντά:

• «Αν ήσασταν τυφλοί, δε θα είχατε αμαρτία. Αλλά λέτε βλέπομε, η αμαρτία σας λοιπόν μένει».

• «Αυτός που έχει αυτιά για να ακούει, ας ακούσει».

Μας πληροφορεί η ψυχολογία: Πέντε που έχουν δει ένα ατύχημα, όταν ερωτηθούν, θα γράψουν πέντε διαφορετικά σενάρια. Όχι, φυσικά, γιατί έχουν διαφορετικά αισθητήρια, αλλά γιατί κάνουν διαφορετικές προβολές, αρνήσεις και συγκινήσεις, λέμε εμείς.

Οι συγκινήσεις δε, παίζουν τόσο σημαντικό ρόλο στο μηχανισμό της προβλητικής ταυτοποίησης, ώστε να μη βλέπουμε αυτό που υπάρχει, εάν δεν μας αρέσει και να βλέπουμε αυτό που δεν υπάρχει επειδή το επιθυμούμε. Το ζητούμενο όμως είναι ο άνθρωπος να έχει αντικειμενική αντίληψη και αυτή μπορεί να επιτευχθεί μόνο μέσα από την κατάκτηση του «γνώθι σαυτόν» –της διαχρονικής αυτής πρότασης των προγόνων μας–, δηλαδή την επίγνωση της αλληλεπίδρασης στη λειτουργία της ψυχο-σωματικής υπάρξεώς μας.